Với tư cách là giáo viên môn Ngữ văn, cô rất vui được hướng dẫn em phân tích và trả lời các câu hỏi về đoạn trích “Cha tôi” của nhà văn Sương Nguyệt Minh. Đây là một đoạn văn giàu cảm xúc, khắc họa chân dung người cha với những nét tính cách đặc trưng, ẩn chứa nhiều thông điệp ý nghĩa. Chúng ta hãy cùng nhau đi sâu vào từng câu hỏi nhé!

***

PHẦN I. ĐỌC HIỂU (4.0 điểm)

Câu 1 (0,5 điểm). Truyện Cha tôi của tác giả Sương Nguyệt Minh sử dụng ngôi kể nào? Nêu tác dụng của ngôi kể.

Trả lời:

Truyện “Cha tôi” của tác giả Sương Nguyệt Minh sử dụng ngôi kể thứ nhất.

Tác dụng của ngôi kể:

Việc sử dụng ngôi kể thứ nhất, xưng “tôi” (là người con trai trong câu chuyện), mang lại nhiều tác dụng quan trọng và hiệu quả:

1. Tăng tính chân thực, khách quan và đáng tin cậy: Câu chuyện được kể từ góc nhìn của một người con trực tiếp trải nghiệm, chứng kiến mọi sự việc và hành động của người cha. Điều này khiến người đọc cảm thấy gần gũi, tin tưởng hơn vào những gì được kể, như đang nghe chính người trong cuộc tâm sự.
2. Giúp người đọc dễ dàng đồng cảm: Qua lời kể, suy nghĩ, cảm nhận của nhân vật “tôi” (từ sự khó chịu ban đầu với “thiết quân luật” của cha đến sự thấu hiểu, yêu thương dần dần), người đọc dễ dàng hòa mình vào tâm trạng của nhân vật, trải nghiệm những cung bậc cảm xúc chân thật, gần gũi.
3. Thể hiện cái nhìn đa chiều về nhân vật người cha: Ban đầu, người con trai có thể nhìn cha với sự khó chịu, thậm chí là “mặt nặng mày nhẹ”. Tuy nhiên, càng về sau, qua những ký ức, những suy nghĩ, người con dần hiểu được tình yêu thương và sự hy sinh thầm lặng của cha. Ngôi kể này giúp khắc họa chân dung người cha một cách toàn diện, sâu sắc hơn, không chỉ qua hành động mà còn qua cái nhìn chủ quan và sự chiêm nghiệm của người con.
4. Tạo không khí tâm tình, gần gũi: Ngôi kể thứ nhất giúp câu chuyện có giọng điệu thủ thỉ, tâm tình, như lời giãi bày của một người con về đấng sinh thành, từ đó thu hút người đọc và tạo nên sự đồng cảm sâu sắc.

***

Câu 2 (0,5 điểm). Cuộc sống gia đình nhân vật “tôi” thay đổi như thế nào trước và sau khi người cha trở về từ quân ngũ?

Trả lời:

Cuộc sống gia đình nhân vật “tôi” đã có sự thay đổi rõ rệt và đáng kể trước và sau khi người cha trở về từ quân ngũ:

