Trong trường kỳ kháng chiến bảo vệ đất nước và dân tộc, dường như có rất nhiều sự hy sinh đã đổ xuống. Có những sự hy sinh về thể xác và máu thịt nhưng cũng có nhưng hy sinh về mặt cảm xúc, tinh thần mà chẳng bút mực nào có thể tả xiết thành lời. Và bài thơ “Mẹ” của Bằng Việt là một khúc ca đầy xúc động về tình mẫu tử thiêng liêng, sâu sắc trong giai đoạn trường kỳ chiến đấu đó. Đoạn trích trên thể hiện nỗi nhớ thương da diết của người con khi hồi tưởng về hình ảnh người mẹ tảo tần, giàu đức hy sinh trong những năm tháng gian khổ của cả dân tộc. 

Ngay từ những câu thơ đầu tiên, bối cảnh bài thơ được mở ra trong không gian mưa dầm, gợi lên một nỗi buồn man mác:

“Con bị thương, nằm lại một mùa mưa

Nhớ dáng mẹ ân cần mà lặng lẽ

Nhà yên ắng, tiếng chân đi rất nhẹ,

Gió từng hồi trên mái lá ùa qua.”

Người con đi chiến đấu nơi xa, bị thương phải nằm lại, và chính trong khoảnh khắc ấy, nỗi nhớ mẹ trào dâng mãnh liệt. Mưa rơi dầm dề càng làm cho không gian thêm vắng lặng, đơn côi. Trong nỗi nhớ, hình bóng mẹ dần hiện lên qua từng dáng điệu ân cần nhưng lặng lẽ. Căn nhà yên ắng, bước chân mẹ “đi rất nhẹ” như sợ làm con thức giấc, như sợ khuấy động giấc ngủ của đứa con thân yêu. Câu thơ “Gió từng hồi trên mái lá ùa qua” không chỉ miêu tả âm thanh của gió mà còn gợi lên sự lạnh lẽo, cô đơn của người con khi nằm lại một mình. Tất cả đều gợi lên một sự yêu thương, một nỗi lo toan lặng thầm mà mẹ dành cho con.

Tiếp nối dòng hồi tưởng, khung cảnh ngôi nhà thân thương với những cảnh vật dần hiện ra trong ký ức:

“Nhớ vườn cây che bóng kín sau nhà

Trái chín rụng suốt mùa thu lộp độp

Những dãy bưởi sai, những hàng khế ngọt,

Nhãn đầu mùa, chim đến bói lao xao…”

Những hình ảnh quen thuộc của khu vườn như “bưởi sai”, “khế ngọt”, “nhãn đầu mùa” không chỉ đơn thuần là cảnh vật mà còn gợi lên không gian ấm áp của tuổi thơ, nơi từng in dấu những kỷ niệm ngọt ngào bên mẹ. Đặc biệt, tiếng “trái chín rụng lộp độp” không chỉ là âm thanh tự nhiên mà còn mang tính gợi tả, gợi lên sự tuần hoàn của thời gian, của những mùa trái chín, cũng như sự gắn bó bền chặt của người con với quê nhà.

Không chỉ nhớ đến không gian quê nhà, nỗi nhớ thương mẹ còn được khắc họa một cách bình dị và thân thương qua những món ăn quen thuộc:

“Con xót lòng, mẹ hái trái bưởi đào

Con nhạt miệng, có canh tôm nấu khế

Khoai nướng, ngô bung, ngọt lòng đến thế

Mỗi ban mai tỏa khói ấm trong nhà.”

Những món ăn mẹ nấu không phải cao lương mỹ vị mà chỉ là những món dân dã như canh tôm nấu khế, khoai nướng, ngô bung, nhưng chính sự giản dị ấy lại càng làm nổi bật tấm lòng yêu thương của mẹ. Khi con “xót lòng”, mẹ hái bưởi đào cho con, khi con “nhạt miệng”, mẹ lại nấu canh tôm để bữa ăn thêm phần ngon miệng. Từng món ăn đều chứa đựng sự quan tâm, lo lắng của mẹ, khiến con cảm nhận được vị ngọt không chỉ từ thức ăn mà còn từ tình thương vô bờ của mẹ. Câu thơ “Mỗi ban mai tỏa khói ấm trong nhà” không chỉ gợi lên hình ảnh bữa cơm ấm áp mà còn mang ý nghĩa biểu tượng về tình cảm gia đình thiêng liêng, nơi mẹ là người giữ lửa, giữ gìn hạnh phúc gia đình.

