Trước khi đi vào giải chi tiết từng câu hỏi, cô muốn các em đọc kĩ lại văn bản, gạch chân những chi tiết đáng chú ý và suy nghĩ về nội dung, nhân vật trong truyện nhé.

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng nhau giải đáp từng câu hỏi một theo trình tự, để các em nắm vững kiến thức và rèn luyện kĩ năng phân tích văn bản.

***

DÀN Ý PHÂN TÍCH:

1. Thể loại: Truyện cười dân gian.

2. Phương thức biểu đạt chính: Tự sự.

3. Nhân vật chính và tính cách: Anh keo kiệt (keo kiệt đến cực đoan, tham lam). Các chi tiết thể hiện tính cách.

4. Sự việc gây cười và thủ pháp: Chi tiết anh keo kiệt thà chết chứ không chịu bỏ tiền. Thủ pháp nói quá, tạo tình huống trớ trêu.

5. Biện pháp tu từ: Điệp ngữ, cấu trúc song hành.

6. Nghĩa hàm ẩn: Sự phi lí, cực đoan của lòng tham, coi trọng tiền hơn mạng sống.

7. Đối tượng phê phán: Kiểu người keo kiệt, tham lam đến mức mù quáng.

8. Bài học rút ra: Giá trị của tiền bạc và mạng sống, sự cân bằng trong cuộc sống.

***

GIẢI BÀI TẬP CHI TIẾT:

1. Truyện trên thuộc thể loại nào?

Hướng dẫn cách làm: Để xác định thể loại, chúng ta cần căn cứ vào các đặc điểm của câu chuyện như độ dài, tính chất nhân vật, cốt truyện, mục đích của người kể chuyện (có gây cười, có giáo dục hay không), và nguồn gốc (truyền miệng hay của tác giả cụ thể).

Lời giải chi tiết:

Đây là một câu chuyện ngắn, được lưu truyền trong dân gian, xoay quanh một nhân vật có nét tính cách nổi bật được cường điệu hóa. Cốt truyện đơn giản, có yếu tố gây cười và mang ý nghĩa phê phán, giáo dục.

→ Truyện trên thuộc thể loại: Truyện cười (hoặc cụ thể hơn là truyện cười châm biếm).

2. Phương thức biểu đạt chính của văn bản là gì?

Hướng dẫn cách làm: Phương thức biểu đạt chính là cách thức cơ bản mà văn bản dùng để truyền tải nội dung. Chúng ta cần xem văn bản chủ yếu kể lại sự việc, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh hay nghị luận.

Lời giải chi tiết:

Trong truyện, tác giả dân gian chủ yếu kể lại chuỗi các sự việc xảy ra với anh keo kiệt, từ lúc anh ta ở nhà, đi chơi tỉnh, cho đến khi bị rơi xuống sông và chết đuối. Các sự việc được sắp xếp theo trình tự thời gian, có nhân vật, có diễn biến, có cao trào.

→ Phương thức biểu đạt chính của văn bản là: Tự sự (hay còn gọi là Kể chuyện).

3. Nhân vật chính của truyện mang nét tính cách gì? Nét tính cách ấy được thể hiện qua những chi tiết nào?

Hướng dẫn cách làm: Xác định nhân vật trung tâm, sau đó tìm các lời kể trực tiếp của người kể chuyện hoặc hành động, lời nói của nhân vật để làm rõ tính cách.

Lời giải chi tiết:

a. Nhân vật chính của truyện là anh keo kiệt. Anh ta mang nét tính cách: Keo kiệt, bủn xỉn đến mức cực đoan, tham lam mù quáng, coi trọng tiền bạc hơn tất cả, kể cả mạng sống của mình.

b. Nét tính cách ấy được thể hiện qua các chi tiết sau:

