Phiếu bài tập số 1
Bài tập 1: Giải thích nghĩa của các từ in đậm trong những dòn…
Bài tập 1: Giải thích nghĩa của các từ in đậm trong những dòng thơ sau, dựa vào ngữ cảnh nào mà em lại xác định được nghĩa của những từ đó?
a. Gặp đây mận mới hỏi đào,
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?
Mận hỏi thì đào xin thưa,
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào!
( Ca dao)
b. “Người Cha mái tóc bạc
Đốt lửa cho anh nằm”
( Tố Hữu)
c.
Nước non lận đận một mình
Thân cò lên thác, xuống ghềnh bấy nay.
( Ca dao)
d.
Thuyền về có nhớ bến chăng
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.
( Ca dao)
Bài tập 2: Trong ngôn ngữ có hiện tượng đồng âm (khác nghĩa). Nhưng khi từ được dùng trong ngữ cảnh thì nhờ ngữ cảnh mà từ có tính xác định về nghĩa. Căn cứ vào ngữ cảnh của những câu thơ dưới đây, hãy giải thích nghĩa của những từ in đậm:
a.
“Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây,
Một bàn cờ thế phút sa tay
Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim dáo dác bay”.
( Chạy giặc, Nguyễn Đình Chiểu)
b.
Van nợ lắm khi tràn nước mắt
Chạy ăn từng bữa toát mồ hôi
(Than nghèo, Trần Tế Xương)
c.
Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo”
(Câu cá mùa thu, Nguyễn Khuyến)
Phiếu bài tập số 2
Bài tập 1: Xác định ngữ cảnh của từ tắm trong khổ thơ sau:
Chẳng biết nước có giữ ngày, giữ tháng
Giữ bao nhiêu kỉ niệm giữa dòng trôi?
Hỡi con sông đã tắm cả đời tôi!
Tôi giữ mãi mối tình mới mẻ
Bài tập 2: Cho tình huống: Trên đường đi, hai người không quen biết gặp nhau, một người hỏi: “Thưa bác, bác có đồng hồ không ạ?”. Trong ngữ cảnh đó, câu hỏi cần được hiểu như thế nào? Nó nhằm mục đích gì?
Bài tập 3: Tạo lập hai tình huống trong ngữ cảnh đang trong giờ kiểm tra, em gặp khó khăn, muốn bạn giúp đỡ với mục đích:
a. Em muốn bạn giúp mình hướng dẫn cách làm bài.
b. Em muốn mượn bút của bạn.
***
Phiếu bài tập số 1
Bài tập 1: Giải thích nghĩa của các từ in đậm trong những dòng thơ sau, dựa vào ngữ cảnh nào mà em lại xác định được nghĩa của những từ đó?
a. Gặp đây mận mới hỏi đào,
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?
Mận hỏi thì đào xin thưa,
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào!
(Ca dao)
Giải thích:
- Mận, đào: Trong ngữ cảnh này, “mận” và “đào” không còn chỉ nghĩa gốc là các loại quả nữa, mà là hình ảnh ẩn dụ để chỉ hai người nam nữ đang trong giai đoạn tìm hiểu, làm quen hoặc yêu đương. “Mận” thường chỉ chàng trai, “đào” thường chỉ cô gái.
- Vườn hồng: Cũng là hình ảnh ẩn dụ, không phải là một khu vườn trồng hoa hồng thông thường. “Vườn hồng” ở đây chỉ trái tim, tình cảm, hoặc tình duyên của cô gái.
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Chúng ta xác định được nghĩa này dựa vào toàn bộ bài ca dao là một cuộc đối đáp, trò chuyện mang tính chất thăm dò, tìm hiểu về tình duyên. Các từ “hỏi”, “xin thưa”, “đã có ai vào hay chưa” đều là những yếu tố gợi lên chủ đề tình yêu đôi lứa. Trong ca dao Việt Nam, các loại cây trái, hoa lá thường được dùng làm biểu tượng cho con người, đặc biệt là trong tình yêu.
b. “Người Cha mái tóc bạc
Đốt lửa cho anh nằm”
(Tố Hữu)
Giải thích:
- Người Cha mái tóc bạc: Từ này không chỉ một người cha ruột thịt thông thường mà là danh xưng trang trọng, đầy kính yêu để chỉ Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam.
