Chào các em, cô rất vui được cùng các em tìm hiểu hai biện pháp tu từ rất thú vị và thường gặp trong các tác phẩm văn học, đó là biện pháp tăng cấp và tương phản. Các em hãy chú ý lắng nghe và ghi chép để hiểu bài thật kỹ nhé!

Chúng ta sẽ đi vào từng biện pháp một cách chi tiết.

A. BIỆN PHÁP TU TỪ TĂNG CẤP

1. Thế nào là biện pháp tăng cấp?

Tăng cấp là một biện pháp tu từ mà ở đó, người viết, người nói sẽ sắp xếp các từ ngữ, hình ảnh, chi tiết… theo một trình tự tăng dần về mức độ, phạm vi hoặc ý nghĩa. Việc sắp xếp này nhằm mục đích tô đậm, nhấn mạnh một ý nghĩa, một cảm xúc nào đó, khiến cho sự diễn đạt trở nên mạnh mẽ, ấn tượng và tác động sâu sắc hơn đến người đọc, người nghe.

Các em có thể hình dung nó giống như mình đang bước lên từng bậc thang, mỗi bậc sau lại cao hơn, mạnh hơn bậc trước.

2. Ví dụ và phân tích

Để hiểu rõ hơn, chúng ta hãy cùng xét ví dụ kinh điển trong văn bản “Sống chết mặc bay” của nhà văn Phạm Duy Tốn mà các em đã học:

“Than ôi! Sức người khó lòng địch nổi với sức trời! Thế đê không sao cự lại được với thế nước! Lo thay! Nguy thay! Khúc đê này hỏng mất!”

Bây giờ, cô và các em sẽ cùng nhau phân tích trình tự tăng cấp trong đoạn văn này nhé:

Bước 1: Ban đầu là một nhận định mang tính khái quát, triết lý: “Sức người khó lòng địch nổi với sức trời!”. Đây là sự đối mặt giữa con người và thiên nhiên.

Bước 2: Tiếp theo, sự việc được cụ thể hóa, mức độ trở nên gần hơn, cấp bách hơn: “Thế đê không sao cự lại được với thế nước!”. Từ “sức người” chung chung đã chuyển thành “thế đê” cụ thể, từ “sức trời” đã thành “thế nước” đang đe dọa trực tiếp.

Bước 3: Cảm xúc của người nói được đẩy lên cao trào, thể hiện sự lo lắng, hoảng hốt tột độ qua các thán từ: “Lo thay! Nguy thay!”. Mức độ cảm xúc đã tăng lên rõ rệt, từ nhận định ban đầu đã chuyển thành sự thảng thốt, sợ hãi.

Bước 4: Cuối cùng, đỉnh điểm của sự việc là một kết quả bi thảm, không thể cứu vãn được nữa: “Khúc đê này hỏng mất!”. Đây là bậc cao nhất của sự nguy hiểm, là sự sụp đổ hoàn toàn.

=> Tác dụng: Qua việc sắp xếp các ý theo trình tự tăng cấp như vậy, tác giả đã nhấn mạnh được mức độ ngày càng nghiêm trọng của tình hình vỡ đê, đồng thời thể hiện sự bất lực, tuyệt vọng của người dân trước thiên tai. Câu văn trở nên dồn dập, căng thẳng, lôi cuốn người đọc vào thảm cảnh lúc bấy giờ.

B. BIỆN PHÁP TU TỪ TƯƠNG PHẢN

1. Thế nào là biện pháp tương phản?

Tương phản là biện pháp tu từ sử dụng các từ ngữ, hình ảnh, chi tiết, thành phần câu… có ý nghĩa trái ngược nhau, đối lập nhau và đặt chúng gần nhau. Mục đích của việc này là để làm nổi bật lên sự khác biệt, qua đó nhấn mạnh một đặc điểm, một bản chất, một tư tưởng nào đó mà tác giả muốn thể hiện.

Các em cứ nhớ đơn giản: tương phản là đặt những thứ đối lập cạnh nhau để làm cái này nổi bật lên nhờ cái kia.

2. Ví dụ và phân tích

Chúng ta sẽ tiếp tục lấy ví dụ trong văn bản “Sống chết mặc bay” vì đây là một tác phẩm sử dụng rất thành công biện pháp này.

Tác giả đã tạo ra hai bức tranh hoàn toàn đối lập nhau:

Bức tranh thứ nhất: Cảnh quan lại, nha lại trong đình

– Không gian: Trong đình cao ráo, vững chãi.

– Ánh sáng: Đèn thắp sáng trưng.

– Hoạt động: Say mê đánh tổ tôm, ăn uống no nê.

– Âm thanh: Tiếng cười nói vui vẻ, tiếng xóc đĩa, tiếng gõ…

– Thái độ: Thản nhiên, vô trách nhiệm, ích kỷ.

Bức tranh thứ hai: Cảnh người dân hộ đê ngoài trời

– Không gian: Ngoài trời tối tăm, lầy lội, bên con đê mỏng manh.

– Thời tiết: Mưa tầm tã, nước sông dâng cao cuồn cuộn.

– Hoạt động: Vật lộn với mưa lũ, kẻ cuốc, người xẻng, kẻ đội đất…

– Âm thanh: Tiếng trống đánh liên thanh, tiếng ốc thổi vô hồi, tiếng người xao xác gọi nhau…

– Thái độ: Lo sợ, hoảng hốt, vất vả, tuyệt vọng.

=> Tác dụng: Bằng cách đặt hai khung cảnh đối lập, tương phản gay gắt này cạnh nhau, tác giả đã làm nổi bật hai điều:

– Một là, sự vô nhân đạo, tàn nhẫn, vô trách nhiệm đến tột cùng của bọn quan lại cầm quyền.

– Hai là, sự khốn khổ, lầm than và tính mạng bị đe dọa của người dân lao động.

Chính sự tương phản này đã tạo nên giá trị tố cáo sâu sắc cho tác phẩm.

TỔNG KẾT

Như vậy, cô trò chúng ta vừa tìm hiểu xong hai biện pháp tu từ. Các em chỉ cần nhớ ngắn gọn:

– Tăng cấp: Là đi lên, sắp xếp theo thứ tự tăng dần.

– Tương phản: Là đối lập, đặt những thứ trái ngược cạnh nhau.

Cô hy vọng bài giảng này sẽ giúp các em nắm vững kiến thức. Các em hãy thử tìm thêm các ví dụ khác trong những bài thơ, bài văn đã học để củng cố bài nhé.

Chúc các em học tốt