Chào các em học sinh thân mến! Cô rất vui được đồng hành cùng các em trong giờ học Ngữ Văn hôm nay. Các em ạ, để bài văn, bài thơ của mình thêm sinh động, giàu hình ảnh và cảm xúc, người ta thường sử dụng những biện pháp tu từ. Hôm nay, cô sẽ cùng các em ôn lại và hệ thống hóa các biện pháp tu từ đã được học từ lớp 6 đến lớp 8 theo chương trình Sách giáo khoa nhé.

Chúng ta sẽ đi lần lượt từng lớp, từng biện pháp, thật chi tiết để các em nắm vững kiến thức.

PHẦN I: CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ ĐÃ HỌC TỪ LỚP 6

1. So sánh

Các em còn nhớ biện pháp so sánh trong chương trình lớp 6 không? Đó là biện pháp dùng từ ngữ để nối hai sự vật, hiện tượng có nét tương đồng nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.

* Cấu trúc:
* A _như_ B
* A _là_ B
* A _hơn_ B
* A _kém_ B
* Và các quan hệ từ khác: giống, y như, tựa, tựa như, song song, chẳng khác nào, v.v.

* Ví dụ:
* “Mặt nước hồ thu lặng lẽ, sóng gợn _nhẹ_ _như_ những cái vuốt ve của bàn tay”. (Hoàng Phủ Ngọc Tường) – Ở đây, sóng gợn được so sánh với cái vuốt ve của bàn tay.
* “Trăng _là_ đĩa bạc _trên_ trời”. (Tố Hữu) – Trăng được ví như đĩa bạc.

2. Ẩn dụ

Ẩn dụ cũng là một biện pháp quen thuộc. Đó là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên của sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng. Khác với so sánh, ẩn dụ không dùng các từ so sánh.

* Các kiểu ẩn dụ thường gặp:
* Ẩn dụ hình thức (dựa trên nét tương đồng về hình dáng, màu sắc, vị trí, v.v.)
* Ví dụ: “Bàn tay _xương xẩu_ đó đã làm nên những mùa vàng bội thu”. (Nguyễn Khải) – “Bàn tay xương xẩu” ẩn dụ cho người nông dân lao động vất vả.
* Ẩn dụ phương tiện (dựa trên nét tương đồng về công dụng, chức năng)
* Ví dụ: “Chiếc thuyền _ra khơi_ _mới_ _lắm_ _canh_ _chừng_”. (Lưu Trọng Lư) – “Chiếc thuyền” ẩn dụ cho con người đang đối mặt với khó khăn, thử thách.
* Ẩn dụ cách thức (dựa trên nét tương đồng về cách thức hoạt động)
* Ví dụ: “Vì _sao_ _sao_ _rơi_ _lênh_ _đênh_”. (Chế Lan Viên) – “Sao rơi” ẩn dụ cho những điều không may mắn, trắc trở trong cuộc đời.
* Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (chuyển đổi từ giác quan này sang giác quan khác)
* Ví dụ: “Lời nói _anh_ _như_ _tơ_ _vương_”. (Chế Lan Viên) – “Lời nói” (thính giác) được ví với “tơ vương” (xúc giác).

3. Nhân hóa

Nhân hóa là cách làm cho sự vật, hiện tượng trở nên sống động như con người, biết suy nghĩ, hành động, nói năng.

* Các cách nhân hóa:
* Gán cho sự vật, hiện tượng những từ ngữ chỉ hoạt động, tính chất của con người.
* Ví dụ: “Cây tre _chăm_ _chỉ_ _tự_ _mình_ _vươn_ _lên_ _cao_”. (Tô Hữu) – Cây tre được nhân hóa với hành động “chăm chỉ”.
* Gọi sự vật, hiện tượng bằng những từ ngữ dùng để gọi con người.
* Ví dụ: “Trâu ơi, _ta_ _bảo_ _trâu_ _này_”. (Ca dao) – “Trâu” được gọi “ta”, xưng “trâu này” như gọi người.

