Chúng ta sẽ lần lượt đi vào từng ví dụ để thấy rõ hơn điều này.

1. Ví dụ a:
Em ơi, Ba Lan mùa tuyết tan
Đường bạch dương sương trắng nắng tràn
(Tố Hữu)

Trước hết, các em hãy chú ý vào các từ cuối câu thơ thứ nhất và câu thơ thứ hai.
– Câu thơ thứ nhất: “tan”
– Câu thơ thứ hai: “tràn”

Các em có nhận thấy điểm chung về âm thanh giữa hai từ này không? Đúng rồi, đó là sự lặp lại của âm “an”. Đây chính là biện pháp điệp vần.

Bây giờ, chúng ta sẽ xem xét kĩ hơn.
– Từ “tan”: có nguyên âm chính là “a” và phụ âm cuối là “n”.
– Từ “tràn”: có nguyên âm chính là “a” và phụ âm cuối là “n”.

Như vậy, chúng ta thấy cả nguyên âm chính và phụ âm cuối đều giống nhau, tạo nên sự tương đồng về âm thanh.

Tiếp theo, chúng ta xem xét các âm đầu của các tiếng trong hai từ này.
– Từ “tan”: âm đầu là “t”
– Từ “tràn”: âm đầu là “tr”

Ở đây, âm đầu không giống nhau hoàn toàn, nhưng âm “tr” trong “tràn” lại có sự tương đồng, liên kết với âm “t” trong “tan” (đều là âm xát hoặc âm tắc xát). Tuy nhiên, trong trường hợp này, điểm nhấn chính và rõ ràng nhất là sự lặp lại của vần “an”. Nếu xét kỹ hơn, người ta còn có thể phân tích ở đây có yếu tố của điệp thanh tương đối (âm đầu có sự tương đồng). Nhưng để đơn giản và tập trung vào yêu cầu của bài học, chúng ta nhấn mạnh vào điệp vần “an”.

Tác dụng của biện pháp điệp vần “an” trong ví dụ này:
Biện pháp điệp vần “an” giữa hai câu thơ “Em ơi, Ba Lan mùa tuyết tan” và “Đường bạch dương sương trắng nắng tràn” có tác dụng:
– Tạo nhạc điệu, âm hưởng du dương, êm ái: Sự lặp lại của vần “an” tạo ra một âm thanh liền mạch, gợi cảm giác bay bổng, êm dịu, như đang miêu tả một khung cảnh thơ mộng.
– Gắn kết hai hình ảnh: Vần “an” giúp nối liền hai hình ảnh “mùa tuyết tan” và “nắng tràn” trên “đường bạch dương”. Nó như một sợi dây âm thanh, làm cho hai cảnh vật này hòa quyện vào nhau, gợi lên một bức tranh thiên nhiên tươi sáng, tràn đầy sức sống sau mùa đông giá rét.
– Khắc sâu cảm xúc: Bài thơ đang tả về vẻ đẹp của Ba Lan khi tuyết tan, nắng ấm trở lại. Vần “an” với âm hưởng mở, vang vọng góp phần làm nổi bật không khí tươi vui, trong lành, rạng rỡ của cảnh vật.

Bây giờ, chúng ta chuyển sang ví dụ thứ hai.

2. Ví dụ b:
Ô! Đêm nay trời trong như gương
Không làn mây vương không hơi sương.
(Hàn Mặc Tử, Tiêu sầu)

Các em hãy nhìn vào cuối câu thơ thứ nhất và câu thơ thứ hai:
– Câu thơ thứ nhất: “gương”
– Câu thơ thứ hai: “sương”

Điểm giống nhau về âm thanh ở đây là gì? Đúng vậy, đó là sự lặp lại của âm “ương”. Đây là điệp vần.

Bây giờ, chúng ta phân tích chi tiết hơn.
– Từ “gương”: có nguyên âm chính là “u” và kết thúc bằng phụ âm “ơ” (trong cách đọc chuẩn thì “ơ” là nguyên âm, nhưng trong vần “ương” thì “ơ” đóng vai trò như âm đệm và “ơ” + “ng” là kết thúc vần). Chính xác hơn, chúng ta xem xét toàn bộ vần “ương”.
– Từ “sương”: cũng kết thúc bằng vần “ương”.

Như vậy, ở đây chúng ta có sự lặp lại của toàn bộ vần “ương”.

Tiếp theo, chúng ta xem xét các âm đầu:
– Từ “gương”: âm đầu là “g”
– Từ “sương”: âm đầu là “s”

Âm đầu “g” và “s” khác nhau. Tuy nhiên, cả hai đều là âm gió, tạo cảm giác nhẹ nhàng, thanh thoát. Nhưng trọng tâm của biện pháp tu từ ở đây vẫn là sự lặp lại của vần “ương”.

