tại sao chủ nghĩa đế quốc mĩ được gọi là chủ nghĩa đế quốc thực dân tham lam
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đi từng bước, phân tích kỹ lưỡng dựa trên những kiến thức đã học trong Sách giáo khoa Lịch sử lớp 8.
Bước 1: Hiểu rõ khái niệm “chủ nghĩa đế quốc”
Trước hết, các em cần nhớ lại, chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản. Đặc điểm nổi bật của giai đoạn này là sự ra đời và chi phối của các công ty độc quyền, sự tập trung tư bản và sản xuất ngày càng cao. Các nước đế quốc có xu hướng bành trướng, xâm lược và chia nhau thị trường, thuộc địa trên phạm vi toàn thế giới.
Bước 2: Phân tích đặc điểm của chủ nghĩa đế quốc Mỹ
Sách giáo khoa Lịch sử lớp 8 đã trang bị cho chúng ta những kiến thức cơ bản về chủ nghĩa đế quốc Mỹ. Chúng ta cần xem xét các đặc điểm kinh tế, chính trị, quân sự của Mỹ trong giai đoạn này.
* Về kinh tế: Mỹ có nền kinh tế phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là công nghiệp. Sự ra đời của các tập đoàn tài phiệt khổng lồ, chi phối nền kinh tế và chính trị. Tư bản tài chính Mỹ có xu hướng đầu tư ra nước ngoài, tìm kiếm thị trường và nguyên liệu.
* Về quân sự: Mỹ sở hữu một lực lượng quân đội hùng mạnh, tàu chiến hiện đại và có xu hướng can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác.
Bước 3: Phân tích hai khái niệm “thực dân” và “tham lam”
Bây giờ, chúng ta sẽ đi sâu vào hai từ khóa quan trọng trong câu hỏi: “thực dân” và “tham lam”.
* Thực dân: Khái niệm này chỉ việc một quốc gia sử dụng sức mạnh quân sự và kinh tế để xâm chiếm, chiếm đóng và cai trị các vùng đất, quốc gia khác, biến họ thành thuộc địa. Mục đích chính là khai thác tài nguyên, sức lao động và thị trường của các xứ sở đó.
* Tham lam: Từ này diễn tả sự ham muốn vô độ, không có giới hạn về tài sản, quyền lực, hoặc sự mở rộng. Trong bối cảnh chủ nghĩa đế quốc, “tham lam” thể hiện ở việc các nước đế quốc không chỉ dừng lại ở việc chiếm đóng một vài thuộc địa mà luôn tìm cách mở rộng phạm vi ảnh hưởng, chiếm đoạt thêm nhiều lãnh thổ và tài nguyên.
Bước 4: Kết nối đặc điểm chủ nghĩa đế quốc Mỹ với hai khái niệm “thực dân” và “tham lam”
Từ những phân tích trên, chúng ta có thể lý giải tại sao chủ nghĩa đế quốc Mỹ lại được gọi là “chủ nghĩa đế quốc thực dân tham lam”.
* Chủ nghĩa đế quốc thực dân: Mỹ trong giai đoạn này có các hoạt động bành trướng và can thiệp vào nhiều quốc gia, đặc biệt là ở khu vực Mỹ Latinh. Mặc dù không phải tất cả các quốc gia đều bị Mỹ biến thành thuộc địa theo đúng nghĩa truyền thống như các đế quốc châu Âu, nhưng Mỹ đã thực hiện các hành động xâm lược, áp đặt quyền lực kinh tế và chính trị lên nhiều nước. Ví dụ, Mỹ đã can thiệp quân sự vào Cuba, Nicaragua, Haiti, giành lấy các vùng đất như Puerto Rico, Philippines (sau Chiến tranh Tây Ban Nha – Mỹ), Hawaii. Những hành động này mang rõ tính chất của việc bành trướng, chiếm đoạt và khai thác lãnh thổ, tài nguyên của các quốc gia khác, giống như hoạt động của các đế quốc thực dân.
* Tham lam: Sự “tham lam” của chủ nghĩa đế quốc Mỹ được thể hiện qua:
* Khát vọng mở rộng lãnh thổ: Mỹ luôn tìm cách mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình, không chỉ ở khu vực lân cận mà còn vươn ra toàn cầu.
