Phân tích bài thơ Hội tây của Nguyễn Khuyến:
” Kìa hội Thăng Bình tiếng pháo re…
” Kìa hội Thăng Bình tiếng pháo reo
Bao nhiêu cờ kéo với đèn treo
Bà quan tênh nghếch xem bơi trải
Thằng bé lom khom nghé hát chèo
Cậy sức cây đu nhiều chị nhún
Tham tiền cột mỡ lắm anh leo
Khen ai khéo vẽ trò vui thế
Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu”
(Nguyễn Khuyến)
Để phân tích bài thơ này một cách hiệu quả, chúng ta sẽ đi theo từng bước như sau:
Bước 1: Tìm hiểu chung về bài thơ và tác giả.
Trước hết, các em cần biết bài thơ “Hội Tây” nằm trong chùm thơ “Văn tế” của Nguyễn Khuyến. Bài thơ này được sáng tác trong bối cảnh nước ta đang dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Tác giả Nguyễn Khuyến, một nhà thơ lớn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, vốn là một người yêu nước, tài hoa nhưng cũng rất uyên bác. Ông đã dùng ngòi bút sắc sảo của mình để phê phán, châm biếm bộ máy cai trị và những biểu hiện của xã hội thời bấy giờ.
Bước 2: Đọc và cảm thụ bài thơ.
Bây giờ, các em hãy cùng cô đọc lại bài thơ một lần nữa để cảm nhận âm điệu và ý nghĩa chung của nó:
Kìa hội Thăng Bình tiếng pháo reo
Bao nhiêu cờ kéo với đèn treo
Bà quan tênh nghếch xem bơi trải
Thằng bé lom khom nghé hát chèo
Cậy sức cây đu nhiều chị nhún
Tham tiền cột mỡ lắm anh leo
Khen ai khéo vẽ trò vui thế
Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu
Khi đọc bài thơ, chúng ta có thể cảm nhận được không khí náo nhiệt, tưng bừng của một lễ hội. Tuy nhiên, đằng sau không khí đó, liệu có ẩn chứa điều gì khác?
Bước 3: Phân tích từng câu, từng cặp câu thơ.
Chúng ta sẽ đi vào phân tích chi tiết từng phần của bài thơ:
Câu 1, 2: Không khí lễ hội tưng bừng.
“Kìa hội Thăng Bình tiếng pháo reo / Bao nhiêu cờ kéo với đèn treo”
Hai câu thơ đầu tiên vẽ ra một khung cảnh lễ hội rất nhộn nhịp, rộn ràng. “Tiếng pháo reo” mang đến âm thanh sống động, “cờ kéo với đèn treo” gợi lên hình ảnh trang hoàng lộng lẫy. “Thăng Bình” ở đây là tên một khu vực, nơi diễn ra lễ hội. Tuy nhiên, các em cần lưu ý, cái tên “Thăng Bình” (mãn nguyện, bình an) lại có thể là một cách nói mỉa mai, vì thực tế cuộc sống của nhân dân ta lúc bấy giờ không hề bình an.
Câu 3, 4: Hình ảnh con người trong lễ hội.
“Bà quan tênh nghếch xem bơi trải / Thằng bé lom khom nghé hát chèo”
Ở đây, tác giả khắc họa hai hình ảnh đối lập nhau trong lễ hội: “bà quan” và “thằng bé”.
* “Bà quan tênh nghếch xem bơi trải”: Hình ảnh “bà quan” ở đây có thể hiểu là những người có chức sắc, quyền thế, hoặc những người theo lối sống hưởng thụ. “Tênh nghếch” là từ láy gợi lên dáng vẻ kiêu căng, kênh kiệu. “Xem bơi trải” là một hoạt động trong lễ hội, có thể là xem chèo thuyền hoặc một trò chơi dưới nước. Cách miêu tả này cho thấy sự thờ ơ, vô cảm của tầng lớp quan lại trước nỗi khổ của nhân dân, họ chỉ biết đến thú vui cá nhân.
* “Thằng bé lom khom nghé hát chèo”: Trái ngược với vẻ “tênh nghếch” của bà quan, hình ảnh “thằng bé” lại hiện lên với dáng vẻ “lom khom”. “Lom khom” gợi lên sự bé nhỏ, vất vả, có phần thiếu thốn. “Nghé hát chèo” cho thấy sự say mê, thích thú của cậu bé trước một loại hình nghệ thuật dân gian. Tuy nhiên, cái “lom khom” đó cũng có thể ẩn chứa một nỗi buồn, một sự thiệt thòi nào đó.
Hai hình ảnh này đối lập nhau, làm nổi bật sự phân hóa giàu nghèo, sang hèn trong xã hội, đồng thời cho thấy cách quan sát tinh tế và thái độ của tác giả đối với từng đối tượng.
