Chào các em học sinh yêu quý của cô! Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về một đoạn thơ rất hay trong chương trình Ngữ Văn lớp 7 nhé. Các em hãy cùng quan sát thật kỹ bốn câu thơ sau:

“Rằm xuân lồng lộng trăng soi
Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân;
Giữa dòng bàn bạc việc quân,
Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”

Chúng ta sẽ lần lượt giải quyết ba câu hỏi mà đề bài đưa ra.

1. Phương thức biểu đạt (PTBĐ) là gì?

Để xác định phương thức biểu đạt của đoạn thơ này, chúng ta cần xem xét nội dung và cách thức thể hiện của nó.
Đoạn thơ miêu tả cảnh đêm rằm mùa xuân trên sông nước với hình ảnh “trăng soi”, “nước lẫn màu trời”, “trăng ngân đầy thuyền”. Đồng thời, đoạn thơ còn thể hiện tâm trạng, suy tư của con người khi “bàn bạc việc quân” giữa dòng sông.
Trong chương trình Ngữ Văn lớp 7, chúng ta đã được làm quen với các phương thức biểu đạt chính như: Tự sự, Miêu tả, Biểu cảm, Nghị luận, Thuyết minh.

– Tự sự: Kể một câu chuyện, diễn biến sự việc. Đoạn thơ này không tập trung kể lại một chuỗi sự kiện.
– Miêu tả: Dùng ngôn ngữ để khắc họa hình ảnh, màu sắc, âm thanh, mùi vị… của đối tượng. Đoạn thơ có sử dụng yếu tố miêu tả cảnh vật rất sinh động.
– Biểu cảm: Bộc lộ trực tiếp hoặc gián tiếp tình cảm, cảm xúc của con người. Đoạn thơ gợi lên một không khí trang nghiêm, có chút suy tư của những người bàn việc quân, nhưng cũng chan chứa vẻ đẹp lãng mạn của đêm xuân.
– Nghị luận: Trình bày ý kiến, quan điểm, lập luận để thuyết phục người đọc. Đoạn thơ không mang tính chất tranh luận.
– Thuyết minh: Cung cấp thông tin, kiến thức về một đối tượng. Đoạn thơ không nhằm mục đích cung cấp thông tin.

Qua phân tích, chúng ta thấy đoạn thơ vừa miêu tả cảnh đẹp thiên nhiên, vừa thể hiện tâm trạng, cảm xúc của con người. Tuy nhiên, yếu tố miêu tả cảnh vật trong đêm rằm mùa xuân với vẻ đẹp “lồng lộng”, “nước lẫn màu trời”, “trăng ngân” là rất nổi bật, tạo nên một bức tranh thơ giàu sức gợi. Cùng với đó, việc “bàn bạc việc quân” trong khung cảnh ấy lại gợi lên sự tương phản giữa cái hùng và cái lãng, giữa nhiệm vụ quốc gia và vẻ đẹp của đất trời.
Do đó, phương thức biểu đạt chính ở đây nghiêng về Miêu tả, đồng thời có đan xen yếu tố Biểu cảm. Tuy nhiên, nếu chỉ chọn một PTBĐ chính, thì đó sẽ là PTBĐ Miêu tả.

Trả lời: Phương thức biểu đạt chính là Miêu tả.

2. Bao nhiêu từ láy chỉ ra?

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng nhau đi tìm các từ láy có trong đoạn thơ. Từ láy là những từ được tạo ra bằng cách lặp lại một phần hoặc toàn bộ tiếng gốc, hoặc biến đổi thanh điệu, phụ âm đầu.

Chúng ta sẽ đọc kỹ từng câu và phân tích:

– Câu 1: “Rằm xuân lồng lộng trăng soi”
Trong câu này, ta thấy có từ “lồng lộng”. Đây là một từ láy tượng thanh, gợi tả âm thanh hoặc dáng vẻ, trạng thái. “Lồng lộng” gợi tả vẻ đẹp bao la, rộng lớn, rực rỡ của ánh trăng.

– Câu 2: “Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân;”
Câu này không có từ láy.

– Câu 3: “Giữa dòng bàn bạc việc quân,”
Câu này không có từ láy.

– Câu 4: “Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”
Trong câu này, ta thấy có từ “bát ngát”. Đây là một từ láy tượng thanh, diễn tả không gian rộng lớn, mênh mông, bao la. “Bát ngát” miêu tả không gian bao la của ánh trăng.

Như vậy, chúng ta đã tìm được hai từ láy trong đoạn thơ.

Trả lời: Có 2 từ láy. Đó là: “lồng lộng”, “bát ngát”.

