Chào các em học sinh yêu quý của cô! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau đi tìm hiểu một bài tập rất thú vị về bài thơ “Cảnh khuya” của Bác Hồ và làm sáng tỏ một nhận định rất sâu sắc của nhà phê bình Duy-bra-la.

Các em hãy mở sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 7 tập 2, trang 72. Chúng ta sẽ cùng nhau phân tích bài tập này một cách chi tiết, từng bước.

Bước 1: Hiểu rõ nhận định của nhà phê bình Duy-bra-la

Nhà phê bình Duy-bra-la đã nhận định: “Thơ là thư kí chân thành của trái tim”.

Để làm sáng tỏ nhận định này, chúng ta cần hiểu rõ ý nghĩa của hai vế trong câu nói:
* “Thơ”: Ở đây, chúng ta hiểu thơ là những vần thơ, những bài thơ, là hình thức nghệ thuật ngôn từ đặc biệt.
* “Thư kí chân thành của trái tim”: “Thư kí” ở đây không chỉ đơn thuần là người ghi chép. Nó mang ý nghĩa là người ghi lại một cách trung thực, không giấu giếm, không tô vẽ. “Trái tim” là biểu tượng cho cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ sâu kín của con người.

Vậy, nhận định này có nghĩa là: Thơ ca là phương tiện để con người bày tỏ một cách trung thực và sâu sắc những tình cảm, suy nghĩ chân thật nhất của mình, những gì ẩn sâu trong trái tim. Thơ là nơi những rung động chân thành nhất được ghi lại.

Bước 2: Phân tích bài thơ “Cảnh khuya” của Hồ Chí Minh

Bây giờ, chúng ta sẽ lần lượt đi vào phân tích từng câu, từng chữ trong bài thơ “Cảnh khuya” để xem Bác đã gửi gắm những tình cảm gì vào đó, và liệu những tình cảm ấy có “chân thành” như lời nhận định của nhà phê bình hay không.

Chúng ta đọc lại bài thơ:

Rằm tháng giêng
Bác giật mình mình lại thương (cho) dân
Nhớ t ớ l i ệ t
Bác giật mình minh lại thương dân
Minh giật mình minh lại thương dân

Rằm tháng giêng, gương c m r t n u r g.
Sơn khê th ủ y ế t t r o n g.
Tiếng ch ò n đ ế n l ú c n g o à i.

Bài thơ gồm 4 câu, mỗi câu 7 tiếng, thể hiện cảnh khuya thanh vắng và cảm xúc của Bác.

* Câu 1: “Rằm tháng giêng, gương _______ _______ _______.”
* “Rằm tháng giêng”: Đây là một đêm trăng đẹp, đặc biệt. “Rằm tháng giêng” thường gắn liền với lễ hội, sự sum vầy.
* “Gương _______ _______ _______”: Bác dùng từ “gương” để ví von ánh trăng. Ánh trăng đêm rằm, trên bầu trời thường tròn đầy, sáng vằng vặc, soi chiếu khắp nơi, giống như một chiếc gương soi. Từ “gương” gợi lên vẻ đẹp lung linh, huyền ảo của ánh trăng.
* Vậy, câu thơ đầu miêu tả cảnh đêm trăng tròn, sáng đẹp trên bầu trời đêm khuya. Đây là một khung cảnh thiên nhiên tuyệt mỹ.

* Câu 2: “Sơn khê _______ _______ _______ _______.”
* “Sơn khê”: Là núi và khe nước, chỉ cảnh vật thiên nhiên ở vùng núi, vùng quê.
* “_______ _______ _______ _______”: Trong hoàn cảnh đêm khuya vắng vẻ, tĩnh lặng, ánh trăng đã soi chiếu khắp nơi, làm cho cảnh vật trở nên lung linh, huyền ảo hơn. Chúng ta có thể tưởng tượng ánh trăng phủ lên cảnh núi, khe nước, tạo nên một bức tranh thiên nhiên tĩnh mịch, nên thơ.

* Câu 3: “Tiếng _______ _______ _______ _______.”
* “Tiếng _______ _______ _______ _______”: Trong đêm khuya tĩnh lặng, dù có những âm thanh rất nhỏ cũng trở nên rõ ràng hơn. Ở đây, Bác nghe thấy “tiếng”. Tiếng gì?
* Đây là một điểm rất đặc biệt trong bài thơ. Dù thiên nhiên rất đẹp, rất thanh bình, nhưng Bác lại không chỉ miêu tả cảnh vật mà còn cảm nhận được âm thanh.
* Hãy thử nghĩ xem, trong đêm khuya thanh vắng, âm thanh nào có thể vang lên? Đó có thể là tiếng côn trùng, tiếng gió xào xạc lá cây, hoặc một âm thanh nào đó liên quan đến con người.

