Chào các em học sinh yêu quý của cô! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau ôn tập và luyện tập về biện pháp tu từ từ ngữ, cụ thể là điệp thanh và điệp vần. Đây là những kiến thức rất quan trọng, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về giá trị nghệ thuật của ngôn ngữ, làm cho lời văn, câu thơ trở nên giàu hình ảnh, giàu cảm xúc.

Chúng ta sẽ cùng nhau đi qua từng bước để xác định hai biện pháp tu từ này trong các ví dụ đã cho. Các em hãy mở sách giáo khoa trang… (cô giả định là trang nào đó trong sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 9, các em tự liên hệ với sách của mình nhé!) để tiện theo dõi.

Đầu tiên, cô xin nhắc lại khái niệm về điệp thanh và điệp vần để chúng ta cùng nắm vững.

Điệp thanh là biện pháp tu từ điệp ngữ sử dụng các âm thanh giống nhau (các thanh bằng hoặc các thanh trắc) lặp đi lặp lại nhiều lần trong một câu, một đoạn thơ hoặc một bài văn. Mục đích của điệp thanh là tạo ra sự hài hòa về âm thanh, nhấn mạnh ý nghĩa, gợi cảm xúc.

Điệp vần là biện pháp tu từ điệp ngữ sử dụng các vần giống nhau lặp đi lặp lại nhiều lần trong một câu, một đoạn thơ hoặc một bài văn. Điệp vần giúp tạo ra sự liền mạch, du dương, dễ nhớ và có sức gợi âm thanh mạnh mẽ.

Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào phân tích từng ví dụ một cách chi tiết.

Ví dụ a)

chị ấy năm nay còn gánh thóc
dọc bờ sông trăng nắng chang chang

Để xác định điệp thanh và điệp vần, chúng ta sẽ lần lượt phân tích từng câu thơ.

Bước 1: Phân tích câu thơ thứ nhất: “chị ấy năm nay còn gánh thóc”

Chúng ta sẽ chú ý đến các âm thanh trong câu.
– Xét về thanh điệu:
– “chị”: thanh trắc
– “ấy”: thanh trắc
– “năm”: thanh trắc
– “nay”: thanh trắc
– “còn”: thanh bằng
– “gánh”: thanh trắc
– “thóc”: thanh trắc
Chúng ta thấy có sự xuất hiện lặp lại của các âm tiết mang thanh trắc: “chị”, “ấy”, “năm”, “nay”, “gánh”, “thóc”. Cụ thể, các âm tiết mang thanh trắc xuất hiện ở vị trí đầu các từ. Điều này tạo ra một âm hưởng mạnh mẽ, có thể gợi lên sự vất vả, nhọc nhằn.

– Xét về vần:
– “năm nay” (vần “ay”)
– “gánh thóc” (vần “oc”)
Không có sự lặp lại của các vần giống nhau.

Bước 2: Phân tích câu thơ thứ hai: “dọc bờ sông trăng nắng chang chang”

Chúng ta tiếp tục xét về thanh điệu và vần.
– Xét về thanh điệu:
– “dọc”: thanh trắc
– “bờ”: thanh bằng
– “sông”: thanh bằng
– “trăng”: thanh trắc
– “nắng”: thanh trắc
– “chang”: thanh trắc
– “chang”: thanh trắc
Quan sát kỹ, ta thấy có sự lặp lại của các âm tiết mang thanh trắc: “dọc”, “trăng”, “nắng”, “chang”, “chang”. Đặc biệt, từ “chang chang” được lặp lại, cả hai âm tiết đều mang thanh trắc, tạo ra âm hưởng lặp đi lặp lại, gợi sự kéo dài, miên man của cái nắng.

– Xét về vần:
– “sông” (vần “ong”)
– “trăng” (vần “ăng”)
– “nắng” (vần “ăng”)
– “chang chang” (vần “ang”)
Ta thấy có sự lặp lại của vần “ăng” trong “trăng” và “nắng”.

Bước 3: Tổng hợp và xác định biện pháp tu từ

Khi đặt hai câu thơ cạnh nhau, ta thấy:
– Điệp thanh:
– Trong câu thơ thứ nhất: các âm tiết mang thanh trắc được sử dụng nhiều, đặc biệt là các âm tiết đầu từ: “chị”, “ấy”, “năm”, “nay”, “gánh”, “thóc”.
– Trong câu thơ thứ hai: sự lặp lại của các âm tiết mang thanh trắc trong cụm từ “chang chang”.
Nếu xét rộng hơn trong cả hai câu, ta thấy âm thanh “ang” trong “chang chang” cũng xuất hiện ở cuối câu thứ hai, tuy không phải điệp thanh hoàn toàn nhưng tạo ra sự vang vọng. Tuy nhiên, điểm nhấn rõ ràng nhất của điệp thanh ở đây là sự lặp lại các âm tiết mang thanh trắc.
Cô nhấn mạnh: Điệp thanh ở đây tập trung vào sự lặp lại của thanh trắc, đặc biệt là trong cụm từ “chang chang”, tạo ra âm thanh gấp gáp, miêu tả cái nắng gay gắt, chang chang.

– Điệp vần:
– Trong câu thơ thứ hai, ta thấy vần “ăng” lặp lại trong hai từ “trăng” và “nắng”.
– Nếu xét kỹ hơn, âm “ang” trong “chang chang” cũng có nét tương đồng với âm “ăng”, tạo ra sự liền mạch về âm thanh trong câu thơ thứ hai.