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Ngữ cảnh ở đây là bài thơ của nhà thơ Tố Hữu – một nhà thơ cách mạng nổi tiếng. Ông thường dùng những hình ảnh, từ ngữ mang tính biểu tượng cao để nói về Đảng, Bác Hồ và cuộc kháng chiến. Việc viết hoa chữ “Cha” và hình ảnh “mái tóc bạc” rất quen thuộc, gắn liền với hình ảnh Bác Hồ kính yêu trong tâm trí mỗi người dân Việt Nam, đặc biệt là trong thời kỳ kháng chiến.
c. Nước non lận đận một mình
Thân cò lên thác, xuống ghềnh bấy nay.
(Ca dao)
Giải thích:
- Thân cò: “Cò” là loài chim hiền lành, thường kiếm ăn ở đồng ruộng, là hình ảnh ẩn dụ cho người nông dân nghèo khổ, vất vả, lam lũ, đặc biệt là người phụ nữ.
- Lên thác, xuống ghềnh: Không chỉ hành động đi lại ở những nơi hiểm trở có thác và ghềnh. Đây là thành ngữ để chỉ sự gian nan, vất vả, khó khăn, phải trải qua nhiều thử thách, hiểm nguy trong cuộc sống.
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Toàn bộ câu ca dao gợi lên một cuộc đời đầy truân chuyên, “lận đận một mình”. Hình ảnh “thân cò” và cụm từ “lên thác, xuống ghềnh” cùng nhau tạo nên một bức tranh về cuộc đời đầy gian khổ, tủi cực, thường gặp trong các bài ca dao than thân. Điều này giúp chúng ta hiểu rằng “cò” ở đây không phải là con vật mà là biểu tượng cho con người.
d. Thuyền về có nhớ bến chăng
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.
(Ca dao)
Giải thích:
- Thuyền: Hình ảnh ẩn dụ cho người con trai (người ra đi, người chủ động trong tình yêu).
- Bến: Hình ảnh ẩn dụ cho người con gái (người ở lại, chờ đợi, thủy chung trong tình yêu).
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Đây là một bài ca dao nói về tình yêu đôi lứa, sự nhớ nhung và lòng thủy chung. “Thuyền” di chuyển, “bến” đứng yên chờ đợi, điều này gợi lên mối quan hệ giữa người đi kẻ ở trong tình yêu. Câu hỏi “có nhớ bến chăng” và lời khẳng định “một dạ khăng khăng đợi thuyền” càng làm rõ nghĩa ẩn dụ này, thể hiện tình cảm bền chặt, son sắt của người ở lại dành cho người ra đi.
Bài tập 2: Trong ngôn ngữ có hiện tượng đồng âm (khác nghĩa). Nhưng khi từ được dùng trong ngữ cảnh thì nhờ ngữ cảnh mà từ có tính xác định về nghĩa. Căn cứ vào ngữ cảnh của những câu thơ dưới đây, hãy giải thích nghĩa của những từ in đậm:
a. “Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây,
Một bàn cờ thế phút sa tay
Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim dáo dác bay”.
(Chạy giặc, Nguyễn Đình Chiểu)
Giải thích:
Trong ngữ cảnh này, từ “chạy” có nghĩa là: di chuyển nhanh chóng, vội vã để thoát khỏi một nơi nguy hiểm, để lánh nạn, trốn tránh kẻ thù. (Ở đây là chạy giặc, chạy trốn quân Pháp).