1. Trước khi người cha trở về:
• Gia đình sống trong không khí khá tự do, phóng khoáng, có phần thiếu đi sự nề nếp, kỷ luật.
• Người con trai (“tôi”) thường xuyên thức khuya, học hành “ấm ớ” rồi lướt web, chơi game, hoặc chat với bạn bè đến một, hai giờ sáng.
• Người mẹ cũng có lối sống khá hiện đại, thường xuyên đi vũ trường nhảy nhót hoặc uống cà phê đến khuya mới về nhà (“Một tuần, mẹ tôi sáu ngày đến vũ trường nhảy nhót, hoặc đi uống cà phê đến khuya mới về.”).
• Người chị Mai thì say mê xem phim Hàn Quốc liên miên, những bộ phim đầy bi lụy và nước mắt.
• Nhìn chung, đây là một cuộc sống không có sự quản lý chặt chẽ, mỗi người một nếp sinh hoạt riêng, thiếu đi tính quy củ và sự gắn kết trong sinh hoạt chung.
2. Sau khi người cha trở về:
• Gia đình lập tức bước vào “thiết quân luật” do người cha áp đặt, không khí trở nên nghiêm túc, kỷ luật và nề nếp hơn hẳn.
• Người cha gọi con trai dậy tập thể dục từ rất sớm (“Sáng mới năm giờ, cha đã gọi tôi dậy lên sân thượng tập thể dục.”), rèn luyện sức khỏe và tính kỷ luật.
• Cha tỏ ra vô cùng lo lắng, quan tâm sâu sát đến con cái, đặc biệt là con trai, sợ con hư hỏng, sa vào tệ nạn (“Ông càng lo cho tôi, đứa con trai độc nhất. Nó mà dây vào nghiện hút thì không những đời nó tàn mà cả nhà khổ, ông sẽ mất con.”).
• Ông yêu cầu cả nhà phải đi ngủ sớm, không ai được thức khuya quá mười một giờ đêm (“Tối, cha bắt cả nhà đi ngủ sớm. […] Đừng hòng ai thức khuya quá mười một giờ đêm.”). Điều này đã chấm dứt thói quen sinh hoạt tự do trước đây của các thành viên.
• Cha thường xuyên hỏi han, xét nét việc học hành của con trai (“Hễ lần nào tôi đi học luyện thi về là cha hỏi han từng li từng tí: Hôm nay con học môn gì? Con có tiếp thu được không?..”).
• Sự trở về của cha đã mang đến một “luồng gió” mới, buộc mọi người phải thay đổi thói quen sinh hoạt, sống có giờ giấc, có kỷ luật hơn, dù ban đầu có thể gây ra sự khó chịu, “mặt nặng mày nhẹ” từ phía các con.

***

Câu 3 (1,0 điểm). Xét về cấu tạo, câu văn in đậm trong văn bản trên thuộc kiểu câu nào? Phân tích cấu tạo ngữ pháp của câu.

Trả lời:

Câu văn in đậm trong văn bản là: “Anh nào có muốn đọc nốt bài báo cũng không được vì trực ban… tắt điện”.

1. Kiểu câu: Xét về cấu tạo, đây là câu ghép.

2. Phân tích cấu tạo ngữ pháp:

Câu này gồm có hai vế câu độc lập, nối với nhau bằng quan hệ từ, mỗi vế câu mang một cụm chủ – vị hoàn chỉnh.

• Vế 1:
  • Chủ ngữ: “Anh nào” (chỉ đối tượng chung, không xác định)
  • Vị ngữ: “có muốn đọc nốt bài báo cũng không được” (chỉ hành động và kết quả phủ định)
• Quan hệ từ: “vì” (biểu thị quan hệ nguyên nhân – kết quả)
• Vế 2:
  • Chủ ngữ: “trực ban” (chỉ người thực hiện hành động)
  • Vị ngữ: “tắt điện” (chỉ hành động)

Giải thích:

Đây là câu ghép vì nó chứa hai cụm chủ ngữ – vị ngữ (C-V) không bao chứa nhau, tức là mỗi cụm C-V đều có vai trò ngang hàng trong việc diễn đạt một ý nghĩa trọn vẹn. Vế thứ nhất (“Anh nào có muốn đọc nốt bài báo cũng không được”) diễn tả một kết quả hoặc một tình huống. Vế thứ hai (“trực ban… tắt điện”) diễn tả nguyên nhân dẫn đến tình huống đó. Hai vế được nối với nhau bằng quan hệ từ “vì”, làm rõ mối quan hệ nguyên nhân – kết quả giữa hai hành động/tình huống.

***

Câu 4 (1,0 điểm). Trong truyện Cha tôi, theo lời kể của nhân vật tôi thì cách ứng xử của người cha với con trai và con gái có sự khác biệt:“Cha nhẹ nhàng với con gái bao nhiêu thì nghiêm khắc với con trai bấy nhiêu.”. Em có đồng tình với cách ứng xử đó của người cha hay không? Vì sao?