4. Hoán dụ

Hoán dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm bằng một tên gọi khác có mối quan hệ gần gũi với nó.

* Các kiểu hoán dụ thường gặp:
* Lấy bộ phận để chỉ toàn thể.
* Ví dụ: “Vì _sao_ _nông_ _nổi_ _mấy_ _thế_ _kỷ_ _từ_ _chốn_ _gốc_ _rễ_”. (Chế Lan Viên) – “Gốc rễ” hoán dụ cho tổ tiên, cội nguồn.
* Lấy vật chứa đựng để chỉ vật bị chứa đựng.
* Ví dụ: “Cả _làng_ _mở_ _hội_ _ăn_ _mừng_ _lúa_ _về_”. (Nguyễn Mỹ Lộc) – “Cả làng” hoán dụ cho người dân trong làng.
* Lấy dấu hiệu của sự vật để chỉ sự vật.
* Ví dụ: “Con _thuyền_ _ra_ _khơi_ _mới_ _lắm_ _canh_ _chừng_”. (Lưu Trọng Lư) – “Con thuyền” hoán dụ cho người ra khơi.
* Lấy cái cụ thể để chỉ cái trừu tượng.
* Ví dụ: “Một _vài_ _bông_ _hoa_ _tặng_ _cô_”. – “Một vài bông hoa” hoán dụ cho tấm lòng, tình cảm.

PHẦN II: CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ ĐƯỢC HỌC THÊM TỪ LỚP 7 ĐẾN LỚP 8

5. Điệp ngữ

Điệp ngữ là lặp lại một từ, một cụm từ hoặc cả một câu để nhấn mạnh, làm nổi bật ý, gây ấn tượng mạnh mẽ hoặc thể hiện cảm xúc.

* Các cách điệp ngữ:
* Điệp ngữ cách quãng: Lặp lại một từ/cụm từ/câu ở những chỗ khác nhau.
* Ví dụ: “Trưa nay _nắng_ _chói_ _chang_. Chiều nay _nắng_ _chói_ _chang_.” (Hữu Thỉnh) – “Nắng chói chang” lặp lại để nhấn mạnh cái nóng của buổi trưa và buổi chiều.
* Điệp ngữ nối tiếp: Lặp lại liên tiếp một từ/cụm từ/câu.
* Ví dụ: “Ta _yêu_ _sông_ _yêu_ _biển_ _yêu_ _đồng_ _nội_.” (Tố Hữu) – “Yêu” được lặp lại liên tiếp để thể hiện tình yêu quê hương sâu sắc.
* Điệp ngữ vòng: Lặp lại từ/cụm từ/câu ở đầu và cuối đoạn/bài.
* Ví dụ: “_Quê_ _hương_ _là_ _chùm_ _khế_ _ngọt_ _quê_ _hương_ _là_ _đường_ _đi_ _họp_ _làng_.” (Đỗ Trung Quân) – “Quê hương là” lặp lại ở đầu và cuối để nhấn mạnh khái niệm quê hương.

6. Nói quá

Nói quá là nói phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng để tạo ấn tượng, tăng sức biểu cảm.

* Ví dụ:
* “Mẹ _chỉ_ _có_ _một_ _mình_ _thôi_.” (Phạm Hổ) – “Chỉ có một mình” nói quá để nhấn mạnh sự cô đơn, vất vả của người mẹ.
* “Trường _sơn_ _chỉ_ _có_ _một_ _côn_ _trùng_ _muỗi_ _bay_.” (Tô Hữu) – Nói quá về sự hoang vắng, ít người qua lại.

7. Nói giảm nói tránh

Nói giảm nói tránh là dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển để giảm nhẹ hoặc tránh gây cảm giác đau buồn, ghê sợ, nặng nề cho người nghe/đọc.