* Câu 4: ” _______ _______ _______ _______ _______.”
* Đây là câu thơ biểu lộ trực tiếp tình cảm của Bác.
* “_______ _______ _______ _______ _______”: Đọc cả bài thơ, chúng ta thấy Bác có một tình cảm đặc biệt. Dù cảnh vật đẹp, đêm khuya thanh vắng, nhưng Bác lại không hoàn toàn chìm đắm trong vẻ đẹp ấy.
* Bác không miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên cho riêng mình, mà Bác cảm nhận nó trong một hoàn cảnh đặc biệt.
* Khi phân tích bài thơ, chúng ta cần tìm hiểu xem Bác đang làm gì, ở đâu, và điều gì khiến Bác có những cảm xúc đó. Bác đang trong hoàn cảnh kháng chiến, Bác đang lo lắng cho đất nước, cho dân tộc.

Bước 3: Liên hệ nhận định với bài thơ để làm sáng tỏ

Bây giờ, chúng ta sẽ dùng những phân tích về bài thơ để chứng minh nhận định của nhà phê bình Duy-bra-la là đúng.

* Sự chân thành trong việc miêu tả thiên nhiên:
* Qua những từ ngữ như “gương”, Bác đã miêu tả cảnh trăng đêm rằm một cách sinh động, đẹp đẽ. Ánh trăng “sơn khê” làm cho cảnh vật trở nên lung linh, huyền ảo.
* Việc miêu tả cảnh thiên nhiên này không phải là sự phô diễn tài năng nghệ thuật, mà nó là sự cảm nhận tinh tế, chân thực của tâm hồn Bác trước vẻ đẹp của quê hương, đất nước. Ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn của cuộc kháng chiến, Bác vẫn dành tình yêu và sự nâng niu cho vẻ đẹp của đất trời.

* Sự chân thành trong việc bộc lộ cảm xúc:
* Điểm mấu chốt để làm sáng tỏ nhận định chính là ở những câu thơ cuối.
* Bác không chỉ nhìn ngắm cảnh đẹp, mà Bác còn có những suy tư, những tình cảm sâu lắng. Dù cảnh khuya tĩnh lặng, thơ mộng, nhưng Bác vẫn “thương dân”.
* Tại sao Bác lại “thương dân” trong đêm khuya thanh vắng này? Bởi vì Bác luôn ý thức về hoàn cảnh khó khăn của đất nước, của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến. Ánh trăng đẹp, đêm khuya yên bình càng làm Bác thêm day dứt, trăn trở về nỗi khổ, sự vất vả của người dân.
* Tình yêu quê hương, đất nước, tình thương yêu đồng bào là những tình cảm sâu sắc nhất, chân thành nhất ẩn chứa trong trái tim Bác. Bài thơ “Cảnh khuya” đã ghi lại một cách trung thực, tự nhiên những rung động ấy.

* Sự kết hợp giữa cảnh và tình:
* Bài thơ “Cảnh khuya” không chỉ có cảnh đẹp, mà còn có tình cảm sâu sắc. Cảnh thiên nhiên tươi đẹp góp phần làm nổi bật nỗi niềm thương dân của Bác. Sự tĩnh lặng, yên bình của đêm khuya càng làm cho nỗi nhớ thương, lo lắng cho dân thêm da diết.
* Cảnh vật và tình cảm hòa quyện vào nhau, tạo nên một bức tranh tâm tình đầy xúc động. Điều này cho thấy thơ ca đích thực là sự biểu đạt chân thành của cảm xúc con người.

Kết luận:

Từ việc phân tích bài thơ “Cảnh khuya” của Hồ Chí Minh, chúng ta thấy rõ:

* Bác đã dùng ngôn ngữ thơ ca để miêu tả một cách tinh tế, chân thực vẻ đẹp của thiên nhiên (“Rằm tháng giêng, gương _______ _______ _______. Sơn khê _______ _______ _______ _______.”).
* Quan trọng hơn, Bác đã bộc lộ một cách sâu sắc và chân thành tình cảm thương yêu, lo lắng cho dân, cho đất nước ngay cả trong khoảnh khắc thưởng ngoạn vẻ đẹp của thiên nhiên (“Tiếng _______ _______ _______ _______. _______ _______ _______ _______ _______.”).
* Những tình cảm ấy hoàn toàn xuất phát từ trái tim, không hề giả tạo, không hề che giấu. Bài thơ chính là “thư kí chân thành” ghi lại những rung động sâu kín nhất của Bác.

Vì vậy, nhận định “Thơ là thư kí chân thành của trái tim” của nhà phê bình Duy-bra-la là hoàn toàn đúng đắn và bài thơ “Cảnh khuya” của Bác Hồ là một minh chứng tiêu biểu, xuất sắc để làm sáng tỏ nhận định ấy.

Các em về nhà ôn lại bài và chuẩn bị cho tiết học tiếp theo nhé!