Trả lời:

Câu hỏi này đòi hỏi chúng ta phải có một cái nhìn đa chiều và sâu sắc về tâm lý giáo dục con cái của các bậc làm cha mẹ. Với câu nói “Cha nhẹ nhàng với con gái bao nhiêu thì nghiêm khắc với con trai bấy nhiêu”, em hoàn toàn đồng tình với cách ứng xử đó của người cha, và dưới đây là những lý do để giải thích cho sự đồng tình này:

1. Phù hợp với tâm lý truyền thống và vai trò giới:
• Trong quan niệm truyền thống Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, con gái thường được coi là phái yếu, cần được che chở, yêu thương và bảo bọc nhiều hơn. Sự nhẹ nhàng của người cha thể hiện tình cảm dịu dàng, trìu mến, tạo cho con gái cảm giác được an toàn, là điểm tựa vững chắc trong cuộc đời. Việc cha quý con gái (“Cha rất quý con gái. Ngày ấy, gia đình tôi chưa chuyển lên Hà Nội ở. Chiều chiều, cha tôi dẫn con gái đi dọc triền đê nhìn đồng quê sông nước.”) hay hình ảnh cha ân cần dắt tay con gái trên triền đê là minh chứng cho sự nhẹ nhàng, bao dung đó.
• Ngược lại, con trai thường được kỳ vọng trở thành trụ cột gia đình, là người đàn ông bản lĩnh, mạnh mẽ, có trách nhiệm. Vì vậy, sự nghiêm khắc của người cha là cách rèn luyện, chuẩn bị cho con trai đối mặt với những thử thách trong cuộc sống, giúp con trưởng thành và tự lập. Người cha muốn con trai phải có kỷ luật, nghị lực, không sa ngã vào những tệ nạn xã hội (“Nó mà dây vào nghiện hút thì không những đời nó tàn mà cả nhà khổ, ông sẽ mất con.”).
2. Biểu hiện của tình yêu thương sâu sắc, có định hướng:
• Sự nghiêm khắc của người cha với con trai không phải là sự ghét bỏ hay thờ ơ, mà đó là một hình thức biểu đạt tình yêu thương đặc biệt. Người cha, với kinh nghiệm từng trải của một người lính đã dành “bốn mươi năm cha mặc áo nhà binh, cầm súng và xa nhà”, hiểu rõ sự khắc nghiệt của cuộc đời. Ông muốn con trai mình được trang bị tốt nhất về nhân cách, ý chí và kỷ luật để vững vàng trong tương lai. Những câu hỏi tỉ mỉ về việc học hành của con trai (“Hôm nay con học môn gì? Con có tiếp thu được không?..”) dù khiến con khó chịu nhưng lại thể hiện sự quan tâm sâu sắc, mong muốn con trai học hành đến nơi đến chốn.
• Tình yêu của người cha đối với con gái là sự nâng niu, chiều chuộng, muốn con có một tuổi thơ êm đềm, hạnh phúc (như hình ảnh cha về phép mang quà, dẫn con đi dạo triền đê).
3. Xuất phát từ môi trường sống và tính cách của người cha:
• Người cha là một đại tá quân đội, đã quen với môi trường quân ngũ đầy kỷ luật và nguyên tắc (“Suốt cả đời, cha tôi quen rèn luyện người khác, quen chăm lo người khác nên nó ngấm vào máu, thành thuộc tính cố hữu rồi.”). Những thói quen đó đã trở thành bản năng, và ông áp dụng chúng trong việc giáo dục con cái. Kỷ luật quân đội vốn rất cao, nên việc ông muốn con trai mình (người kế thừa) có được sự bản lĩnh, ý chí kiên cường là điều dễ hiểu.
4. Kết quả giáo dục hiệu quả (có thể nhìn thấy trong tương lai):
• Mặc dù ban đầu người con trai cảm thấy khó chịu, nhưng về lâu dài, sự nghiêm khắc, kỷ luật đó sẽ giúp anh hình thành những thói quen tốt, tính cách mạnh mẽ, có trách nhiệm, đó là hành trang quý giá để bước vào đời. Ngược lại, sự nhẹ nhàng với con gái giúp con phát triển tính cách dịu dàng, nữ tính, đồng thời cảm nhận được sự ấm áp, chở che từ gia đình.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng, trong xã hội hiện đại, việc phân biệt quá rõ ràng trong cách giáo dục giữa con trai và con gái có thể gây ra một số hạn chế. Giáo dục cần hướng đến sự bình đẳng giới, phát huy tối đa tiềm năng của mỗi cá nhân, không phụ thuộc vào giới tính. Song, trong bối cảnh và tình cảm của người cha trong câu chuyện, cách ứng xử này hoàn toàn có thể được thấu hiểu và đồng tình, bởi nó xuất phát từ một tấm lòng yêu thương, mong muốn những điều tốt đẹp nhất cho cả hai con, dù theo những cách thể hiện khác nhau.

