Thần Mưa
Thần Mưa là vị thần hình rồng, thường bay xuống hạ giỏi hút nước biển, nước sống vào bụng rồi bay lên trời cao phun nước ra làm mưa cho thế gian có nước uống và cày cấy, cây cỏ trên mặt đất được tốt tươi. Thần Mưa thường theo lệnh Trời đi phân phát nước ở các nơi. Thần Mưa có tính hay quên, có vùng cả năm không đến, sinh ra hạn hán ở hạ giới, có vùng lại đến luôn, làm thành lụt lội. Do đó mà có lần ở hạ giới phải lên kiện trời vì Thần Mưa vắng mặt lâu ngày.
Công việc phân phối nước cho khắp mặt đất rất nặng nề, một mình thần Mưa có khi không làm hết, nên có lần Trời mở một cuộc thi chọn các giống thủy tộc có tài trở thành rồng hút nước phun mưa giúp sức thần Mưa. Cuộc thi rồng đó Trời đã chọn lấy địa điểm ở cửa Vũ (Vũ Môn) thuộc Hà Tĩnh ngày nay. Do đó mà trong dân gian đã có câu hát về việc cả gáy hóa rồng.
Mồng ba cả đi ăn thề,
Mồng bốn cả về có vượt Vũ Môn
Khi trời đất mới sinh, thì chính Trời phải làm mưa cho dân sự làm ăn. Sau vì khó nhọc quá. Trời không làm lấy mưa nữa. Trời mới sai Rồng lấy nước phun xuống làm ra mưa.
Nhưng vì số Rồng trên trời ít, không đủ làm mưa cho điều hòa khắp mọi nơi, Trời mới đặt ra một kỳ thi kén các vật lên làm Rồng gọi là thì Rồng Khi chiếu Trời ban xuống dưới Thuỷ phủ, vua Thủy Tề loan báo cho các giống dưới nước ganh đua mà dự thi. Trời cắt một viên Ngự sử ra sát hạch. Hạch có ba kỳ, mỗi kỳ vượt qua một đợt sóng, con vật nào đủ sức đủ tài, vượt được cả ba đợt, thì mới lấy đỗ mà cho hóa Rồng. Trong một tháng trời, bao nhiêu loài Thủy tộc. đến thi đều bị loại cả, vì không con nào vượt qua được cả ba đợt sống. Sau có con cá rô nhảy qua được một đợt thì bị rơi ngay, nên chỉ có một điểm. Có con tôm nhẩy qua được hai đợt, ruột, gan, vây, vẩy, râu, đuôi đã gần hóa Rồng thì đến lượt thứ ba, đuối sức ngã bổ xuống lưng cong khoăm lại và chất thải lộn lên đầu. Hai con cùng phải trở lại yên nghiệp ở đồng như trước. Đến lượt cá chép vào thi, thì gió thổi ào ào, mây kéo đầy trời, chép vượt luôn một hồi qua ba đợt sống, vào lọt cửa Vũ Môn. Cá chép đỗ, vây đuôi, râu, sừng tự nhiên mọc đủ, dạng bộ oai nghi, cá chép hóa Rồng phun nước làm ra mưa.
Bởi vậy, về sau người ta có câu ví rằng:
Gái ngoan lấy được chồng khôn,
Cầm như cá vượt Vũ Môn hóa Hồng.
Câu 1: Xác định thể loại thần thoại, cốt truyện và người kể chuyện trong văn bản Thần Mưa?
Câu 2: Xác định thời gian, không gian của truyện kể?
Câu 3: Liệt kê các sự kiện trong truyện?
Câu 4: Nhân vật:
a. Tìm những chi tiết kể về hình dáng, tính khí và công việc của thần mưa?
b. Hình tượng thần mưa phản ánh những quan niệm, nhận thức và khát vọng gì của người nguyên thủy về thế giới tự nhiên?
c. Nhận xét về nghệ thuật xây dựng nhân vật?
Câu 5: Liệt kê những chi tiết hoang đường kì ảo trong truyện? Nêu ý nghĩa của những chi tiết đó?
Phần II. Kết nối đọc-viết
Viết đoạn văn 150 chữ phản ánh một chi tiết kì ảo trong truyện thần mưa
Phần I. Đọc hiểu:
Câu 1: Xác định thể loại thần thoại, cốt truyện và người kể chuyện trong văn bản Thần Mưa?
