—

Bài tập 1:

Các em hãy cho cô biết, từ nào trong các lựa chọn sau đây đồng nghĩa với từ “bẽ bàng”?

A. ngỡ ngàng
B. sỗ sàng
C. hổ thẹn
D. ngại ngùng

Phân tích và giải thích:

Đầu tiên, chúng ta cần hiểu rõ nghĩa của từ “bẽ bàng”. Từ “bẽ bàng” thường diễn tả trạng thái xấu hổ, ngượng ngùng, lúng túng vì làm điều gì đó không phải, hoặc bị phát hiện ra khuyết điểm, sai lầm của mình.

Bây giờ, chúng ta sẽ lần lượt xem xét các từ lựa chọn:

* A. ngỡ ngàng: Từ “ngỡ ngàng” có nghĩa là ngạc nhiên, bất ngờ, sửng sốt trước một điều gì đó mà mình không lường trước được. Từ này không diễn tả sự xấu hổ hay ngượng ngùng.
* B. sỗ sàng: Từ “sỗ sàng” có nghĩa là thái độ thô lỗ, cộc cằn, thiếu lịch sự trong giao tiếp. Từ này cũng không đồng nghĩa với “bẽ bàng”.
* C. hổ thẹn: Từ “hổ thẹn” diễn tả cảm giác xấu hổ, ngượng ngùng, cảm thấy mình có lỗi hoặc làm điều gì đó đáng xấu hổ. Đây là một từ rất gần nghĩa với “bẽ bàng”. Khi “bẽ bàng”, ta thường cảm thấy “hổ thẹn”.
* D. ngại ngùng: Từ “ngại ngùng” diễn tả sự e dè, thiếu tự tin, có chút lúng túng khi tiếp xúc với người khác hoặc trong một tình huống nào đó. “Ngại ngùng” có thể là một phần của trạng thái “bẽ bàng”, nhưng “bẽ bàng” còn mang sắc thái xấu hổ mạnh hơn.

So sánh các từ, ta thấy từ “hổ thẹn” có nghĩa gần gũi và phù hợp nhất với từ “bẽ bàng”.

Đáp án đúng:

C. hổ thẹn

—

Bài tập 2:

Trường hợp nào sau đây có từ in đậm là những từ đồng âm?

A. – Không có tôi đậu lên/Chị làm sao lấp lánh? – Hạt đậu nhỏ xinh/Đem gieo xuống đất/Ngày ngày chăm sóc/Đủ nắng, đủ mưa
B. – Cỏ cây càng lộng lẫy/Hạt sương càng nóng ran/ – Anh ấy là người nóng tính.
C. – Khoe mãi không biết chán/Bỗng nắng ập đến rồi – Có anh chàng nhà giàu tính hay khoe khoang.
D. Sương còn bảo chị Nấm:/ – Nếu tôi không đánh đu/Vành nón chị rất thô – Con đi đánh giặc mười năm/Chưa bằng khó nhọc đời bầm sáu mươi.

Phân tích và giải thích:

Trước hết, chúng ta cần hiểu thế nào là “từ đồng âm”. Từ đồng âm là những từ có cách viết giống nhau hoặc gần giống nhau, nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Bây giờ, chúng ta sẽ đi phân tích từng lựa chọn:

* A.
* “đậu” trong “tôi đậu lên”: Ở đây, “đậu” có thể hiểu là hành động nhảy lên, hoặc có thể là cách nói lái của một từ khác, nhưng không phải là “hạt đậu” chúng ta ăn.
* “đậu” trong “Hạt đậu nhỏ xinh”: Đây là “đậu” chỉ một loại hạt dùng làm thức ăn.
Hai từ “đậu” này có cách đọc giống nhau nhưng nghĩa khác nhau. Tuy nhiên, trong câu “Không có tôi đậu lên”, từ “đậu” có thể được hiểu theo nhiều cách tùy ngữ cảnh, và nó không phải là từ đồng âm rõ ràng với “hạt đậu” theo cách hiểu thông thường của học sinh lớp 5. Chúng ta sẽ xem xét các phương án khác.

* B.
* “nóng ran”: “nóng ran” là một tính từ chỉ trạng thái nhiệt độ cao, lan tỏa.
* “nóng tính”: “nóng tính” là một tính từ chỉ tính cách dễ cáu giận.
Hai từ “nóng” này có cách đọc giống nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau. Đây là một ví dụ về từ đồng âm.