Bây giờ, chúng ta nói về tác dụng.
Tác dụng của biện pháp điệp vần “ương” trong ví dụ này:
Biện pháp điệp vần “ương” giữa hai câu thơ “Ô! Đêm nay trời trong như gương” và “Không làn mây vương không hơi sương” có tác dụng:
– Tạo âm hưởng trong trẻo, thanh thoát: Vần “ương” có âm mở, gợi cảm giác nhẹ nhàng, êm ái, phù hợp với không gian đêm tĩnh lặng, trời trong.
– Nhấn mạnh sự vắng lặng, thanh khiết: Việc lặp lại vần “ương” trong cả hai câu, kết hợp với nội dung “trời trong như gương”, “không làn mây vương không hơi sương”, càng làm nổi bật không gian đêm vắng lặng, tinh khôi, không có chút vướng bận nào.
– Gợi cảm giác cô đơn, nỗi sầu: Bài thơ mang tên “Tiêu sầu”, nên cái trong trẻo, thanh khiết của đêm lại càng làm nổi bật nỗi cô đơn, sầu muộn của thi nhân. Sự vắng lặng tuyệt đối như phản chiếu nỗi lòng trống trải của nhân vật trữ tình.

Chúng ta tiếp tục sang ví dụ thứ ba.

3. Ví dụ c:
Lá bàng đang đỏ ngọn cây
Sếu giang mang lạnh đang bay ngang trời.
Mùa đông còn hết em ơi
Mà con én đã gọi người sang xuân ( Tiếng hát sang xuân –Tố Hữu)

Chúng ta sẽ phân tích từng cặp câu một.

Cặp câu 1 và 2:
Lá bàng đang đỏ ngọn cây
Sếu giang mang lạnh đang bay ngang trời.

Các em thấy vần nào được lặp lại? Đó là vần “ây” và “ời”. Ở đây, vần “ây” và “ời” tuy không giống nhau hoàn toàn nhưng có sự tương đồng về nguyên âm đôi. Tuy nhiên, yêu cầu của đề bài là điệp vần, tức là vần giống nhau.

Chúng ta cần xem xét lại. À, cô xin lỗi các em. Trong câu thơ thứ hai có từ “bay”, âm cuối là “y”, tương tự như âm “ây” ở câu thứ nhất. Tuy nhiên, để chính xác về điệp vần thì chúng ta cần xét những từ có vần giống nhau hoàn toàn.

Thực tế, trong câu thơ thứ hai, từ “bay” có âm cuối là “y”, trong khi từ “cây” ở câu thơ thứ nhất có vần “ây”. Đây là sự tương đồng về âm cuối.
Chúng ta xét kỹ hơn:
– Câu 1: “cây” (vần “ây”)
– Câu 2: “bay” (vần “ay”)

Nếu xét vần “ây” và “ay” thì chưa phải là điệp vần hoàn toàn. Tuy nhiên, âm “y” cuối câu đóng vai trò tạo ra sự kết nối âm thanh.

Bây giờ, chúng ta xem xét một cách rộng hơn. Có thể tác giả sử dụng điệp thanh tương đối ở đây.
– “cây”: âm đầu “c”
– “bay”: âm đầu “b”
Âm “c” và “b” là hai phụ âm khác nhau.

Chúng ta xem xét lại từ cuối câu thơ thứ hai: “trời”. Vần “ời”.
Câu thơ thứ nhất kết thúc bằng “cây”, vần “ây”.
Không có điệp vần rõ ràng giữa hai câu này.

Tuy nhiên, các em hãy chú ý đến các từ ngữ khác trong hai câu này.
Lá bàng đang đỏ ngọn cây
Sếu giang mang lạnh đang bay ngang trời.

Ở đây, chúng ta có sự lặp lại của âm “ay” ở cuối hai từ “cây” và “bay”. Đây là điệp vần “ay”.
Tác dụng của điệp vần “ay” trong hai câu đầu:
– Tạo âm hưởng vui tươi, rộn ràng: Vần “ay” có âm mở, gợi cảm giác linh hoạt, nhịp nhàng, phù hợp với hình ảnh lá bàng đỏ và sếu bay.
– Gắn kết hai hình ảnh: Vần “ay” nối liền hình ảnh cây cối và loài chim, tạo ra một bức tranh thiên nhiên sống động.

Cặp câu 3 và 4:
Mùa đông còn hết em ơi
Mà con én đã gọi người sang xuân.

Các em hãy nhìn vào cuối hai câu thơ này.
– Câu thơ thứ ba: “ơi”
– Câu thơ thứ tư: “xuân”

Vần “ơi” và “uân” hoàn toàn khác nhau. Vậy ở đây có điệp vần không?
Không có điệp vần rõ ràng.

Chúng ta xem xét các yếu tố khác.
Có thể có yếu tố điệp thanh tương đối.
– “ơi”: âm đầu là nguyên âm “ơ”
– “xuân”: âm đầu là “x”
Âm “ơ” và “x” không có sự tương đồng rõ rệt.