* Ví dụ:
* “Bác _là_ _người_ _đã_ _đi_ _xa_.” – Thay vì nói “Bác đã chết”, dùng “đi xa” để giảm nhẹ sự mất mát.
* “Ông _chưa_ _khỏe_ _lắm_.” – Thay vì nói “Ông đang ốm”, dùng “chưa khỏe lắm” để nói giảm nhẹ.

8. Chơi chữ

Chơi chữ là lợi dụng đặc điểm ngôn ngữ (âm thanh, hình thức, nghĩa của từ) để tạo ra những câu, những đoạn văn có ý nghĩa thâm thúy, hài hước, gây bất ngờ.

* Các kiểu chơi chữ:
* Dựa vào âm thanh (đồng âm, gần âm).
* Ví dụ: “Cá _bè_ _lè_ _bè_ _làng_ _cá_ _hát_.” (Ca dao) – Chơi chữ dựa trên âm “bè”.
* Dựa vào nghĩa của từ (đa nghĩa, từ đồng âm).
* Ví dụ: “Một _đi_ _không_ _trở_ _lại_, _ba_ _mươi_ _sáu_ _tháng_ _trời_.” (Tố Hữu) – “Một đi” (ra đi) và “ba mươi sáu” (ba mươi sáu), “trời” (thời gian) lặp lại âm thanh gần gũi.
* Dựa vào cấu tạo từ ngữ.
* Ví dụ: “Học _đi_ _đôi_ _với_ _hành_.” – Chơi chữ dựa trên sự đối lập giữa “học” và “hành”.

9. Liệt kê

Liệt kê là tập hợp nối tiếp các sự vật, hiện tượng, sự việc cùng loại hoặc có liên quan đến nhau để tạo ra bức tranh tổng thể, đầy đủ và gợi cảm.

* Các kiểu liệt kê:
* Liệt kê không tăng tiến: Các sự vật, hiện tượng được nêu ra ngang bằng nhau.
* Ví dụ: “Tôi _yêu_ _bầu_ _trời_, _yêu_ _biển_ _cả_, _yêu_ _cánh_ _đồng_.” (Tố Hữu)
* Liệt kê tăng tiến: Các sự vật, hiện tượng được nêu ra theo thứ tự từ nhỏ đến lớn, từ ít đến nhiều, từ thấp đến cao, v.v.
* Ví dụ: “Và _tôi_ _lại_ _nhớ_ _những_ _ngày_ _xưa_ _thơ_ _bé_ _hơn_ _nữa_.” (Huy Cận)

10. Câu hỏi tu từ

Câu hỏi tu từ là câu hỏi không nhằm mục đích hỏi để nhận câu trả lời mà để khẳng định, để bộc lộ cảm xúc, để suy tư hoặc để gây sự chú ý.

* Các kiểu câu hỏi tu từ:
* Câu hỏi tu từ nghi vấn:
* Ví dụ: “Ai _chưa_ _từng_ _qua_ _thời_ _trẻ_ _dại_?” (Tố Hữu) – Không phải hỏi để nhận câu trả lời, mà để khẳng định rằng ai cũng từng trải qua tuổi trẻ dại khờ.
* Câu hỏi tu từ cảm thán:
* Ví dụ: “Ôi! _Ta_ _hạnh_ _phúc_ _biết_ _bao_!” – Bày tỏ niềm hạnh phúc mãnh liệt.
* Câu hỏi tu từ tu y.
* Ví dụ: “Ai _hát_ _cho_ _quê_ _hương_ _ngân_ _vang_ _thế_?” – Hỏi để gợi cho người đọc suy nghĩ về những người đang làm đẹp cho quê hương.

11. Tỉnh lược

Tỉnh lược là lược bỏ một hoặc một số thành phần câu mà nghĩa của nó vẫn được người đọc/nghe tự hiểu.