Hướng dẫn giải và lý do: Để xác định các yếu tố này, chúng ta cần dựa vào đặc trưng của thể loại thần thoại và cấu trúc chung của truyện kể.
- Bước 1: Xác định thể loại thần thoại.
Giải: Văn bản “Thần Mưa” thuộc thể loại thần thoại.
Lý do: Truyện có các đặc điểm tiêu biểu của thần thoại:
- Giải thích các hiện tượng tự nhiên (mưa, hạn hán, lũ lụt) bằng sức mạnh thần linh.
- Nhân vật chính là thần linh (Thần Mưa, Trời, Thủy Tề).
- Thời gian và không gian mang tính vũ trụ, cổ xưa, phiếm chỉ.
- Mang đậm yếu tố hoang đường, kì ảo.
- Bước 2: Xác định cốt truyện.
Giải: Cốt truyện “Thần Mưa” được xây dựng theo trình tự các sự kiện chính như sau:
- Thần Mưa được Trời giao nhiệm vụ làm mưa nhưng hay quên, gây ra hạn hán hoặc lũ lụt ở hạ giới, khiến dân chúng phải kiện Trời.
- Trời quyết định mở cuộc thi kén chọn các loài thủy tộc có tài hóa rồng để giúp Thần Mưa làm mưa.
- Cuộc thi diễn ra ở cửa Vũ Môn: nhiều loài thủy tộc (cá rô, tôm) tham gia nhưng không thành công.
- Cá chép với ý chí kiên cường đã vượt qua ba đợt sóng, hóa thành rồng và bắt đầu làm mưa.
Lý do: Cốt truyện là chuỗi các sự kiện chính được sắp xếp theo một trình tự nhất định, tạo nên sự phát triển của câu chuyện. Việc tóm tắt các sự kiện lớn giúp chúng ta nắm được nội dung cốt lõi.
- Bước 3: Xác định người kể chuyện.
Giải: Người kể chuyện là ngôi thứ ba (người kể giấu mình, không xưng “tôi”), toàn tri (biết hết mọi việc, mọi suy nghĩ, hành động của nhân vật).
Lý do: Hầu hết các truyện dân gian, thần thoại thường sử dụng người kể chuyện ngôi thứ ba để đảm bảo tính khách quan và truyền tải thông điệp một cách rộng rãi.
Câu 2: Xác định thời gian, không gian của truyện kể?
Hướng dẫn giải và lý do: Thời gian và không gian trong thần thoại thường mang tính chất đặc trưng, khác biệt với truyện hiện thực.
- Bước 1: Xác định thời gian.
Giải: Thời gian trong truyện là thời gian cổ xưa, thuở khai thiên lập địa, khi trời đất mới sinh. Đây là thời gian phiếm định, không xác định cụ thể, thường được gọi là “thuở hồng hoang”, “thuở ban sơ”.
Lý do: Đây là đặc điểm điển hình của thần thoại, nhằm kể về nguồn gốc, sự hình thành của thế giới và các hiện tượng tự nhiên.
- Bước 2: Xác định không gian.
Giải: Không gian trong truyện rất rộng lớn, mang tính vũ trụ:
- Trời cao: nơi Trời ngự, nơi Thần Mưa bay lên, nơi các vị thần làm việc.
- Hạ giới: nơi con người sinh sống, chịu ảnh hưởng của mưa, hạn hán, lũ lụt.
- Biển cả, sông ngòi: nguồn nước mà Thần Mưa hút vào bụng.
- Thủy phủ: nơi vua Thủy Tề ngự trị, các loài thủy tộc sinh sống.
- Cửa Vũ Môn (Vũ Môn Quan): địa điểm diễn ra cuộc thi hóa rồng, gắn với địa danh Hà Tĩnh ngày nay.
Lý do: Không gian rộng lớn, đa chiều (trên trời, dưới đất, dưới nước) thể hiện tầm vóc của các vị thần và sự ảnh hưởng của họ đến toàn bộ thế giới.
Câu 3: Liệt kê các sự kiện trong truyện?
Hướng dẫn giải và lý do: Liệt kê các sự kiện là ghi lại những diễn biến chính của câu chuyện theo trình tự thời gian xuất hiện trong văn bản.