Kết luận cho ví dụ a): Biện pháp tu từ điệp thanh được thể hiện rõ nét qua việc lặp lại các âm tiết mang thanh trắc, đặc biệt là cụm từ “chang chang” gợi tả cái nắng gay gắt. Điệp vần xuất hiện với việc lặp lại vần “ăng” trong “trăng” và “nắng”.

Ví dụ b)

em ơi ba lan mùa tuyết tan
đường bạch dương sương trăng nắng tràn
anh đi bao tiếng người xưa vọng
một giọng thơ ngâm một giọng đàn

Chúng ta tiếp tục phân tích từng cặp câu thơ.

Bước 1: Phân tích hai câu thơ đầu: “em ơi ba lan mùa tuyết tan / đường bạch dương sương trăng nắng tràn”

– Xét về thanh điệu:
– “em”: thanh trắc
– “ơi”: thanh bằng
– “ba”: thanh bằng
– “lan”: thanh bằng
– “mùa”: thanh bằng
– “tuyết”: thanh trắc
– “tan”: thanh bằng
– “đường”: thanh bằng
– “bạch”: thanh trắc
– “dương”: thanh bằng
– “sương”: thanh bằng
– “trăng”: thanh trắc
– “nắng”: thanh trắc
– “tràn”: thanh bằng
Ở hai câu này, ta thấy sự xen kẽ giữa thanh bằng và thanh trắc. Tuy không có sự lặp lại quá rõ nét của cùng một loại thanh liên tục, nhưng âm “ang” trong “trăng” và “nắng” đều mang thanh trắc.

– Xét về vần:
– “lan” (vần “an”)
– “tan” (vần “an”)
– “dương” (vần “ương”)
– “tràn” (vần “an”)
Ta thấy sự lặp lại của vần “an” trong các từ “lan”, “tan”, “tràn”. Điều này tạo nên sự liền mạch, du dương cho hai câu thơ đầu.

Bước 2: Phân tích hai câu thơ sau: “anh đi bao tiếng người xưa vọng / một giọng thơ ngâm một giọng đàn”

– Xét về thanh điệu:
– “anh”: thanh trắc
– “đi”: thanh trắc
– “bao”: thanh bằng
– “tiếng”: thanh trắc
– “người”: thanh bằng
– “xưa”: thanh bằng
– “vọng”: thanh trắc
– “một”: thanh trắc
– “giọng”: thanh trắc
– “thơ”: thanh bằng
– “ngâm”: thanh bằng
– “một”: thanh trắc
– “giọng”: thanh trắc
– “đàn”: thanh bằng
Ở đây, ta thấy sự lặp lại của các âm tiết mang thanh trắc: “anh”, “đi”, “tiếng”, “vọng”, “một”, “giọng”, “một”, “giọng”. Đặc biệt, cụm từ “một giọng” được lặp lại hai lần, cả hai âm tiết đều mang thanh trắc. Sự lặp lại này nhấn mạnh vào âm thanh của tiếng gọi, tiếng hát.

– Xét về vần:
– “vọng” (vần “ong”)
– “ngâm” (vần “âm”)
– “đàn” (vần “an”)
Không có sự lặp lại của vần giống nhau giữa các từ cuối câu hay các từ quan trọng.

Bước 3: Tổng hợp và xác định biện pháp tu từ

Khi đặt cả bốn câu thơ cạnh nhau, ta thấy:

– Điệp thanh:
Điệp thanh xuất hiện rõ nhất ở hai câu thơ sau. Cụm từ “một giọng” được lặp lại hai lần với thanh trắc. Ngoài ra, ta thấy sự lặp lại của các âm tiết mang thanh trắc trong các từ: “anh”, “đi”, “tiếng”, “vọng”, “một”, “giọng”. Sự lặp lại này gợi lên âm thanh vang vọng, có sức gợi cảm mạnh mẽ.
Trong hai câu thơ đầu, ta thấy âm “ang” trong “trăng” và “nắng” đều mang thanh trắc.

– Điệp vần:
Điệp vần xuất hiện rõ nét ở hai câu thơ đầu: “lan”, “tan”, “tràn” cùng vần “an”.
Trong hai câu thơ sau, vần “ong” của “vọng” và vần “an” của “đàn” tuy khác nhau nhưng lại tạo ra sự đối lập về âm thanh, kết hợp với điệp thanh tạo nên hiệu quả nghệ thuật.
Tuy nhiên, điểm nhấn của điệp vần ở ví dụ này là sự lặp lại của vần “an” ở hai câu thơ đầu.

Kết luận cho ví dụ b):
Điệp thanh được thể hiện rõ qua việc lặp lại các âm tiết mang thanh trắc, đặc biệt là cụm từ “một giọng” được lặp lại, nhấn mạnh âm thanh tiếng gọi, tiếng hát.
Điệp vần được thể hiện qua việc lặp lại vần “an” trong các từ “lan”, “tan”, “tràn” ở hai câu thơ đầu, tạo nên âm hưởng du dương, liền mạch.

Cô hy vọng qua việc phân tích chi tiết từng bước này, các em đã nắm vững cách xác định biện pháp tu từ điệp thanh và điệp vần. Đây là những kỹ năng rất hữu ích khi các em phân tích các tác phẩm văn học. Các em hãy ghi nhớ và luyện tập thêm với các ví dụ khác trong sách giáo khoa và các nguồn tài liệu khác nhé!

Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, các em cứ mạnh dạn hỏi cô. Chúc các em học tốt!