Đoạn thơ cuối dâng trào cảm xúc khi nhấn mạnh tình cảm mẹ con trong bối cảnh chiến tranh:

“Ba con đầu đi chiến đấu nơi xa

Tình máu mủ mẹ dồn con hết cả,

Con nói mớ những núi rừng xa lạ

Tỉnh ra rồi, có mẹ, hóa thành quê!”

Chiến tranh đã lấy đi biết bao sự sum vầy của gia đình, cha và các anh đều ra trận, chỉ còn mẹ ở nhà với đứa con nhỏ bé. Câu thơ “Tình máu mủ mẹ dồn con hết cả” diễn tả sâu sắc sự bao bọc, chở che mà mẹ dành trọn cho đứa con út. Chính tình thương ấy đã trở thành nguồn sức mạnh, giúp con vượt qua những khó khăn, gian khổ của chiến tranh. Đặc biệt, câu thơ “Tỉnh ra rồi, có mẹ, hóa thành quê!” chính là điểm nhấn sâu sắc nhất của toàn bộ đoạn trích. Người con, sau những cơn mơ nói mớ về “núi rừng xa lạ”, khi tỉnh dậy và nhìn thấy mẹ, bỗng chợt nhận ra rằng, mẹ chính là quê hương, là nơi để trở về, là nguồn yêu thương vững chắc nhất. Quê hương không chỉ là một địa danh, một vùng đất, mà quan trọng hơn, đó là nơi có tình thân, có mẹ che chở, bảo bọc. Câu thơ giản dị mà chứa đựng một triết lý sâu xa về tình mẫu tử và tình quê hương.

Như vậy, đoạn trích trong bài thơ “Mẹ” của Bằng Việt đã khắc họa thành công hình ảnh người mẹ Việt Nam tảo tần, giàu lòng yêu thương, hy sinh vì con. Qua những kỷ niệm và dòng hồi tưởng của người con, hình ảnh mẹ không chỉ là một người chăm sóc mà còn là biểu tượng thiêng liêng của sự hy sinh, che chở. Bài thơ đã chạm đến trái tim người đọc, khơi gợi tình cảm yêu thương và trân trọng đối với những người mẹ trong cuộc đời mỗi chúng ta. Qua đó, ta càng thêm thấm thía giá trị của tình mẫu tử, của mái ấm gia đình – nơi hậu phương vững chắc cho những người lính chiến đấu trên chiến trường để bảo vệ cả giải non sông.

“Vào những năm đầu thập kỷ 60, Bằng Việt xuất hiện giữa làng thơ Việt Nam như một ánh đèn nê-ông kỳ ảo, tỏa sáng trí tuệ, sự mát mẻ của tuổi xuân và cái dịu dàng của hồn thơ anh. Vời những câu thơ xúc cảm tinh tế, chữ nghĩa long lánh, độc giả ấn tượng về anh như một nhà thơ trẻ lịch lãm, tài hoa”. Thật vậy, lời nhận xét của Phạm Khải đã giúp ta cảm nhận rõ nét phong cách thơ đậm nét của thi sĩ Bằng Việt, đặc biệt là qua bài thơ ” Mẹ” làm rõ hơn những rung đậm mãnh liệt trong hồn thơ của người nghệ sĩ.

Bằng Việt – một trong những nhà thơ tiêu biểu cho thế hệ nhà thơ trẻ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Thơ của ông đậm những đặc điểm của thời kỳ này, nhưng vẫn có những nét khác biệt riêng.Phong cách thơ của ông đa dạng, giàu sáng tạo và trẻ trung. Nội dung thơ của Bằng Việt đầy cảm hứng về đất nước và con người trong chiến tranh. Bài thơ ” Mẹ” là tác phẩm gây ấn tượng đậm nét, tác phẩm đầy xúc động, thể hiện tình cảm sâu sắc giữa người con và người mẹ trong bối cảnh chiến tranh. Đoạn trích không chỉ là sự nhớ nhung, mà còn là nỗi lòng của một người con đang phải xa cách với mẹ, với quê hương.

Mở đầu, bài thơ Bằng Việt đã điểm xuyến một không gian thật đau thương:

Con bị thương, nằm lại một mùa mưa

Nhớ dáng mẹ ân cần mà lặng lẽ

Nhà yên ắng, tiếng chân đi rất nhẹ,

Gió từng hồi trên mái lá ùa qua.