Giải: Các sự kiện chính trong truyện “Thần Mưa” là:
- Thần Mưa được Trời giao nhiệm vụ hút nước, phun mưa nhưng có tính hay quên, gây hạn hán hoặc lũ lụt.
- Hạ giới phải lên kiện Trời vì Thần Mưa vắng mặt lâu ngày.
- Trời mở cuộc thi chọn các giống thủy tộc có tài hóa rồng để giúp Thần Mưa.
- Địa điểm cuộc thi là cửa Vũ Môn (Hà Tĩnh).
- Vua Thủy Tề loan báo chiếu Trời, Trời cử Ngự sử sát hạch.
- Các loài thủy tộc đến thi (cá rô, tôm) nhưng đều không vượt qua được ba đợt sóng và bị loại.
- Cá chép vào thi, vượt qua ba đợt sóng một cách dứt khoát.
- Cá chép đỗ, hóa thành Rồng, bắt đầu phun nước làm mưa.
Lý do: Việc liệt kê sự kiện giúp chúng ta nắm rõ diễn biến chi tiết của câu chuyện, làm cơ sở cho việc phân tích sâu hơn về sau.
Câu 4: Nhân vật:
a. Tìm những chi tiết kể về hình dáng, tính khí và công việc của thần mưa?
Hướng dẫn giải và lý do: Để tìm chi tiết, chúng ta cần đọc kỹ các đoạn văn tả về Thần Mưa ngay từ đầu truyện.
- Bước 1: Tìm chi tiết về hình dáng.
Giải: Hình dáng Thần Mưa: “hình rồng“.
- Bước 2: Tìm chi tiết về tính khí.
Giải: Tính khí Thần Mưa: “có tính hay quên“.
- Bước 3: Tìm chi tiết về công việc.
Giải: Công việc của Thần Mưa: “thường bay xuống hạ giỏi hút nước biển, nước sống vào bụng rồi bay lên trời cao phun nước ra làm mưa cho thế gian có nước uống và cày cấy, cây cỏ trên mặt đất được tốt tươi. Thần Mưa thường theo lệnh Trời đi phân phát nước ở các nơi.”
b. Hình tượng thần mưa phản ánh những quan niệm, nhận thức và khát vọng gì của người nguyên thủy về thế giới tự nhiên?
Hướng dẫn giải và lý do: Hình tượng thần linh trong thần thoại luôn ẩn chứa những suy nghĩ, mong ước của con người thời bấy giờ về vũ trụ và cuộc sống.
- Bước 1: Phân tích quan niệm, nhận thức.
Giải: Hình tượng Thần Mưa phản ánh:
- Quan niệm/Nhận thức: Người nguyên thủy tin rằng các hiện tượng tự nhiên như mưa, hạn hán, lũ lụt đều do các vị thần linh có quyền năng siêu phàm điều khiển. Thần linh cũng có những tính cách giống con người (ví dụ: hay quên), không hoàn hảo tuyệt đối. Họ tìm cách lý giải một cách giản dị, hồn nhiên về các quy luật của tự nhiên.
- Bước 2: Phân tích khát vọng.
Giải: Hình tượng Thần Mưa cũng thể hiện:
- Khát vọng:
- Khát vọng lí giải thế giới tự nhiên: Mong muốn hiểu được tại sao có mưa, tại sao có hạn hán, lũ lụt.
- Khát vọng được mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu: Mưa là yếu tố tối quan trọng đối với nông nghiệp lúa nước, nên con người luôn mong muốn có đủ nước để canh tác và sinh hoạt.
- Khát vọng có sự can thiệp của thần linh để cuộc sống tốt đẹp hơn: Khi Thần Mưa gây ra tai họa, dân chúng phải “kiện Trời” – đây là một cách thể hiện mong muốn được công bằng, được giải thoát khỏi khổ cực.
- Khát vọng:
c. Nhận xét về nghệ thuật xây dựng nhân vật?
Hướng dẫn giải và lý do: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện dân gian thường có những đặc điểm riêng so với văn học hiện đại.