* Khai thác tài nguyên và thị trường: Mục tiêu chính của các hoạt động bành trướng là nhằm chiếm đoạt nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa và kênh đầu tư béo bở.
* Can thiệp vào công việc nội bộ: Mỹ can thiệp vào chính trị, kinh tế của các quốc gia khác để thiết lập các chính phủ thân Mỹ, bảo vệ lợi ích của mình và ngăn chặn sự ảnh hưởng của các cường quốc khác.
Bước 5: Tổng kết và khẳng định
Như vậy, dựa trên những phân tích về đặc điểm kinh tế, chính trị, quân sự của Mỹ trong giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, cùng với việc hiểu rõ ý nghĩa của hai khái niệm “thực dân” và “tham lam”, chúng ta có thể khẳng định rằng:
Chủ nghĩa đế quốc Mỹ được gọi là “chủ nghĩa đế quốc thực dân tham lam” vì Mỹ đã thể hiện rõ các hành động bành trướng, xâm lược, can thiệp vào công việc nội bộ của nhiều quốc gia khác, nhằm chiếm đoạt tài nguyên, mở rộng thị trường và thiết lập quyền bá chủ. Những hành động này mang đậm tính chất của chủ nghĩa thực dân, với một khát vọng bành trướng và khai thác không ngừng nghỉ, thể hiện rõ sự “tham lam” của chủ nghĩa đế quốc Mỹ.
Cô hy vọng qua phần giải thích chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về câu hỏi. Hãy xem lại Sách giáo khoa để củng cố kiến thức và nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô nhé!
Chủ nghĩa đế quốc là “chính sách mở rộng quyền lực và tầm ảnh hưởng của một quốc gia thông qua hoạt động thuộc địa hóa bằng vũ lực hoặc các phương thức khác”.[2] Chủ nghĩa đế quốc định hình thế giới đương đại,[3] cho phép công nghệ và những ý tưởng lan rộng một cách nhanh chóng và góp phần lớn vào sự hình thành nên một thế giới toàn cầu hóa. Thuật ngữ chủ nghĩa đế quốc đề cập đến sự thống trị về mặt kinh tế và chính trị của phương Tây (và Nhật Bản), đặc biệt là tại châu Á và châu Phi trong thế kỷ XIX và XX. Ý nghĩa chính xác của nó vẫn tiếp tục được các học giả tranh luận. Một số nhà nghiên cứu, ví dụ như Edward Said, sử dụng thuật ngữ này bao quát hơn để mô tả bất kỳ hệ thống thống trị và lệ thuộc có tổ chức với một trung tâm đế quốc (chính quốc) và phần bên ngoài.[4]
Chủ nghĩa đế quốc được định nghĩa như “một mối quan hệ bất bình đẳng về mặt con người và lãnh thổ, thường là hình thức của đế quốc, căn cứ vào quan niệm về tính ưu việt và thực tiễn của sự thống trị, bao gồm việc mở rộng quyền lực và sự kiểm soát của một quốc gia hoặc dân tộc lên quốc gia hay dân tộc khác.” Chủ nghĩa đế quốc đặc biệt chú trọng đến việc quản lý, kiểm soát, điều khiển; mà một nhóm, thường là một cường quốc, áp đặt lên nhóm hay dân tộc khác[5] và thường thông qua các hình thức phân biệt khác nhau căn cứ vào chủng tộc, tôn giáo hay khuôn mẫu văn hóa.
