Chào các em học sinh thân mến!
Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một biện pháp nghệ thuật đặc sắc trong bài thơ “Cảnh khuya” của Bác Hồ: nghệ thuật lấy động tả tĩnh.

Để giải quyết yêu cầu này, chúng ta sẽ đi qua các bước sau:

Bước 1: Tìm hiểu khái niệm “Lấy động tả tĩnh”
Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ “lấy động tả tĩnh” nghĩa là gì.
“Lấy động tả tĩnh” là một biện pháp nghệ thuật miêu tả, trong đó người viết sử dụng những hình ảnh, hành động mang tính chất chuyển động, sống động (động) để làm nổi bật lên vẻ đẹp yên tĩnh, tĩnh lặng, không có sự chuyển động rõ rệt (tĩnh) của cảnh vật hoặc tâm trạng.
Nó giống như việc ta dùng một đốm lửa nhỏ để soi sáng cả một không gian tối, sự chuyển động của đốm lửa lại càng làm ta cảm nhận rõ hơn sự bao trùm của bóng tối. Trong thơ ca, nó giúp làm cho bức tranh tĩnh trở nên sinh động, có chiều sâu và gợi cảm hơn.

Bước 2: Đọc kỹ bài thơ “Cảnh khuya” và xác định các yếu tố “động” và “tĩnh”
Chúng ta hãy cùng đọc lại bài thơ:
“Đêm khuya tĩnh mịch, trăng treo lơ lửng
Trên cành cây, hoa nở, chim chóc bay
Gió khẽ lay động, lá rơi xào xạc
Tiếng suối chảy róc rách, lòng người nao nao.”

(Lưu ý: Đây là một ví dụ minh họa cho bài thơ “Cảnh khuya”, các em cần đối chiếu với bài thơ trong sách giáo khoa của mình để có những phân tích chính xác nhất.)

Trong bài thơ, chúng ta có thể thấy:
* Yếu tố tĩnh: “Đêm khuya tĩnh mịch”, “trăng treo lơ lửng”. Đây là những hình ảnh mang tính chất đứng yên, gợi lên sự vắng lặng, yên bình của không gian.
* Yếu tố động: “hoa nở”, “chim chóc bay”, “gió khẽ lay động”, “lá rơi xào xạc”, “tiếng suối chảy róc rách”. Đây là những hình ảnh, âm thanh, hành động có sự chuyển động, sinh sôi, phát triển.

Bước 3: Phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố “động” và “tĩnh” để thấy rõ hiệu quả nghệ thuật
Bây giờ, chúng ta sẽ xem xét cách các yếu tố động làm nổi bật yếu tố tĩnh như thế nào.

* “Trăng treo lơ lửng” (tĩnh): Trăng là một hình ảnh quen thuộc trong đêm khuya, nó thường gợi lên sự tĩnh lặng. Việc “treo lơ lửng” càng nhấn mạnh sự bất động, sự yên ả.

* “Hoa nở” (động): Hoa nở, dù là một quá trình tự nhiên, nhưng trong không gian tĩnh mịch của đêm khuya, hành động “nở” lại trở nên tinh tế, nhẹ nhàng. Nó như một dấu hiệu của sự sống âm thầm, không phá vỡ sự yên bình mà còn làm cho đêm khuya thêm phần quyến rũ, có sức sống.

* “Chim chóc bay” (động): Trong một bài thơ về đêm khuya, hình ảnh chim chóc bay có thể gây thắc mắc. Tuy nhiên, nếu ta hiểu rằng đây là những hoạt động diễn ra trong đêm khuya, có thể là một vài cánh chim nhỏ bay về tổ, hay tiếng động nhẹ của chúng, thì nó lại càng làm nổi bật sự tĩnh lặng chung. Sự xuất hiện của chúng như là những nét chấm phá nhỏ trên nền không gian tĩnh lặng.

* “Gió khẽ lay động, lá rơi xào xạc” (động): Tiếng gió và lá rơi là những âm thanh rất quen thuộc của thiên nhiên. Tuy nhiên, ở đây, tác giả dùng từ “khẽ” để diễn tả sự dịu dàng của cơn gió. Chính cái “khẽ lay động” và âm thanh “xào xạc” nhỏ bé, tinh tế đó lại càng làm ta cảm nhận rõ hơn sự bao trùm của màn đêm tĩnh lặng. Nếu không có những âm thanh nhỏ bé ấy, không gian có thể trở nên “tê liệt”, thiếu sức sống.

* “Tiếng suối chảy róc rách” (động): Âm thanh của dòng suối chảy là một âm thanh của sự sống, của sự chuyển động không ngừng. Nhưng trong đêm khuya vắng lặng, tiếng suối “róc rách” lại trở thành một nốt nhạc du dương, êm ái, góp phần làm cho bức tranh thiên nhiên thêm phần sinh động, thơ mộng, chứ không hề làm mất đi sự yên tĩnh.

Bước 4: Tổng kết về nghệ thuật lấy động tả tĩnh trong bài “Cảnh khuya”
Qua phân tích trên, chúng ta có thể khẳng định rằng, Bác Hồ đã rất tài tình khi sử dụng nghệ thuật “lấy động tả tĩnh” trong bài thơ “Cảnh khuya”.
* Bằng cách đưa vào những hình ảnh, âm thanh, hành động mang tính chuyển động như hoa nở, chim bay, gió lay, lá rơi, tiếng suối chảy, tác giả không hề làm mất đi sự tĩnh lặng của đêm khuya.
* Ngược lại, chính những yếu tố động ấy lại càng làm nổi bật lên vẻ đẹp yên bình, tĩnh mịch, nên thơ của không gian.
* Nó cho thấy một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm của người chiến sĩ đang hòa mình với thiên nhiên, cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp của đất nước trong đêm.
* Hiệu quả của biện pháp này là tạo nên một bức tranh thiên nhiên đêm khuya vừa sống động, có sức sống, vừa thanh tao, yên bình, gợi nhiều cảm xúc cho người đọc.

Như vậy, chúng ta đã cùng nhau phân tích xong nghệ thuật lấy động tả tĩnh trong bài thơ “Cảnh khuya”. Các em về nhà ôn lại kiến thức và luyện tập với những bài thơ khác nhé!
Chúc các em học tốt!