* C.
* “nắng ập đến”: “nắng” là hiện tượng thời tiết.
* “nhà giàu tính”: “tính” ở đây là danh từ chỉ tính nết, đặc điểm của con người.
Hai từ “nắng” và “tính” này không liên quan đến nhau và cũng không có cách đọc giống nhau để có thể xét là đồng âm.

* D.
* “đánh đu”: “đánh đu” là một hành động chơi trò chơi.
* “đánh giặc”: “đánh giặc” là hành động chiến đấu với kẻ thù.
Hai từ “đánh” này có cách đọc giống nhau nhưng có nghĩa khác nhau. Chúng ta cần xem xét cả cụm từ. “Đánh đu” và “đánh giặc” có thể coi là từ đồng âm nếu xét từ “đánh”. Tuy nhiên, cần xem xét kỹ hơn ý nghĩa của cả hai vế.
Xét “đánh” trong “đánh đu” và “đánh” trong “đánh giặc”. Cả hai đều là động từ chỉ hành động tác động, nhưng đối tượng và mục đích khác nhau. Tuy nhiên, đôi khi trong các bài tập về từ đồng âm, người ta cũng xét cả hai trường hợp này.
Hãy quay lại xem xét phương án B một cách cẩn thận hơn.

Trong phương án B, chúng ta có “nóng ran” và “nóng tính”.
“Nóng” trong “nóng ran” chỉ nhiệt độ cao.
“Nóng” trong “nóng tính” chỉ tính khí dễ cáu.
Đây là hai nghĩa hoàn toàn khác nhau, và từ “nóng” được phát âm giống nhau. Vì vậy, đây là trường hợp từ đồng âm.

Xét lại phương án D: “đánh đu” và “đánh giặc”. Từ “đánh” có thể coi là đồng âm. Tuy nhiên, bài tập hỏi “từ in đậm là những từ đồng âm”. Ở đây, chúng ta có cả cụm từ “đánh đu” và “đánh giặc”. Từ “đánh” trong hai cụm này có thể được coi là đồng âm, nhưng xét về tổng thể thì hai cụm từ có ý nghĩa khác nhau.

Giáo viên thường nhấn mạnh vào việc xét từ đơn khi nói về từ đồng âm, hoặc xét các từ có cách phát âm giống nhau hoàn toàn nhưng nghĩa khác hẳn. Trong các lựa chọn, phương án B với từ “nóng” là rõ ràng nhất về mặt từ đồng âm.

Chúng ta cần cẩn thận với các từ có thể có nhiều nghĩa hoặc là từ láy.
Tuy nhiên, dựa trên cấu trúc câu hỏi và các lựa chọn, B là trường hợp điển hình nhất của từ đồng âm.

Chúng ta thử kiểm tra lại định nghĩa từ đồng âm trong sách giáo khoa lớp 5 để đảm bảo sự chính xác. Từ đồng âm là những từ viết giống nhau hoặc có cách phát âm giống nhau nhưng nghĩa khác nhau.

Xem lại B: “nóng ran” và “nóng tính”. Từ “nóng” trong cả hai trường hợp này đều được phát âm giống nhau. “Nóng ran” chỉ nhiệt độ, còn “nóng tính” chỉ tính cách. Đây là hai nghĩa hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, “nóng” trong hai trường hợp này là từ đồng âm.

Xem lại D: “đánh đu” và “đánh giặc”. Từ “đánh” trong cả hai trường hợp này cũng được phát âm giống nhau. “Đánh đu” là một hoạt động, còn “đánh giặc” là một hành động chiến đấu. Tuy nhiên, nghĩa của động từ “đánh” trong hai trường hợp này có sự liên quan nhất định (cùng chỉ hành động dùng sức mạnh tác động). Do đó, nó có thể được xem là từ đa nghĩa hơn là từ đồng âm hoàn toàn. Trong bài tập về từ đồng âm, người ta thường tìm những cặp từ có ý nghĩa không liên quan gì đến nhau.

Vì vậy, lựa chọn B là trường hợp rõ ràng nhất của từ đồng âm theo chương trình lớp 5.

Đáp án đúng:

B. – Cỏ cây càng lộng lẫy/Hạt sương càng nóng ran/ – Anh ấy là người nóng tính.
(Giải thích: Từ “nóng” trong “nóng ran” (chỉ nhiệt độ) và “nóng tính” (chỉ tính cách) là từ đồng âm vì có cách phát âm giống nhau nhưng nghĩa khác nhau.)

—

Cô hy vọng các em đã hiểu rõ bài học hôm nay. Hãy ôn tập thật kỹ các khái niệm về từ đồng nghĩa và từ đồng âm để làm tốt các bài tập nhé! Hẹn gặp lại các em trong giờ học lần sau!