***

BÀI GIẢI CHI TIẾT

Câu 1. Xác định thể thơ của bài thơ.

Để xác định thể thơ, chúng ta cần đếm số tiếng (âm tiết) trong mỗi dòng thơ và xem xét cách gieo vần.

Chúng ta cùng đọc lại một đoạn:

Việt Nam đất nước ta ơi! (6 tiếng)
Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn. (8 tiếng)
Cánh cò bay lả dập dờn, (6 tiếng)
Mây mờ che đỉnh Trường Sơn sớm chiều. (8 tiếng)

Quan sát các cặp câu trên, ta thấy rằng câu trên có 6 tiếng, câu dưới có 8 tiếng, và có sự hiệp vần giữa tiếng cuối câu 6 với tiếng thứ sáu của câu 8, tiếng cuối câu 8 lại hiệp vần với tiếng cuối câu 6 tiếp theo (như “ơi” – “hơn” nhưng đây là vần lưng, còn vần chính là “hơn” – “dờn”, “dờn” – “chiều” – “yêu” trong các cặp tiếp theo). Đây chính là đặc điểm tiêu biểu của thể thơ lục bát truyền thống của dân tộc ta.

Trả lời: Thể thơ của bài thơ là thể thơ lục bát.

Câu 2. Chỉ ra phương thức biểu đạt chính của bài thơ.

Phương thức biểu đạt là cách thức người viết thể hiện nội dung, cảm xúc của mình. Khi đọc bài thơ này, chúng ta thấy tác giả Nguyễn Đình Thi đã trực tiếp bộc lộ tình cảm yêu mến, tự hào về vẻ đẹp thiên nhiên, con người và truyền thống của đất nước Việt Nam.

• Những câu như: “Việt Nam đất nước ta ơi!”, “Quê hương biết mấy thân yêu,” thể hiện trực tiếp cảm xúc.
• Những hình ảnh về biển lúa, cánh cò, Trường Sơn, hoa thơm quả ngọt, mắt đen cô gái, tấm tình thủy chung, nỗi nhớ quê hương… đều gợi lên những cảm xúc mạnh mẽ.

Dù có những đoạn miêu tả cảnh vật (“Mênh mông biển lúa”, “Cánh cò bay lả”, “Mây mờ che đỉnh Trường Sơn”, “đất nắng chan hòa”), nhưng mục đích chính của những miêu tả này là để làm nền, khơi gợi và bộc lộ tình cảm, cảm xúc của tác giả.

Trả lời: Phương thức biểu đạt chính của bài thơ là biểu cảm. Bên cạnh đó, phương thức miêu tả cũng được sử dụng rất hiệu quả để làm nổi bật cảm xúc.

Câu 3. Phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ trong khổ thơ sau:

Ta đi ta nhớ núi rừng,
Ta đi ta nhớ dòng sông vỗ bờ.
Nhớ đồng ruộng, nhớ khoai ngô,
Bữa cơm rau muống quả cà giòn tan…

Trong khổ thơ này, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy biện pháp tu từ được sử dụng nổi bật và hiệu quả là điệp ngữ và liệt kê.

Phân tích biện pháp điệp ngữ:

Biện pháp điệp ngữ được thể hiện rõ qua sự lặp lại của cụm từ “Ta đi ta nhớ” và từ “nhớ”.

• Cụm từ “Ta đi ta nhớ” được lặp lại ở hai câu đầu: “Ta đi ta nhớ núi rừng, / Ta đi ta nhớ dòng sông vỗ bờ.”
• Từ “nhớ” được lặp lại liên tiếp trong câu thơ thứ ba: “Nhớ đồng ruộng, nhớ khoai ngô,”.

Tác dụng:

Việc sử dụng điệp ngữ này có những tác dụng sâu sắc:

1. Nhấn mạnh cảm xúc: Điệp ngữ “Ta đi ta nhớ” và “nhớ” không chỉ gợi lên mà còn tô đậm, khắc sâu nỗi nhớ da diết, thường trực, khôn nguôi của người con xa quê hương. Dù đi đâu, làm gì, hình ảnh quê nhà vẫn luôn hiện hữu trong tâm trí, trái tim người ra đi.
2. Tạo nhịp điệu và âm hưởng: Sự lặp lại tạo nên một nhịp điệu dồn dập, mạnh mẽ, như những đợt sóng cảm xúc trào dâng, cho thấy nỗi nhớ ấy không chỉ sâu sắc mà còn bao trùm, ám ảnh.
3. Thể hiện sự gắn bó sâu nặng: Nỗi nhớ không chỉ là nhớ chung chung mà là nhớ cụ thể từng hình ảnh, từng sự vật quen thuộc, bình dị nhất của quê hương. Điều này cho thấy mối gắn kết máu thịt, không thể tách rời giữa con người và nơi chôn rau cắt rốn.