Tuy nhiên, chúng ta cần xem xét toàn bộ khổ thơ này. Bài thơ này mang tên “Tiếng hát sang xuân”, nói về sự chuyển mùa từ đông sang xuân.
Hãy chú ý vào sự lặp lại của âm “n” trong các từ sau:
– “đông”
– “hết” (không có âm n)
– “em” (âm m)
– “rồi” (không có âm n)
– “mà” (không có âm n)
– “con”
– “én”
– “gọi” (không có âm n)
– “người” (không có âm n)
– “sang”
– “xuan”

Ta thấy âm “n” xuất hiện khá nhiều ở cuối các từ “đông”, “con”, “én”, “sang”, “xuân”. Điều này có thể được coi là một dạng điệp phụ âm cuối “n” hoặc điệp âm mũi “n”, tạo nên một âm hưởng trầm lắng, gợi về sự kết thúc của mùa đông và sự chuẩn bị cho mùa xuân.

Nhưng yêu cầu của bài là điệp vần và điệp thanh. Chúng ta cần tìm những ví dụ rõ ràng hơn.

Các em hãy nhìn kỹ lại câu thứ ba: “Mùa đông còn hết em ơi”.
Và câu thứ tư: “Mà con én đã gọi người sang xuân”.

Có một chi tiết mà các em có thể bỏ sót. Đó là sự lặp lại của âm “an” trong “sang xuân”.
Vần “an” trong “sang” và “xuân”. Đây là điệp vần “an”.

Tác dụng của điệp vần “an” trong hai câu cuối:
Biện pháp điệp vần “an” trong “sang” và “xuân” có tác dụng:
– Nhấn mạnh ý nghĩa chuyển mùa: Sự lặp lại của vần “an” làm nổi bật ý niệm về mùa xuân đang đến, mang theo sự tươi mới, ấm áp.
– Tạo âm hưởng rộn ràng, khẩn trương: Âm “an” vang vọng, tạo cảm giác nhộn nhịp, như tiếng gọi của mùa xuân đang đến gần, thôi thúc sự thay đổi.
– Gợi cảm xúc chờ mong, hy vọng: Vần “an” vang lên, khích lệ người nghe hướng về một tương lai tươi sáng, một mùa xuân đầy hy vọng.

Còn về điệp thanh thì sao?

Trong ví dụ c:
Lá bàng đang đỏ ngọn cây
Sếu giang mang lạnh đang bay ngang trời.
Chúng ta có âm đầu “c” và “b”. Đây là hai âm khác nhau. Tuy nhiên, nếu xét về trường âm thì chúng ta có thể xem xét thêm.

Nhưng trong khổ thơ này, có một điểm về điệp thanh rất rõ ràng mà chúng ta có thể thấy.
Hãy nhìn vào các từ sau:
– cây
– con
– cả

Không có sự lặp lại về âm đầu.

Chúng ta quay lại ví dụ A và B để củng cố.

Ví dụ A:
Em ơi, Ba Lan mùa tuyết tan
Đường bạch dương sương trắng nắng tràn
Vần “an” lặp lại. Âm đầu “t” và “tr” có sự tương đồng về âm tắc xát. Có thể coi là điệp thanh tương đối.

Ví dụ B:
Ô! Đêm nay trời trong như gương
Không làn mây vương không hơi sương.
Vần “ương” lặp lại. Âm đầu “g” và “s”. Không có sự tương đồng rõ rệt về điệp thanh.

Như vậy, có thể thấy, trong các ví dụ trên, điệp vần là biện pháp tu từ được sử dụng rõ ràng và có tác dụng nổi bật hơn.

Tổng kết lại tác dụng chung của biện pháp tu từ điệp vần, điệp thanh:
Khi sử dụng biện pháp điệp vần và điệp thanh, người nghệ sĩ đã khéo léo:
1. Tạo nhạc điệu cho lời thơ: Sự lặp lại của âm thanh giúp bài thơ trở nên du dương, êm ái, dễ đi vào lòng người, giống như một bản nhạc không lời.
2. Nhấn mạnh ý nghĩa, cảm xúc: Âm thanh được lặp lại sẽ thu hút sự chú ý của người đọc, giúp làm nổi bật những từ ngữ, hình ảnh quan trọng, qua đó truyền tải sâu sắc hơn tình cảm, suy tư của tác giả.
3. Gắn kết các ý, các hình ảnh: Biện pháp này giúp nối liền các câu thơ, khổ thơ, tạo sự mạch lạc, thống nhất cho toàn bộ tác phẩm.
4. Tăng tính gợi hình, gợi cảm: Âm thanh được lặp lại có thể gợi lên những liên tưởng nhất định, làm cho bài thơ thêm sinh động và giàu sức gợi.

Các em về nhà ôn tập kỹ lại phần này và xem thêm các ví dụ khác trong sách giáo khoa để nắm vững hơn nhé. Nếu có gì chưa hiểu, các em cứ mạnh dạn hỏi cô.
Cô chúc các em học tốt!