Hình ảnh “Con bị thương, nằm lại một mùa mưa” ngay lập tức tạo ra không khí u ám, đau thương. Tình trạng bị thương nằm cô đơn một mình khiến nhân vật trữ tình gợi lên nỗi nhớ quê hương, nhớ mẹ, và đồng thời là sự cô đơn trong chiến tranh. Hình ảnh “nhớ dáng mẹ ân cần mà lặng lẽ” khắc họa sự dịu dàng, chăm sóc của mẹ. Tác giả đã sử dụng từ “lặng lẽ” để thể hiện sự hy sinh thầm lặng của người mẹ, người luôn ở bên, lo lắng cho con mà không một lời oán than. Lấy khung cảnh vào mùa mưa rừng với từng hồi gió lạnh khe khẽ càng khiến lòng người rạo rực những hoài niệm xúc động, đặc biệt là nhớ về quê nhà, nhớ mẹ già da diết.

Những dòng thơ tiếp theo đưa ta vào không gian thân quen của quê hương: “Nhớ vườn cây che bóng kín sau nhà.” Cách sử dụng các hình ảnh quen thuộc như “trái chín rụng,” “dãy bưởi sai,” hay “hàng khế ngọt” không chỉ tạo nên bức tranh sinh động mà còn gợi nhớ về những kỷ niệm đẹp đẽ, giản dị của tuổi thơ. Phép liệt kê đã nhấn mạnh những dòng suy nghĩ, tâm trạng nhớ nhung những kỉ niệm quê nhà đã in đậm trong lòng nhân vật trữ tình. Những hình ảnh này được sắp xếp một cách hài hòa, làm nổi bật sự phong phú của quê hương, và đồng thời nhấn mạnh sự thiếu thốn trong cuộc sống nơi chiến trường.

Từ nỗi nhớ quê, đoạn thơ chuyển sang những ký ức ấm áp của bữa cơm gia đình: “Con nhạt miệng, có canh tôm nấu khế.” Đây là hình ảnh giản dị nhưng chứa đựng giá trị tinh thần sâu sắc. Những món ăn bình dị, gần gũi thể hiện tình yêu thương và sự chăm sóc của mẹ. “Khoai nướng, ngô bung, ngọt lòng đến thế” không chỉ là thực phẩm, mà còn là biểu tượng của sự ấm áp, hạnh phúc trong mái ấm gia đình. Từ câu, từng chữ cứ lớn dần gánh theo những hoài niệm quê hương cùng kí ức bên mẹ:
Con xót lòng, mẹ hái trái bưởi đào

Con nhạt miệng, có canh tôm nấu khế

Khoai nướng, ngô bung, ngọt lòng đến thế

Mỗi ban mai toả khói ấm trong nhà.

Tiếng thơ lay động tâm hồn bạn đọc, cảm động trước tình cảm tác giả dành cho quê hương và người mẹ kính yêu, khiến người đọc bồi hồi xúc động, thèm lắm những hương vị quê nhà: bưởi đào, canh tôm nấu khế, khoai nướng,.. 
Cuối cùng, câu thơ “Ba con đầu đi chiến đấu nơi xa” cho thấy sự phân tán của gia đình trong bối cảnh chiến tranh. Tình máu mủ “mẹ dồn con hết cả” thể hiện tình cảm thiêng liêng, sự hy sinh vô bờ bến của mẹ dành cho con cái. Khi người con tỉnh dậy giữa núi rừng xa lạ, “có mẹ, hoá thành quê!” – câu kết thể hiện sức mạnh của tình yêu gia đình, nơi mẹ là biểu tượng của quê hương, mang lại cảm giác an toàn và thân thuộc. Nhà thơ khẳng định gia đình, quê hương chính là nguồn động lực tinh thần to lớn giúp những người lính vượt qua khó khăn, thử thách để chiến đấu bảo vệ Tổ Quốc

Cảm ơn tác giả Bằng Việt đã nói hộ ta không chỉ là nỗi nhớ thương của người con đối với mẹ mà còn là sự tri ân đối với tình yêu thương, sự hy sinh của mẹ trong cuộc sống. Tác phẩm khắc họa rõ nét mối liên hệ giữa con người với quê hương, gia đình, và tình yêu quê hương đất nước trong bối cảnh khắc nghiệt của chiến tranh.