• “ăn chẳng dám ăn, mặc chẳng dám mặc, chỉ khư khư tích của làm giàu“: Chi tiết này ngay lập tức giới thiệu sự keo kiệt của anh ta trong sinh hoạt hằng ngày và mục đích sống duy nhất là làm giàu.
• “Trước anh ta còn từ chối, sau người bạn nài mãi, anh ta mới vào buồng lấy ba quan tiền giắt lưng rồi cùng đi“: Cho thấy sự đắn đo, khó khăn khi phải chi tiêu, ngay cả cho việc đi lại cần thiết.
• “Đến tỉnh, anh trông thấy cái gì cũng muốn mua, nhưng sợ mất tiền rồi lại thôi“: Thể hiện sự đấu tranh nội tâm giữa mong muốn sở hữu và nỗi sợ hãi khi phải chi tiền. Dù thèm muốn nhưng bản tính keo kiệt vẫn thắng thế.
• “Trời nắng quá, muốn vào quán uống nước nhưng sợ phải thết bạn, không dám vào“: Tiết lộ sự ích kỷ, không muốn chi tiêu cho người khác, dù đó là nhu cầu thiết yếu và là phép lịch sự tối thiểu.
• “Năm quan đắt quá!“, “Ba quan vẫn đắt quá, thà chết còn hơn!“: Đây là chi tiết đỉnh điểm, thể hiện sự keo kiệt đã đến mức độ phi lí, mù quáng. Anh ta thà chấp nhận cái chết chứ không chịu bỏ ra dù chỉ ba quan tiền để cứu mạng mình. Tiền bạc đã trở thành thứ có giá trị hơn cả mạng sống của bản thân.

4. Xác định sự việc gây cười trong truyện. Ở đây tác giả đã sử dụng thủ pháp gây cười nào là chủ yếu?

Hướng dẫn cách làm: Sự việc gây cười thường là những tình huống bất ngờ, phi lí, trái với lẽ thường. Thủ pháp gây cười có thể là nói quá, chơi chữ, tạo tình huống trớ trêu, v.v.

Lời giải chi tiết:

a. Sự việc gây cười nhất, tạo nên đỉnh điểm của tiếng cười trong truyện là: Khi anh keo kiệt bị rơi xuống sông và có nguy cơ chết đuối, người bạn ra sức gọi người cứu với giá “năm quan”, rồi giảm xuống “ba quan”, nhưng anh ta vẫn ngoi lên và nói rằng “đắt quá, thà chết còn hơn!”.

b. Ở đây, tác giả dân gian đã sử dụng thủ pháp gây cười chủ yếu là:

• Nói quá (phóng đại): Phóng đại mức độ keo kiệt của nhân vật lên đến tột cùng, khiến người đọc không thể tin nổi và bật cười trước sự phi lí đó.
• Tạo tình huống trớ trêu, bất ngờ: Đặt nhân vật vào tình thế hiểm nghèo (nguy hiểm đến tính mạng) nhưng vẫn không quên bản tính keo kiệt, đưa ra lựa chọn ngược đời (thà chết chứ không mất tiền). Tình huống này gây bất ngờ và tiếng cười châm biếm sâu sắc.

5. Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu sau :
Xưa có anh keo kiệt, ăn chẳng dám ăn, mặc chẳng dám mặc, chỉ khư khư tích của làm giàu.

Hướng dẫn cách làm: Đọc kĩ câu văn, tìm các yếu tố lặp lại, so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, v.v. Sau đó phân tích hiệu quả của việc sử dụng các yếu tố đó đến ý nghĩa và cảm xúc của người đọc.

Lời giải chi tiết:

• Biện pháp tu từ:
  • Điệp ngữ và cấu trúc song hành: “ăn chẳng dám ăn, mặc chẳng dám mặc”.
  • Từ láy/từ tượng hình: “khư khư” (trong “chỉ khư khư tích của làm giàu”).
• Tác dụng:
  • Biện pháp điệp ngữ và cấu trúc song hành “ăn chẳng dám ăn, mặc chẳng dám mặc” có tác dụng nhấn mạnh mức độ keo kiệt đến cực đoan của nhân vật, thể hiện sự bủn xỉn trong mọi khía cạnh sinh hoạt hằng ngày. Nó tạo nhịp điệu cho câu văn, gây ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc về tính cách nhân vật ngay từ đầu câu chuyện.
  • Từ “khư khư” khắc họa rõ nét sự tham lam, giữ gìn tài sản một cách cẩn thận, gần như là bệnh hoạn, coi tiền bạc là mục đích sống duy nhất, không dám chi dùng ngay cả cho bản thân.

6. Nội dung nghĩa hàm ẩn trong chi tiết Anh keo kiệt lại cố ngoi lên một lần nữa: Ba quan vẫn đắt quá, thà chết còn hơn! là gì?