* Các kiểu tỉnh lược:
* Bỏ chủ ngữ.
* Ví dụ: “Xuống _tàu_ _chơi_.” (Nguyễn Minh Châu) – Bỏ chủ ngữ “tôi”.
* Bỏ vị ngữ.
* Ví dụ: “Anh _đi_ _em_ _ở_ _lại_.” (Phạm Tiến Duật) – Về ý nghĩa có thể hiểu ngầm vị ngữ cho “em ở lại” là “với anh”.
* Bỏ các thành phần khác.
* Ví dụ: “Lòng _yêu_ _nước_ _sâu_ _nặng_.” – Thiếu động từ, chỉ còn cụm danh từ chỉ tính chất.

12. Đảo ngữ

Đảo ngữ là thay đổi trật tự thông thường của các từ ngữ trong câu để nhấn mạnh một cụm từ, một từ nào đó, hoặc tạo ra giọng điệu khác cho câu.

* Ví dụ:
* ” _Cả_ _khu_ _rừng_ _im_ _phăng_ _phắc_.” (Tô Hoài) – Đảo ngữ, lẽ ra phải nói “Khu rừng cả im phăng phắc”.
* ” _Từ_ _bấy_ _trong_ _tôi_ _bỗng_ _dưng_ _trỗi_ _dậy_ _một_ _nỗi_ _buồn_ _xôn_ _xao_.” (Lưu Trọng Lư) – Đảo ngữ, “tôi” lẽ ra ở đầu câu.

PHẦN III: CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ KHÁC CÓ THỂ GẶP TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỚP 8

13. Chuyển nghĩa của từ (Nghĩa chuyển)

Trong chương trình lớp 8, các em sẽ gặp nhiều trường hợp từ ngữ được dùng với nghĩa chuyển. Tuy không phải là một biện pháp tu từ độc lập như các biện pháp trên, nhưng nó góp phần làm giàu hình ảnh và ý nghĩa cho câu văn.

* Các kiểu nghĩa chuyển:
* Nghĩa chuyển theo phương châm nhân hóa (đã đề cập ở nhân hóa).
* Nghĩa chuyển theo phương châm ẩn dụ (đã đề cập ở ẩn dụ).
* Nghĩa chuyển theo phương châm hoán dụ (đã đề cập ở hoán dụ).

14. Thán từ

Thán từ là từ dùng để bộc lộ cảm xúc, tình cảm hoặc gọi đáp.

* Ví dụ:
* ” _Ôi!_ _Ta_ _yêu_ _tổ_ _quốc_ _ta_ _hơn_ _cả_ _những_ _mùa_ _vàng_ _tuyệt_ _vời_ _hơn_ _cả_ _những_ _đồng_ _lúa_ _chín_ _hơn_ _cả_ _những_ _mùa_ _gặt_ _say_.” (Tố Hữu) – “Ôi!” thể hiện cảm xúc mãnh liệt.
* ” _Ơi_ _Việt_ _Nam!_ _Ơi_ _Việt_ _Nam!_” – Gọi đáp.

15. Thành ngữ

Thành ngữ là những cụm từ cố định, quen thuộc, mang ý nghĩa hoàn chỉnh, thường mang tính hình tượng cao.

* Ví dụ:
* “Đời _như_ _bể_ _sóng_.” – Ý nghĩa hoàn chỉnh, hình tượng.
* “Yêu _như_ _yêu_ _con_ _bài_.”

LƯU Ý QUAN TRỌNG:

* Trong quá trình học, các em cần phân biệt rõ các biện pháp tu từ. Ví dụ, so sánh và ẩn dụ đều dựa trên nét tương đồng, nhưng so sánh có từ ngữ so sánh, còn ẩn dụ thì không.
* Nhiều câu văn, đoạn văn có thể sử dụng kết hợp nhiều biện pháp tu từ.
* Việc nhận diện biện pháp tu từ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn ý đồ của tác giả, cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn ngữ.

Trên đây là toàn bộ các biện pháp tu từ mà các em đã được học từ lớp 6 đến lớp 8. Các em hãy xem lại bài, ghi chép cẩn thận và luyện tập nhận diện chúng trong các văn bản cụ thể nhé. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô. Chúc các em học tốt!