Qua vài thế kỷ, định nghĩa về chủ nghĩa đế quốc vẫn chưa hoàn thiện tạo sự nhầm lẫn và không rõ ràng. Cách giải quyết là có thể chia thành hai loại: chủ nghĩa đế quốc “chính thức” và “không chính thức”. “Chủ nghĩa đế quốc chính thức” được định nghĩa là “sự quản lý tự nhiên hay cai trị thực dân hoàn toàn”.[5] “Chủ nghĩa đế quốc không chính thức” hàm ý ít trực tiếp hơn, dù vậy vẫn là một kiểu thống trị có thể nhận thấy.[5] Chủ nghĩa thực dân ngày nay là biểu hiện của chủ nghĩa đế quốc và không thể tồn tại nếu không có chủ nghĩa đế quốc, nhận định này được phần đông chấp nhận. Cả thực dân hóa và chủ nghĩa đế quốc đều được Tom Nairn và Paul James mô tả là những hình thái thuở đầu của toàn cầu hóa.[6]
Thuật ngữ “chủ nghĩa đế quốc” trở nên phổ biến tại đảo Anh trong thập niên 1870 và được dùng với hàm ý tiêu cực.[7] Tại Anh Quốc, từ này từng được sử dụng chủ yếu để đề cập tới các chính sách của Napoleon III nhằm làm thỏa mãn dư luận Pháp thông qua can thiệp quân sự nước ngoài.[7] Chủ nghĩa đế quốc trong tiếng Anh là “Imperialism” có nguồn gốc từ từ “imperium” trong tiếng Latinh, mang nghĩa cai trị các vùng lãnh thổ rộng lớn.
≡≡≡²√
Chủ nghĩa đế quốc đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử Nhật Bản, Đế quốc Assyria, Đế quốc Trung Quốc, Đế quốc La Mã, Hy Lạp, Đế quốc Đông La Mã, Đế quốc Ba Tư, Đế quốc Ottoman, Ai Cập cổ đại, Đế quốc Anh, Ấn Độ và nhiều đế quốc khác. Xét về phương diện lịch sử có rất nhiều đế quốc của người Hồi giáo được công nhận. Trước kỷ nguyên thực dân châu Âu, vùng châu Phi hạ Sahara từng tồn tại nhiều đế quốc như Đế quốc Ethiopia, Đế quốc Oyo, Đế quốc Ashanti, Đế quốc Luba, Đế quốc Lunda, và Đế quốc Mutapa. châu Mỹ vào thời kỳ tiền Colombo cũng đã có những đế quốc rộng lớn như Đế quốc Aztec và Đế quốc Inca.
Mặc dù thường được dùng để chỉ việc chính phủ nước ngoài áp đặt sự quản lý bằng vũ lực lên quốc gia khác hay vùng lãnh thổ chinh phạt mà trước đó không có một chính phủ thống nhất, thuật ngữ “chủ nghĩa đế quốc” đôi khi cũng có chức năng mô tả sức ảnh hưởng lỏng lẻo hoặc gián tiếp về kinh tế hay chính trị của nước lớn lên các nước nhỏ hơn.[8]
Chủ nghĩa đế quốc về văn hóa đề cập đến tầm ảnh hưởng của một quốc gia trong phạm vi văn hóa và xã hội, tức là quyền lực mềm của quốc gia đó; nó làm thay đổi thế giới quan về xã hội, văn hóa, đạo đức của đối tượng [quốc gia] chịu ảnh hưởng. Xét ở thời hiện đại, cụ thể đó là việc âm nhạc, truyền hình hay phim ảnh “nước ngoài”, v.v… không chỉ trở nên phổ biến với giới trẻ mà hơn thế nữa còn làm thay đổi mức độ kỳ vọng vào cuộc sống và lòng khát khao của họ mong muốn đất nước mình trở nên giống hơn với quốc gia được mô tả. Ví dụ, vở kịch dài kỳ Dallas during the Cold War (Dallas trong Chiến tranh Lạnh) mô tả lối sống giàu sang của người Mỹ đã làm thay đổi sự kỳ vọng của người dân Romani; hay ví dụ gần đây hơn là sức ảnh hưởng của những bộ phim truyền hình Hàn Quốc nhập lậu tại Triều Tiên. Vì nhiều lý do, nhiều quốc gia, chế độ đã chiến đấu chống lại sự ảnh hưởng bằng một số biện pháp như cấm hoặc hạn chế các loại hình văn hóa đại chúng nước ngoài thông qua các biện pháp như kiểm duyệt.
Chủ nghĩa đế quốc bị những người chỉ trích phê phán về mặt đạo đức, bởi vậy thuật ngữ này thường được sử dụng trong công tác tuyên truyền quốc tế với nghĩa xấu ám chỉ chính sách ngoại giao hung hăng và bành trướng.[8]