Hướng dẫn cách làm: Nghĩa hàm ẩn là ý nghĩa không được nói ra trực tiếp mà người đọc phải suy luận từ lời nói, hành động của nhân vật. Hãy nghĩ xem chi tiết này hé lộ điều gì sâu sắc hơn về nhân vật và về bản chất của sự keo kiệt.

Lời giải chi tiết:

Chi tiết “Anh keo kiệt lại cố ngoi lên một lần nữa: Ba quan vẫn đắt quá, thà chết còn hơn!” mang một ý nghĩa hàm ẩn sâu sắc, đó là:

• Nó bóc trần sự phi lí, cực đoan và mù quáng của lòng tham lam, keo kiệt. Sự keo kiệt của anh ta đã vượt ra khỏi mọi giới hạn thông thường, thậm chí lấn át cả bản năng sinh tồn cơ bản của con người.
• Tiền bạc, vật chất đã trở thành thứ có giá trị hơn cả mạng sống của anh ta. Anh ta sẵn sàng chấp nhận cái chết để không phải bỏ ra số tiền ít ỏi (ba quan). Đây là lời châm biếm gay gắt nhất, thể hiện sự tha hóa về giá trị của con người khi chỉ biết chạy theo vật chất.
• Chi tiết này cũng cho thấy một bài học cay đắng về việc đánh đổi những giá trị lớn lao (mạng sống, hạnh phúc) vì những thứ phù phiếm (tiền bạc).

7. Qua câu chuyện, tác giả dân gian đã phê phán kiểu người nào trong xã hội bấy giờ?

Hướng dẫn cách làm: Từ tính cách nhân vật và nghĩa hàm ẩn của câu chuyện, khái quát lên đối tượng xã hội mà tác giả muốn hướng tới để phê phán.

Lời giải chi tiết:

Qua câu chuyện, tác giả dân gian đã mạnh mẽ phê phán kiểu người: Keo kiệt, bủn xỉn, tham lam đến mức mù quáng, coi trọng tiền bạc hơn cả tình người, sức khỏe, hạnh phúc và thậm chí là tính mạng của bản thân.

Đây là những người chỉ biết tích góp của cải cho riêng mình mà không dám chi tiêu, hưởng thụ cuộc sống, cũng không biết sẻ chia với người khác. Sự tham lam, keo kiệt của họ không chỉ làm khổ bản thân mà còn ảnh hưởng đến mối quan hệ xã hội, khiến họ trở nên cô độc và đáng cười.

8. Bài học ý nghĩa nhất đối với em rút ra từ văn bản trên là gì?

Hướng dẫn cách làm: Câu hỏi này yêu cầu suy nghĩ cá nhân, nhưng phải dựa trên thông điệp chính của câu chuyện. Em hãy liên hệ với cuộc sống và nhận thức của bản thân để rút ra bài học. Có thể có nhiều bài học, nhưng hãy chọn bài học mà em cảm thấy sâu sắc và cần thiết nhất.

Lời giải chi tiết:

Từ câu chuyện cười này, chúng ta có thể rút ra nhiều bài học quý giá. Đối với em, bài học ý nghĩa nhất có lẽ là:

Tiền bạc rất quan trọng trong cuộc sống, nhưng nó không phải là tất cả. Con người cần biết sống cân bằng, không nên vì quá tham lam, keo kiệt mà đánh mất đi những giá trị lớn lao hơn như sức khỏe, tình bạn, hạnh phúc và thậm chí là tính mạng của mình.

Chúng ta cần biết trân trọng cuộc sống, biết tận hưởng những gì mình có một cách hợp lí, biết sẻ chia và giúp đỡ người khác. Tiền bạc chỉ là phương tiện để phục vụ cuộc sống, chứ không phải mục đích cuối cùng để chúng ta đánh đổi mọi thứ. Hạnh phúc thực sự không nằm ở số của cải ta tích lũy được mà ở cách ta sống và những giá trị ta tạo ra cho bản thân và cộng đồng.

***

Các em thấy đấy, một câu chuyện cười dân gian tưởng chừng đơn giản nhưng lại chứa đựng rất nhiều ý nghĩa sâu sắc và những bài học làm người quý giá. Qua việc phân tích, các em không chỉ hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn rèn luyện được tư duy phản biện, cách nhìn nhận vấn đề trong cuộc sống. Hãy luôn giữ cho mình một trái tim rộng mở và biết trân trọng những giá trị đích thực các em nhé!