Giải: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện “Thần Mưa” có những đặc điểm sau:
- Nhân hóa: Dù là thần linh, Thần Mưa vẫn được miêu tả với những tính cách, hành động gần gũi với con người (có tính hay quên, không hoàn thành tốt nhiệm vụ, cần được giúp đỡ). Điều này giúp nhân vật trở nên sống động, dễ cảm thông và dễ hiểu hơn.
- Khái quát, tượng trưng: Thần Mưa không có những nét cá tính phức tạp mà chủ yếu đại diện cho quyền năng điều khiển mưa và những rủi ro liên quan đến nước.
- Miêu tả chủ yếu qua hành động và kết quả hành động: Thay vì đi sâu vào nội tâm, truyện tập trung vào việc Thần Mưa làm gì và hậu quả từ những việc làm đó.
Lý do: Đặc điểm này là phổ biến trong văn học dân gian, nơi nhân vật thường đại diện cho một ý niệm, một hiện tượng hơn là một cá thể phức tạp.
Câu 5: Liệt kê những chi tiết hoang đường kì ảo trong truyện? Nêu ý nghĩa của những chi tiết đó?
Hướng dẫn giải và lý do: Chi tiết hoang đường kì ảo là một đặc trưng cốt lõi của thần thoại. Chúng ta cần tìm những yếu tố siêu nhiên, không có thật trong đời sống và phân tích thông điệp mà chúng mang lại.
- Bước 1: Liệt kê chi tiết hoang đường kì ảo.
Giải: Các chi tiết hoang đường kì ảo trong truyện:
- Thần Mưa có hình dáng rồng, có khả năng bay lượn, hút nước biển, sông vào bụng rồi phun ra làm mưa.
- Trời có quyền năng ban lệnh, tổ chức cuộc thi kén chọn loài vật hóa rồng.
- Cuộc thi hóa rồng: các loài thủy tộc (cá rô, tôm, cá chép) có thể vượt Vũ Môn và biến hóa thành rồng.
- Việc cá chép sau khi vượt qua ba đợt sóng ở Vũ Môn thì “vây đuôi, râu, sừng tự nhiên mọc đủ, dạng bộ oai nghi, cá chép hóa Rồng phun nước làm ra mưa” là chi tiết kì ảo nhất.
- Vua Thủy Tề ở dưới Thủy phủ, Ngự sử do Trời cử ra để sát hạch.
- Bước 2: Nêu ý nghĩa của những chi tiết đó.
Giải: Ý nghĩa của những chi tiết hoang đường kì ảo:
- Giải thích các hiện tượng tự nhiên: Các chi tiết này thể hiện cách người xưa lí giải một cách hình tượng, giàu tưởng tượng về nguồn gốc của mưa, lũ lụt, hạn hán.
- Phản ánh trí tưởng tượng phong phú: Thể hiện năng lực sáng tạo và trí tưởng tượng bay bổng của con người cổ đại trong việc kiến tạo một thế giới quan có tính biểu tượng.
- Thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên: Con người dù nhỏ bé vẫn ước mơ có thể hiểu, chi phối được tự nhiên thông qua hình ảnh các vị thần.
- Đề cao ý chí, nghị lực và khát vọng vươn lên: Đặc biệt là chi tiết cá chép hóa rồng, nó biểu tượng cho sự kiên trì, vượt qua mọi khó khăn, thử thách để đạt được thành công, hóa rồng – một biểu tượng cao quý và quyền năng. Đây cũng là nguồn gốc của thành ngữ, tục ngữ trong đời sống.
Phần II. Kết nối đọc-viết
Viết đoạn văn 150 chữ phản ánh một chi tiết kì ảo trong truyện thần mưa
Hướng dẫn giải và lý do: Để viết đoạn văn này, chúng ta cần chọn một chi tiết kì ảo nổi bật, sau đó phân tích tính chất kì ảo và ý nghĩa của nó. Độ dài khoảng 150 chữ yêu cầu sự cô đọng, súc tích.