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Các hình ảnh và từ ngữ xung quanh như “tiếng súng Tây”, “bàn cờ thế phút sa tay” (tình thế đất nước thất bại), “bỏ nhà”, “lơ xơ”, “dáo dác bay” đều gợi lên không khí hỗn loạn, hoảng loạn của cuộc chiến tranh, buộc con người và cả loài vật phải “chạy” để bảo toàn tính mạng, thoát khỏi nguy hiểm.
b. Van nợ lắm khi tràn nước mắt
Chạy ăn từng bữa toát mồ hôi
(Than nghèo, Trần Tế Xương)
Giải thích:
Trong ngữ cảnh này, từ “chạy” có nghĩa là: xoay sở, tìm kiếm, cố gắng bằng mọi cách để có được cái gì đó (thường là để mưu sinh, đáp ứng nhu cầu thiết yếu). Ở đây là “chạy ăn” tức là vất vả lo toan miếng cơm manh áo từng ngày.
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Tiêu đề bài thơ “Than nghèo” và các câu thơ “Van nợ lắm khi tràn nước mắt”, “toát mồ hôi” đều miêu tả cuộc sống khốn khó, nghèo túng, phải chật vật lo toan từng bữa ăn. Vì vậy, “chạy” ở đây không thể là hành động di chuyển thông thường mà là sự cố gắng, nỗ lực hết mình để kiếm sống.
c. Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo”
(Câu cá mùa thu, Nguyễn Khuyến)
Giải thích:
Trong ngữ cảnh này, từ “cần” có nghĩa là: dụng cụ dùng để câu cá (cần câu)..
Ngữ cảnh xác định nghĩa:
Tên bài thơ là “Câu cá mùa thu” đã trực tiếp gợi mở về hoạt động câu cá. Các từ ngữ như “ôm cần”, “cá đâu đớp động” đều là những hoạt động và sự vật liên quan trực tiếp đến việc câu cá. Do đó, “cần” ở đây chỉ có thể là cần câu cá.
***
Phiếu bài tập số 2
Bài tập 1: Xác định ngữ cảnh của từ tắm trong khổ thơ sau:
Chẳng biết nước có giữ ngày, giữ tháng
Giữ bao nhiêu kỉ niệm giữa dòng trôi?
Hỡi con sông đã tắm cả đời tôi!
Tôi giữ mãi mối tình mới mẻ
Giải thích ngữ cảnh của từ “tắm”:
Từ “tắm” ở đây không chỉ hành động làm sạch cơ thể bằng nước một cách thông thường. Trong ngữ cảnh này, nó mang nghĩa ẩn dụ sâu sắc, thể hiện sự gắn bó mật thiết, thiêng liêng và toàn diện của “con sông” với cuộc đời của nhân vật trữ tình. Con sông không chỉ là nơi tắm rửa mà còn là nơi chứng kiến, bao bọc, nuôi dưỡng, là một phần không thể tách rời của cuộc đời, nơi lưu giữ biết bao kỷ niệm, tình cảm từ khi sinh ra cho đến lúc trưởng thành của nhân vật trữ tình.
Ngữ cảnh cụ thể: Các câu thơ trước đó “Chẳng biết nước có giữ ngày, giữ tháng / Giữ bao nhiêu kỉ niệm giữa dòng trôi?” và câu thơ sau “Tôi giữ mãi mối tình mới mẻ” đều nhấn mạnh mối quan hệ sâu sắc, tình cảm, và sự gắn bó lâu dài của nhân vật với dòng sông. Dòng sông đã trở thành một phần của ký ức, tâm hồn, và cả cuộc đời của người nói.
Bài tập 2: Cho tình huống: Trên đường đi, hai người không quen biết gặp nhau, một người hỏi: “Thưa bác, bác có đồng hồ không ạ?”. Trong ngữ cảnh đó, câu hỏi cần được hiểu như thế nào? Nó nhằm mục đích gì?