Kết hợp với biện pháp liệt kê các hình ảnh “núi rừng”, “dòng sông vỗ bờ”, “đồng ruộng”, “khoai ngô”, “bữa cơm rau muống quả cà giòn tan”, điệp ngữ càng làm nổi bật sự phong phú, cụ thể của những điều được nhớ, khiến người đọc cảm nhận rõ hơn tình yêu quê hương mộc mạc mà chân thành, thiết tha.

Câu 4. Con người Việt Nam hiện lên trong bài thơ với những phẩm chất nào?

Qua những câu thơ của Nguyễn Đình Thi, hình ảnh con người Việt Nam hiện lên thật sinh động với nhiều phẩm chất đáng quý:

1. Kiên cường, bất khuất, anh hùng trong đấu tranh:
   • “Bao nhiêu đời đã chịu nhiều thương đau.”
   • “Đất nghèo nuôi những anh hùng, / Chìm trong máu lửa lại vùng đứng lên. / Đạp quân thù xuống đất đen,”

   → Con người Việt Nam là những người đã trải qua nhiều gian khổ, đau thương nhưng không hề gục ngã, luôn vùng lên đấu tranh mạnh mẽ, kiên cường để bảo vệ đất nước.

2. Cần cù, chịu khó, giản dị, gắn bó với lao động:
   • “Mặt người vất vả in sâu, / Gái trai cũng một áo nâu nhuộm bùn.”

   → Dù là nam hay nữ, họ đều gắn bó với đồng ruộng, với công việc vất vả, gương mặt in hằn dấu vết của cuộc sống lao động, nhưng toát lên vẻ đẹp giản dị, mộc mạc.

3. Yêu hòa bình, nhân hậu:
   • “Súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa.”

   → Sau những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi đất nước hòa bình, con người Việt Nam lại trở về với bản tính hiền hòa, lương thiện vốn có, mong muốn xây dựng cuộc sống an lành.

4. Thủy chung, tình nghĩa:
   • “Mắt đen cô gái long lanh, / Yêu ai yêu trọn tấm tình thuỷ chung.”

   → Đặc biệt là hình ảnh người phụ nữ Việt Nam với vẻ đẹp dịu dàng, đôi mắt trong sáng và một tấm lòng son sắt, thủy chung trong tình yêu, trong quan hệ với mọi người.

5. Tài hoa, khéo léo, sáng tạo:
   • “Tay người như có phép tiên, / Trên tre lá cũng dệt nghìn bài thơ.”

   → Con người Việt Nam không chỉ lao động giỏi mà còn có đôi tay tài hoa, khéo léo, biến những vật liệu bình dị như tre, lá thành những sản phẩm nghệ thuật tinh xảo, thể hiện tâm hồn phong phú, yêu cái đẹp.

Tóm lại: Con người Việt Nam trong bài thơ hiện lên với những phẩm chất cao đẹp: kiên cường, bất khuất, anh hùng, cần cù, chịu khó, giản dị, yêu hòa bình, nhân hậu, thủy chung, tình nghĩa, tài hoa và khéo léo.

Câu 5. Phát biểu đề tài, chủ đề của bài thơ.

Để phát biểu đề tài và chủ đề, chúng ta cần phân biệt rõ hai khái niệm này:

• Đề tài: Là vấn đề, hiện tượng đời sống được tác phẩm phản ánh, đề cập đến.
• Chủ đề: Là tư tưởng, thông điệp chính mà tác giả muốn gửi gắm, là vấn đề cốt lõi mà tác phẩm làm nổi bật.

Dựa trên nội dung và cảm xúc xuyên suốt bài thơ:

1. Đề tài:
   Bài thơ viết về quê hương, đất nước và con người Việt Nam. Cụ thể hơn, đó là vẻ đẹp của thiên nhiên, sự vất vả mà anh dũng của con người trong lao động và chiến đấu, những phẩm chất truyền thống và nỗi nhớ quê hương da diết.
2. Chủ đề:
   Chủ đề của bài thơ là tình yêu quê hương, đất nước sâu sắc, niềm tự hào về vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ, sự kiên cường, bất khuất, giản dị mà tài hoa của con người Việt Nam. Bài thơ còn thể hiện sự gắn bó máu thịt, không thể tách rời của tác giả với mảnh đất và con người Việt Nam, dù trong hoàn cảnh nào.

***

Cô hy vọng bài giải chi tiết này sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về tác phẩm, đồng thời củng cố kiến thức và kỹ năng làm bài của mình. Hãy luôn yêu quý và tự hào về quê hương Việt Nam mình nhé!