Giải:
Chi tiết kì ảo “cá chép vượt Vũ Môn hóa Rồng” là một trong những hình ảnh độc đáo và có sức gợi cảm lớn trong truyện “Thần Mưa”. Sự biến đổi phi thường từ một loài cá bình thường thành một loài vật thiêng liêng, có sức mạnh siêu nhiên như rồng là điều không thể xảy ra trong thực tế, thể hiện trí tưởng tượng bay bổng của người Việt cổ. Chi tiết này không chỉ góp phần lí giải về nguồn gốc của mưa mà còn mang ý nghĩa sâu sắc. Nó trở thành biểu tượng cho tinh thần vượt khó, ý chí kiên cường và khát vọng vươn lên mãnh liệt để đạt được thành công, thăng hoa trong cuộc sống. Từ đó, người xưa gửi gắm niềm tin vào sức mạnh nội tại của bản thân, tin rằng chỉ cần nỗ lực không ngừng, mọi ước mơ đều có thể thành hiện thực, giống như câu nói “Cá vượt Vũ Môn hóa Rồng”.
Lý do: Đoạn văn này chọn chi tiết “cá chép hóa rồng” vì đây là chi tiết trung tâm, tiêu biểu cho tính kì ảo và có ý nghĩa biểu tượng sâu sắc nhất trong truyện. Cách phân tích tập trung vào cả tính chất “kì ảo” và “ý nghĩa” của chi tiết, đồng thời liên hệ đến đời sống, đúng với yêu cầu của đề bài và phù hợp với kiến thức lớp 10.
Câu 1:
Thể loại thần thoại về nguồn gốc vũ trụ và các hiện tượng tự nhiên
Cốt truyện :
+ Trình bày :Thần Mưa là vị thần hình rồng, thường bay xuống hạ giỏi hút nước biển, nước sống vào bụng rồi bay lên trời cao phun nước ra làm mưa cho thế gian có nước uống và cày cấy, cây cỏ trên mặt đất được tốt tươi
+ Thắt nút :Thần Mưa có tính hay quên, có vùng cả năm không đến, sinh ra hạn hán ở hạ giới, có vùng lại đến luôn, làm thành lụt lội
+Đỉnh điểm :có lần ở hạ giới phải lên kiện trời vì Thần Mưa vắng mặt lâu ngày.
+Mở nút:Trời mở một cuộc thi chọn các giống thủy tộc có tài trở thành rồng hút nước phun mưa giúp sức thần Mưa
Người kể chuyện : người dân xưa truyền miệng
Câu 2:
Thời gian : không xác định
Không gian : Không xác định
Câu 3:
Các sự kiện có trong truyện :
+Thần Mưa quên làm mưa nên có người ở hạ giới lên trời kiện cáo
+Trời mở cuộc thi vượt Vũ Môn để chọn thần Mưa. Cuộc thi gồm 3 ải , mỗi ải một thác nước cao
+ Cá chép vượt qua cuộc thi và hóa thành rồng
Câu 4:
Thần Mưa là vị thần hình rồng, thường bay xuống hạ giỏi hút nước biển, nước sống vào bụng rồi bay lên trời cao phun nước ra làm mưa cho thế gian có nước uống và cày cấy, cây cỏ trên mặt đất được tốt tươi.
Hình tượng thần mưa nhằm giải thích hiện tượng , quan niệm về các hiện tượng thiên nhiên : mưa , lũ , hạn hán.. Qua đó thể hiện khát vọng chế ngự và làm chủ thiên nhiên , thời tiết của người nguyên thủy
Nghệ thuật xây dựng nhân vật mang tính trừu tượng và đầy sự tưởng tượng , đậm chất nhân vật thần thoại
Câu 5:
Chi tiết hoang đường kì ảo :
+ Việc có mưa là do thần Mưa , thần Mưa lại nghe lệnh của Trời
+Phàm nhân lên trời kiện cáo
+ Cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng
Ý nghĩa :thể hiện khát vọng chế ngự và làm chủ thiên nhiên , thời tiết của người xưa
Truyện thần Mưa giải thích hiện tượng mưa và thể hiện ước nguyện khát vọng chế ngự và làm chủ thiên nhiên của người xưa.Trong đó chi tiết kì ảo nổi bật nhất là chí tiết cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng . Cũng vì sự đễnh đãng của thần Mưa cùng với sự quá tải về công việc làm mưa của mình mà Trời đã mở ra cuộc thi vượt Vũ Môn nhằm tuyển chọn thần Mưa. Và cá chép là hình ảnh ẩn dụ cho những người nguyên thủy xưa với khát vọng làm chủ thời tiết để có được cuộc sống thuận lợi, vụ mùa bội thu hơn.