Giải thích:
- Câu hỏi cần được hiểu là: Người hỏi muốn biết “Bây giờ là mấy giờ?”, hay “Bác có thể cho cháu/tôi biết bây giờ là mấy giờ không?”.
- Mục đích của câu hỏi: Mục đích chính của câu hỏi là hỏi giờ. Đây là một cách hỏi gián tiếp, lịch sự và tế nhị hơn so với việc hỏi trực tiếp “Bây giờ là mấy giờ rồi ạ?”. Người hỏi giả định rằng nếu người kia có đồng hồ, họ sẽ có khả năng cho biết thời gian.
Bài tập 3: Tạo lập hai tình huống trong ngữ cảnh đang trong giờ kiểm tra, em gặp khó khăn, muốn bạn giúp đỡ với mục đích:
a. Em muốn bạn giúp mình hướng dẫn cách làm bài.
Tình huống 1: Em muốn bạn giúp mình hướng dẫn cách làm bài.
Ngữ cảnh: Trong giờ kiểm tra môn Ngữ Văn, em đang gặp khó khăn ở một câu hỏi nghị luận, không biết nên triển khai ý như thế nào. Bạn ngồi cạnh em, Lan, có vẻ đã làm xong hoặc đang làm rất tốt.
Hành động và lời nói:
Em (khẽ nghiêng người, thì thầm rất nhỏ, chỉ đủ cho Lan nghe): “Lan ơi… bài này… làm sao để triển khai ý chính đây?”
Lan (cũng cúi xuống, thì thầm): “Cậu thử gạch ý ra giấy nháp trước, rồi viết đoạn mở bài, sau đó dùng các luận điểm để làm rõ luận đề chính. Nhớ dẫn chứng cụ thể nhé!”
Em (gật đầu nhẹ): “À… cảm ơn cậu nhé.”
b. Em muốn mượn bút của bạn.
Tình huống 2: Em muốn mượn bút của bạn.
Ngữ cảnh: Trong giờ kiểm tra Toán, bút của em đột nhiên hết mực. Em cần bút để hoàn thành bài và không thể làm gián đoạn buổi kiểm tra.
Hành động và lời nói:
Em (khẽ lay nhẹ tay áo của bạn Minh ngồi bàn trên, chìa cây bút hết mực ra và nhíu mày ra hiệu): “Minh ơi…?”
Minh (quay xuống, nhìn cây bút của em, rồi hiểu ý. Bạn nhẹ nhàng lấy ra một cây bút khác và khẽ đặt lên bàn em): “Của cậu đây.”
Em (khẽ gật đầu, nở nụ cười biết ơn và đưa tay đón lấy bút).
***
Cô/thầy hi vọng qua phần chữa bài này, các em đã nắm vững hơn về cách xác định nghĩa của từ dựa vào ngữ cảnh, cũng như hiểu được tầm quan trọng của ngữ cảnh trong giao tiếp. Hãy luôn chú ý đến ngữ cảnh khi đọc, viết, nói và nghe nhé các em!
Phiếu bài tập \(1\)
\(1\)
\(a)\)
\(-\)Mận, đào\(:\)
Chỉ chàng trai và cô gái
\(-\)Vườn hồng\(:\)
Chỉ tình yêu, hôn nhân
\(*\)Ngữ cảnh\(:\)
Đây là bài ca dao giao duyên nên các từ được dùng theo nghĩa ẩn dụ, không mang nghĩa chỉ cây và quả
\(b)\)
\(-\)Người Cha\(:\)
Chỉ Chủ Tịch Hồ Chí Minh
\(*\)Ngữ cảnh\(:\)
Bài thơ viết về Bác Hồ chăm sóc chiến sĩ trong kháng chiến
\(c)\)
\(-\)Thân cò\(:\)
Chỉ người lao động, đặc biệt là người phụ nữ chịu nhiều vất vả
\(*\)Ngữ cảnh\(:\)
Các từ “lận đận”, “lên thác xuống ghềnh” nói về cuộc sống gian truân nên “thân cò” mang nghĩa ẩn dụ
\(d)\)
\(-\)Thuyền\(:\)
Chỉ người ra đi (người con trai)
\(-\)Bến\(:\)
Chỉ người ở lại (người con gái)
\(*\)Ngữ cảnh\(:\)
Bài ca dao nói về tình yêu và sự thủy chung.
