Xin chào các em học sinh yêu quý của lớp 10! Cô rất vui được cùng các em khám phá những điều thú vị về Địa lý. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu và phân biệt hai khái niệm quan trọng trong địa hình là địa lũy và địa hào, đồng thời phân tích cách vận động theo phương nằm ngang ở các khu vực đá cứng và đá mềm nhé.

Các em hãy mở sách giáo khoa Địa lý lớp 10, trang 36 ra nào. Chúng ta sẽ lần lượt đi qua từng phần của bài tập này.

PHẦN 1: PHÂN BIỆT ĐỊA LŨY – ĐỊA HÀO

Để phân biệt địa lũy và địa hào, chúng ta cần hiểu rõ cấu tạo và quá trình hình thành của chúng.

1. Khái niệm:

* Địa lũy: Là một khối núi, khối đất, hoặc một dải đất cao, tương đối bằng phẳng hoặc lượn sóng trên bề mặt Trái Đất. Địa lũy thường được hình thành do sự nâng lên của mặt đất, hoặc do sự sụt lún của các vùng xung quanh.

* Địa hào: Là một dải đất trũng thấp, hẹp và kéo dài, thường nằm giữa hai hoặc nhiều khối núi, khối đất cao hơn. Địa hào thường được hình thành do sự sụt lún của mặt đất theo các đứt gãy.

2. Cơ chế hình thành chủ yếu:

* Địa lũy:
* Chủ yếu do vận động nâng lên của các khối vỏ Trái Đất.
* Hoặc do các vùng xung quanh bị sụt lún mạnh hơn.
* Bề mặt có thể được san bằng bởi quá trình phong hóa, bồi tụ hoặc bào mòn của ngoại lực.

* Địa hào:
* Chủ yếu do sự sụt lún của các khối vỏ Trái Đất dọc theo các đứt gãy.
* Các khối xung quanh có thể được nâng lên hoặc không thay đổi nhiều.
* Thường có dạng thung lũng dài và hẹp.

3. Đặc điểm nhận biết:

* Địa lũy: Là vùng đất cao, rộng, bề mặt tương đối bằng hoặc lượn sóng, có thể có các đỉnh núi hoặc cao nguyên. Ví dụ như các khối núi trường trên vỏ lục địa.

* Địa hào: Là vùng đất thấp, trũng, có thể có các hồ nước hoặc sông chảy qua. Ví dụ như các thung lũng sông lớn được hình thành trên các đứt gãy.

Để dễ hình dung hơn, các em có thể tưởng tượng:
* Địa lũy giống như một chiếc bàn lớn được nâng lên.
* Địa hào giống như một cái rãnh dài được tạo ra giữa hai chiếc bàn hoặc hai bên của chiếc bàn đó.

PHẦN 2: VẬN ĐỘNG THEO PHƯƠNG NẰM NGANG Ở KHU VỰC ĐÁ CỨNG VÀ ĐÁ MỀM

Vận động theo phương nằm ngang là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên các dạng địa hình trên bề mặt Trái Đất. Cách thức diễn ra của vận động này phụ thuộc rất nhiều vào đặc tính của đá.

1. Vận động theo phương nằm ngang nói chung:

Vận động theo phương nằm ngang, còn gọi là vận động kiến tạo theo phương ngang, là sự chuyển động của các mảng vỏ Trái Đất song song với nhau, hoặc sự nén ép, kéo căng, trượt ngang. Vận động này có thể dẫn đến:

* Nén ép: Khi hai khối đá chuyển động xích lại gần nhau.
* Kéo căng: Khi hai khối đá chuyển động ra xa nhau.
* Trượt ngang: Khi hai khối đá chuyển động song song nhưng ngược chiều nhau.

2. Ở khu vực đá cứng:

Đá cứng thường có cấu tạo đặc, chắc, ít rỗng, có khả năng chống chịu cao với lực tác động.

* Biểu hiện của vận động nén ép:
* Khi chịu lực nén ép theo phương nằm ngang, đá cứng thường bị gấp nếp mạnh mẽ.
* Các nếp gấp này có thể có biên độ lớn, tạo thành các dãy núi gập ghềnh, phức tạp.
* Sự hình thành các vết nứt lớn, các đứt gãy sâu cũng là đặc trưng khi đá cứng chịu lực.
* Các đứt gãy có thể có cả thành phần trượt ngang, tạo nên các khối địa hình bị dịch chuyển đáng kể.

* Biểu hiện của vận động kéo căng:
* Khi chịu lực kéo căng, đá cứng dễ bị nứt vỡ, tạo thành các hệ thống đứt gãy song song hoặc mạng lưới.
* Sự sụt lún theo các đứt gãy này có thể tạo ra các hệ thống graben (địa hào) hoặc horst (địa lũy).

* Tóm lại ở đá cứng: Vận động theo phương nằm ngang làm cho đá cứng bị gãy, nứt, tạo ra các đứt gãy lớn và các nếp gấp mạnh, biên độ lớn.

3. Ở khu vực đá mềm:

Đá mềm thường có cấu tạo rời rạc, xốp, ít kết dính, hoặc có độ dẻo, dễ biến dạng.

* Biểu hiện của vận động nén ép:
* Khi chịu lực nén ép theo phương nằm ngang, đá mềm không dễ bị gãy vỡ thành các khối lớn như đá cứng.
* Thay vào đó, đá mềm có xu hướng biến dạng dẻo, tạo thành các nếp gấp nhỏ, với biên độ thường không lớn.
* Các nếp gấp này có thể dày đặc hơn nhưng ít sâu và sắc nét so với nếp gấp ở đá cứng.
* Đá mềm cũng có thể bị ép chặt lại, làm giảm thể tích và độ rỗng.

* Biểu hiện của vận động kéo căng:
* Khi chịu lực kéo căng, đá mềm dễ bị lún sụt theo diện rộng hơn là tạo ra các vết nứt sắc nét như đá cứng.
* Sự sụt lún này có thể tạo ra các vùng trũng hoặc các đồng bằng thấp.
* Trong trường hợp có các lớp đá mềm xen kẽ với lớp đá cứng hơn, thì các lớp đá mềm có thể bị ép thành dạng mặt cắt thấu kính hoặc các hình dạng không đều.

* Tóm lại ở đá mềm: Vận động theo phương nằm ngang làm cho đá mềm dễ bị biến dạng dẻo, tạo các nếp gấp nhỏ, hoặc lún sụt theo diện rộng, ít tạo ra các đứt gãy lớn và sắc nét.

Các em thân mến, bài học hôm nay đã giúp chúng ta phân biệt rõ địa lũy và địa hào, cũng như hiểu được sự khác biệt trong biểu hiện của vận động theo phương nằm ngang ở đá cứng và đá mềm. Đây là những kiến thức cơ bản nhưng vô cùng quan trọng để chúng ta tiếp tục tìm hiểu về các dạng địa hình khác trong chương trình Địa lý.

Các em về nhà xem lại bài và làm thêm các bài tập trong sách giáo khoa nhé. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô vào buổi học tới. Chúc các em học tốt!