3. Biện pháp tu từ được sử dụng là gì?

Bây giờ, chúng ta sẽ đi tìm các biện pháp tu từ trong đoạn thơ. Biện pháp tu từ là những thủ pháp dùng từ ngữ, hình ảnh, cấu trúc câu… để làm cho lời văn, lời thơ thêm sinh động, gợi cảm, có sức thuyết phục.

Chúng ta sẽ lần lượt xem xét từng câu:

– Câu 1: “Rằm xuân lồng lộng trăng soi”
– Câu 2: “Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân;”
Ở đây, hình ảnh “nước lẫn màu trời” gợi lên sự hòa quyện, làm cho cả không gian sông nước và bầu trời đều trở nên tươi đẹp, rực rỡ. Màu sắc của nước sông hòa với màu sắc của bầu trời đêm, tạo nên một bức tranh thiên nhiên lung linh, huyền ảo. Sự “thêm xuân” cho cả dòng sông và bầu trời là cách nhân hóa gián tiếp, làm cho cảnh vật như mang sự sống và vẻ đẹp của mùa xuân.

Tuy nhiên, chúng ta cần xem xét kỹ hơn. “Nước lẫn màu trời” là một hình ảnh đẹp, gợi sự hòa quyện. Còn “thêm xuân” là một cách diễn đạt chỉ sự đẹp đẽ, rực rỡ của cảnh vật trong đêm rằm mùa xuân.
Ở đây, ta có thể thấy một biện pháp tu từ phổ biến là ẩn dụ. “Thêm xuân” không chỉ đơn thuần là mùa xuân, mà còn ẩn dụ cho vẻ đẹp tươi mới, rạng rỡ, tràn đầy sức sống.

– Câu 3: “Giữa dòng bàn bạc việc quân,”
– Câu 4: “Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”
Ở đây, cụm từ “trăng ngân” là một hình ảnh rất đẹp. “Ngân” thường dùng để chỉ âm thanh trong trẻo, vang vọng như tiếng chuông, tiếng hát. Việc dùng từ “ngân” cho ánh trăng tạo ra một sự liên tưởng độc đáo. Ánh trăng đêm nay không chỉ sáng mà còn như đang tỏa ra một thứ âm thanh dịu dàng, du dương, lan tỏa khắp không gian. Đây là một dạng nhân hóa hoặc ẩn dụ.
Nhân hóa là gán cho sự vật, hiện tượng những đặc điểm, hành động, suy nghĩ của con người. Ánh trăng không thực sự có tiếng ngân. Tuy nhiên, cách dùng này làm cho ánh trăng trở nên sống động, có hồn hơn, gợi lên một cảm giác rất thơ mộng, lãng mạn.

Nếu xét về ý nghĩa, “trăng ngân” còn có thể được hiểu là ánh trăng lan tỏa, trải dài, “ngân” dài như tiếng ngân. Khi đó, nó thiên về ẩn dụ.

Trong chương trình lớp 7, chúng ta thường nhấn mạnh đến các biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, điệp ngữ, nói quá, nói giảm nói tránh, câu hỏi tu từ, tưởng tượng…

Xét đoạn thơ, ta thấy rõ nhất các biện pháp:
– Ẩn dụ: “thêm xuân” (ẩn dụ cho vẻ đẹp tươi mới, rạng rỡ).
– Nhân hóa (hoặc ẩn dụ): “trăng ngân” (gán cho ánh trăng khả năng tạo ra âm thanh, hoặc ẩn dụ cho sự lan tỏa, kéo dài của ánh trăng).
Nếu yêu cầu chỉ ra một biện pháp tu từ nổi bật nhất, ta có thể coi cả hai đều là những hình ảnh ẩn dụ độc đáo. Tuy nhiên, “trăng ngân” là một sáng tạo ngôn ngữ rất đặc sắc.

Trong một số tài liệu giảng dạy, “trăng ngân” được xem là một ví dụ điển hình của nhân hóa vì nó gán cho ánh trăng một đặc điểm của âm thanh, vốn thuộc về con người hoặc sinh vật.

Vậy, ta có thể chỉ ra các biện pháp tu từ sau:

1. Ẩn dụ (trong “thêm xuân”): Diễn tả vẻ đẹp tươi mới, rạng rỡ của cảnh vật.
2. Nhân hóa (trong “trăng ngân”): Gán cho ánh trăng đặc điểm của âm thanh, gợi sự du dương, lan tỏa.

Nếu chỉ yêu cầu một biện pháp tu từ, thì ẩn dụ và nhân hóa là hai biện pháp chính. Tùy thuộc vào khía cạnh phân tích mà ta nhấn mạnh biện pháp nào hơn. Tuy nhiên, “trăng ngân” thường được coi là một ví dụ nổi bật.

Trả lời: Các biện pháp tu từ được sử dụng là: Ẩn dụ (trong “thêm xuân”), Nhân hóa (trong “trăng ngân”).