\(2\)
\(a)\)
\(-\)Sa tay:
Thất bại, rơi vào thế bất lợi
\(-\)Chạy:
Chạy trốn giặc
\(*\)Ngữ cảnh:
Cảnh nhân dân hoảng loạn khi giặc đến
\(b)\)
\(-\)Chạy ăn:
Lo kiếm cái ăn để mưu sinh
\(*\)Ngữ cảnh:
Bài thơ nói về cuộc sống nghèo khó
\(c)\)
\(-\)Đớp động:
Cá cắn mồi làm mặt nước động nhẹ
\(*\)Ngữ cảnh:
Cảnh câu cá mùa thu yên tĩnh
Phiếu bài tập \(2\)
\(1\)
\(-\)Ngữ cảnh của từ “tắm”:
Từ “tắm” được dùng trong ngữ cảnh nói về dòng sông quê hương gắn bó với tác giả từ nhỏ đến lớn
\(=>\) Nghĩa:
Không chỉ là tắm trong nước mà còn thể hiện sự gắn bó, lớn lên cùng dòng sông
\(2\)
\(-\)Trong ngữ cảnh này, câu hỏi “Bác có đồng hồ không ạ?” được hiểu là muốn hỏi bây giờ là mấy giờ, chứ không phải hỏi bác có sở hữu đồng hồ hay không
\(=>\)Mục đích:
Xin người đối diện cho biết thời gian
\(3\)
\(a)\)
“Bạn ơi, mình chưa biết làm câu này, bạn hướng dẫn mình cách làm với nhé”
\(b)\)
“Bạn ơi, bút mình hết mực rồi, cho mình mượn bút một lát nhé”
\(#DAnh\)
Phiếu bài tập số \(bb1.\)
Bài tập \(1.\)
\(a.\)
\(-\) Giải nghĩa :
\(+\) “mận” ngụ ý chỉ người con trai.
\(+\) “đào” ngụ ý chỉ người con gái.
\(+\) “vườn hồng” ngụ ý chỉ tình trạng yêu đương, hôn nhân của người con gái.
\(+\) “vào” ngụ ý chỉ việc đến ngỏ lời yêu, tìm hiểu, được chấp nhận bắt đầu mối quan hệ tình cảm.
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Bài ca dao hay chính là lời đối đáp giao duyên giữa người con trai và người con gái, trong đó đó là lời dò thăm, ngỏ lời của chàng trai trước đối phương về chuyện tình cảm.
\(b.\)
\(-\) Giải nghĩa : “Người Cha” ngụ ý nói tới Bác Hồ.
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Người dù đã già nhưng vẫn ân cần để ý, lắng lo, quan tâm và chăm sóc mọi người xung quanh, cụ thể ở đây là người chiến sĩ “anh” nói riêng hay chính những người bộ đội trên đường đi chiến dịch nói chung.
\(c.\)
\(-\) Giải nghĩa : “thân cò” ngụ ý nói tới người phụ nữ ( thường là người phụ nữ trong xã hội phong kiến xưa )
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Phụ nữ trong xã hội xưa phải chịu nhiều ràng buộc, định kiến, họ sống trong sự lệ thuộc với một cuộc đời và thân phận nhỏ bé, thấp hèn, bấp bênh, nhiều truân chuyên – “lên thác, xuống ghềnh” .
\(d.\)
\(-\) Giải nghĩa :
\(+\) “thuyền” chính là hình ảnh ẩn dụ cho người ra đi – người con trai.