***

Câu 5 (1,0 điểm). Thông điệp rút ra từ câu chuyện trên?

Trả lời:

Đoạn trích “Cha tôi” của Sương Nguyệt Minh đã khắc họa một cách chân thực và cảm động hình ảnh người cha quân nhân, từ đó gửi gắm nhiều thông điệp ý nghĩa sâu sắc:

1. Tình yêu thương vô bờ bến và sự hy sinh thầm lặng của người cha:
• Đây là thông điệp xuyên suốt tác phẩm. Dù phải xa nhà gần như cả cuộc đời để cống hiến cho Tổ quốc (“bốn mươi năm cha mặc áo nhà binh, cầm súng và xa nhà”), người cha vẫn luôn hướng về gia đình. Khi trở về, ông dùng sự nghiêm khắc, kỷ luật để rèn giũa con trai, và sự dịu dàng, bao dung để che chở con gái, tất cả đều xuất phát từ tình yêu thương sâu sắc và mong muốn con cái trưởng thành, nên người.
• Tình yêu thương ấy còn thể hiện qua nỗi lo lắng thường trực của ông về sự an toàn, đạo đức của con (“Ông càng lo cho tôi, đứa con trai độc nhất. Nó mà dây vào nghiện hút thì không những đời nó tàn mà cả nhà khổ, ông sẽ mất con.”). Sự “thiết quân luật” mà ông áp đặt không phải để trừng phạt mà là để bảo vệ, để định hướng cho các con một cuộc sống nề nếp, có trách nhiệm.
• Sự hy sinh thầm lặng còn là những khoảnh khắc ông phải kiên quyết rời xa gia đình để trở lại chiến trường, dù lòng đau như cắt (“Cha chuyền tay trao con gái cho vợ rồi quay gót. Lần này, bước chân ông quả quyết, thật nhanh, không ngoái đầu nhìn lại. Mẹ và chị tôi thầm thũi khóc nhìn bóng cha tôi cứ xa dần, mờ dần.”). Đó là sự hy sinh lớn lao của người lính vì nhiệm vụ, vì đất nước, chấp nhận cả những “ký ức ấu thơ không có cha” của con.
2. Giá trị của kỷ luật và nề nếp trong gia đình:
• Thông qua sự thay đổi trong sinh hoạt của gia đình khi người cha trở về, tác giả muốn khẳng định vai trò quan trọng của kỷ luật, nề nếp trong việc xây dựng một gia đình vững mạnh và định hình nhân cách con người. Mặc dù ban đầu có thể gây ra sự khó chịu, nhưng kỷ luật giúp các thành viên sống có trách nhiệm, có ý thức hơn về giờ giấc, về sức khỏe và về các mối quan hệ xã hội. Nó là nền tảng để mỗi cá nhân phát triển lành mạnh và toàn diện.
3. Sự cần thiết của sự thấu hiểu và sẻ chia giữa các thế hệ:
• Câu chuyện cho thấy ban đầu, thế hệ con cái chưa hiểu được những trăn trở, lo lắng và tình yêu của người cha. Sự nghiêm khắc của cha có thể bị hiểu lầm là độc đoán. Tuy nhiên, qua thời gian và những chiêm nghiệm, người con sẽ dần thấu hiểu những nỗi niềm, những hy sinh và tấm lòng vàng của cha mẹ. Thông điệp này nhắc nhở chúng ta cần biết lắng nghe, quan sát và thấu cảm để xóa bỏ khoảng cách thế hệ, xây dựng tình cảm gia đình bền chặt.

Tóm lại, “Cha tôi” là câu chuyện về tình phụ tử cao đẹp, về những giá trị truyền thống trong gia đình Việt Nam, đồng thời cũng là lời nhắc nhở về sự hy sinh thầm lặng của những người lính, những người cha đã dành cả đời để xây dựng và bảo vệ hạnh phúc cho gia đình và Tổ quốc.

***