Câu 5, 6: Những trò chơi giải trí trong lễ hội.
“Cậy sức cây đu nhiều chị nhún / Tham tiền cột mỡ lắm anh leo”
Hai câu thơ tiếp theo miêu tả những trò chơi dân gian, quen thuộc trong các dịp lễ hội.
* “Cậy sức cây đu nhiều chị nhún”: Trò chơi đu tiên, chơi đu quay. “Cậy sức” gợi lên sự khỏe khoắn, dẻo dai, “nhiều chị nhún” cho thấy sự vui vẻ, hào hứng của các cô gái. Đây là một cảnh tượng có vẻ đẹp trong sáng, lành mạnh.
* “Tham tiền cột mỡ lắm anh leo”: Đây là trò chơi đu cột mỡ, ai leo lên được đỉnh sẽ được thưởng. “Tham tiền” cho thấy mục đích chính của những người tham gia là vì tiền bạc. “Lắm anh leo” gợi lên sự chen chúc, giành giật. Trò chơi này phản ánh một khía cạnh tiêu cực của xã hội: sự chạy theo đồng tiền, sự cạnh tranh khốc liệt, thậm chí là sự tha hóa do đồng tiền mang lại.
Sự kết hợp giữa những trò chơi lành mạnh và những trò chơi mang tính cạnh tranh, vật chất này cho thấy một bức tranh phức tạp về đời sống tinh thần của con người trong lễ hội.
Câu 7, 8: Lời kết của bài thơ và ý nghĩa.
“Khen ai khéo vẽ trò vui thế / Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu”
Đây là hai câu thơ chốt lại toàn bộ bài thơ, mang ý nghĩa sâu sắc.
* “Khen ai khéo vẽ trò vui thế”: Lời khen ngợi này ban đầu nghe có vẻ chân thành, nhưng nó lại ẩn chứa một hàm ý châm biếm. Tác giả đang nói đến “ai đó” đã bày ra những trò vui này. Cái “ai” này, ẩn sau lớp vỏ lễ hội, chính là thực dân Pháp và bộ máy tay sai của chúng, những kẻ cố tình tạo ra những lễ hội bề ngoài để che đậy đi sự bất công, nhục nhã của dân tộc.
* “Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu”: Đây là câu thơ đỉnh cao của bài thơ, là lời khẳng định đanh thép, là sự đối lập gay gắt giữa cái “vui” bề ngoài và cái “nhục” bên trong. Càng vui, càng náo nhiệt bao nhiêu thì nỗi nhục mất nước, nhục bị áp bức bấy nhiêu càng hiện rõ. Cái “vui” của lễ hội chỉ là sự xoa dịu tạm thời, là sự lừa dối, còn nỗi nhục thì luôn thường trực.
Bước 4: Nêu ý nghĩa toàn bài và nghệ thuật.
Qua phân tích, chúng ta có thể thấy:
Ý nghĩa: Bài thơ “Hội Tây” là lời phê phán sâu sắc của Nguyễn Khuyến đối với bộ máy cai trị của thực dân Pháp và tầng lớp quan lại, những kẻ chỉ biết sống hưởng thụ, bóc lột, còn nhân dân thì phải chịu đựng cảnh lầm than, mất nước. Bài thơ thể hiện nỗi lòng yêu nước, xót xa của nhà thơ trước tình cảnh đất nước.
Nghệ thuật:
* Ngôn ngữ: Sử dụng ngôn ngữ bình dị, gần gũi nhưng giàu sức gợi.
* Tả cảnh ngụ tình: Tác giả dùng cảnh lễ hội nhộn nhịp để bộc lộ tâm trạng uất hận, xót xa.
* Sử dụng từ ngữ giàu sức biểu cảm: “tênh nghếch”, “lom khom”, “nhún”, “leo”, “nhục”.
* Nghệ thuật đối lập: Đối lập giữa “bà quan” và “thằng bé”, đối lập giữa “vui” và “nhục” để làm nổi bật chủ đề tư tưởng.
* Châm biếm, mỉa mai: Lời khen “khen ai khéo vẽ trò vui thế” là một biểu hiện rõ nét của nghệ thuật châm biếm.
Bước 5: Kết luận.
Bài thơ “Hội Tây” là một minh chứng cho tài năng của Nguyễn Khuyến trong việc miêu tả hiện thực xã hội và thể hiện lòng yêu nước sâu sắc. Bài thơ không chỉ giúp chúng ta hiểu về một giai đoạn lịch sử mà còn gợi cho chúng ta suy ngẫm về giá trị của tự do, độc lập và trách nhiệm của mỗi công dân.
Các em về nhà ôn lại bài, đọc thêm các bài thơ khác của Nguyễn Khuyến để hiểu sâu hơn về một nhà thơ lớn của dân tộc ta nhé. Có em nào có câu hỏi gì không?