\(+\) “bến” chính là hình ảnh ẩn dụ cho người ở lại – người con gái.
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Người con trai đại diện cho phái mạnh, luôn phải đi làm ăn xa, xông pha chinh chiến, gánh vác trách nhiệm xã hội. Trong khi người con gái đại diện cho phái yếu, luôn ở nhà gìn giữ gia đình và đợi chờ, mong ngóng người thương.
Bài tập \(2.\)
\(a.\)
\(-\) Giải nghĩa : “chạy” trong đoạn thơ trên được hiểu là nhanh chóng di chuyển khỏi nơi nguy hiểm để bảo toàn tính mạng.
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Đất nước trong thời kì loạn lạc, xâm lăng, khi tiếng súng của giặc Tây nổ ra, nhân dân bà con thi nhau trốn chạy, lánh nạn.
\(b.\)
\(-\) Giải nghĩa : “chạy” trong câu thơ trên được hiểu là sự lo liệu, xoay xở, khẩn trương, nhanh chóng kiếm tìm thứ mình muốn, mình cần.
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Cuộc sống đầy bần hàn, túng thiếu, buộc phải chạy vạy, chạy ngược chạy xuôi để lo toan cho từng bữa ăn mưu sinh – “chạy ăn từng bữa toát mồ hôi” .
\(c.\)
\(-\) Giải nghĩa : “cần” trong câu thơ trên được hiểu là chiếc cần câu được dùng để câu cá.
\(-\) Dựa vào ngữ cảnh : Nguyễn Khuyến sau khi về ở ẩn tại quê nhà, mượn việc đi câu như một cách giãi bày những tâm sự thầm kín trước thời thế – những hình ảnh đặc trưng của cảnh ao khi câu cá : “cá” \(;\) “chân bèo” …
_________________
Phiếu bài tập số \(bb2.\)
Bài tập \(1.\)
\(-\) Từ “tắm” trong khổ thơ trên được hiểu theo ngữ cảnh là tình yêu và nỗi nhớ về con sông đã gắn bó với tuổi thơ và cuộc đời của nhân vật trữ tình. Đó không chỉ đơn thuần là hành động ngâm mình dưới dòng nước, mà còn được hiểu là sự thanh lọc, bồi đắp và nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách “tôi” .
Bài tập \(2.\)
\(-\) Trong ngữ cảnh đó, câu hỏi cần được hiểu là “Bác ơi, cho con hỏi bây giờ là mấy giờ rồi ạ? ” với mục đích hỏi giờ.
\(⇒\) Vì không quen biết nhau nên người nói không vào thẳng ngay vấn đề mà đi đường vòng nhằm rút ngắn khoảng cách giao tiếp cũng như thể hiện phép tắc lịch sự tối thiểu.
Bài tập \(3.\)
\(a.\)
\(-\) Em : Câu cuối này khó quá, cậu làm được chưa?
\(-\) Bạn : Tớ vừa mới nghĩ ra hướng đi, đang thử chứng minh xem có dùng được không.
\(-\) Em : Cậu bày tớ cách làm được không? Tớ cũng muốn thử sức.
\(-\) Bạn : Được rồi, theo tớ thì bài này không chứng minh trực tiếp được mà phải chứng minh gián tiếp qua trung gian.
\(-\) Em : À, tớ nhìn ra rồi, cảm ơn cậu nhiều nha!
\(b.\)
\(-\) Em : Thôi chết, đang làm dở bài mà bút lại hết mực.
\(-\) Bạn : Cậu làm sao thế, sao không làm bài tiếp đi, sắp hết giờ rồi đó?
\(-\) Em : Bút tớ hết mực rồi, mà giờ còn toàn bút xanh, bài lại đang viết bút đen.
\(-\) Bạn : À tớ có bút đen này, cậu muốn mượn không?
\(-\) Em : Thế thì tốt quá, lại phiền cậu rồi!