Chúng ta sẽ lần lượt đi vào từng bài tập.

Bài tập 11: Trong các câu văn sau, từ “gáy” trong câu nào là từ nhiều nghĩa?

Để làm được bài tập này, trước hết, cô trò mình cần hiểu rõ thế nào là từ nhiều nghĩa.

Từ nhiều nghĩa là một từ có thể có nhiều ý nghĩa khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Tuy nhiên, các ý nghĩa này có mối liên hệ với nhau, thường là từ nghĩa gốc phát triển ra các nghĩa chuyển.

Bây giờ, chúng ta sẽ phân tích từng câu một:

Câu 1: Lác đác tiếng gà gáy râm ran.
Ở đây, từ “gáy” được dùng để chỉ hành động phát ra tiếng kêu của con gà trống. Đây là ý nghĩa đầu tiên, nguyên thủy của từ “gáy” khi nói về con vật. Chúng ta tạm gọi đây là nghĩa gốc.

Câu 2: Con rắn bò qua làm Dương sợ dựng cả tóc gáy.
Trong câu này, “tóc gáy” là phần tóc ở phía sau gáy. Từ “gáy” ở đây chỉ bộ phận cơ thể của con người, phần sau của cổ. Nó khác với hành động phát ra tiếng kêu của con gà. Mối liên hệ giữa “gáy” của gà và “gáy” của người là gì nhỉ? Các em có suy nghĩ gì không? À, có thể ban đầu, tiếng kêu của gà trống phát ra từ vùng cổ, phía sau đầu, nơi mà con người cũng có phần “gáy”. Do đó, nghĩa này có sự liên hệ với nghĩa gốc.

Câu 3: Để giữ sách được bền lâu, khi đọc em không nên gấp gáy sách.
Ở đây, “gáy sách” là phần mép của các trang giấy được đóng lại với nhau, tạo thành một cạnh của cuốn sách. Ý nghĩa này có vẻ khác hẳn với ý nghĩa của “gáy” trong hai câu trên. Nó không chỉ bộ phận cơ thể, không chỉ hành động của con vật. Từ “gáy” ở đây đã được chuyển nghĩa để chỉ một bộ phận của đồ vật.

Bây giờ, chúng ta so sánh các nghĩa của từ “gáy” trong ba câu:
– Câu 1: Hành động phát ra tiếng kêu của gà. (Nghĩa gốc)
– Câu 2: Bộ phận cơ thể người (sau cổ).
– Câu 3: Bộ phận của cuốn sách (phần mép đóng các trang giấy).

Rõ ràng, từ “gáy” trong câu 1 và câu 2 đều chỉ một phần liên quan đến vùng cổ, phía sau đầu. Nghĩa ở câu 2 đã phát triển từ nghĩa ở câu 1. Tuy nhiên, nghĩa ở câu 3 hoàn toàn khác, chỉ bộ phận của một vật.

Vậy, từ “gáy” có nhiều nghĩa được dùng trong các câu:

– Câu 1: “gáy” là hành động phát ra tiếng kêu của gà trống (nghĩa gốc).
– Câu 2: “gáy” chỉ phần sau của cổ, nơi tóc mọc (nghĩa chuyển, liên quan đến bộ phận cơ thể).
– Câu 3: “gáy” chỉ phần mép của cuốn sách, nơi các trang giấy được đóng lại (nghĩa chuyển, chỉ bộ phận của đồ vật).

Vì vậy, từ “gáy” là từ nhiều nghĩa trong cả ba câu trên, mỗi câu mang một sắc thái nghĩa khác nhau. Tuy nhiên, đề bài hỏi “từ ‘gáy’ trong câu nào là từ nhiều nghĩa?”. Điều này có nghĩa là ta cần xác định trong các câu đó, từ “gáy” nào đang được sử dụng với một nghĩa không phải là nghĩa gốc hoặc đã phát triển ý nghĩa.

Nhìn vào các lựa chọn:
Câu 1 và Câu 2: “gáy” trong câu 1 là nghĩa gốc. “gáy” trong câu 2 là nghĩa chuyển. Vậy câu 1 và 2 có dùng từ “gáy” với nghĩa chuyển.
Câu 1 và Câu 3: “gáy” trong câu 1 là nghĩa gốc. “gáy” trong câu 3 là nghĩa chuyển.
Câu 2 và Câu 3: “gáy” trong câu 2 là nghĩa chuyển. “gáy” trong câu 3 là nghĩa chuyển.

Theo quy ước của bài tập từ nhiều nghĩa, chúng ta sẽ xét những từ “gáy” mà nó không còn giữ nguyên nghĩa gốc. Nghĩa gốc là nghĩa ban đầu, có thể hiểu là nghĩa cơ bản nhất. Trong trường hợp này, nghĩa gốc là hành động phát ra tiếng kêu của gà.

– Câu 1: “gáy” là hành động của gà trống. Đây là nghĩa gốc.
– Câu 2: “dựng cả tóc gáy” – “gáy” ở đây chỉ bộ phận cơ thể người, là nghĩa chuyển.
– Câu 3: “gáy sách” – “gáy” ở đây chỉ bộ phận của cuốn sách, là nghĩa chuyển.

Như vậy, từ “gáy” được dùng với nghĩa chuyển (nghĩa không phải nghĩa gốc) trong Câu 2 và Câu 3.

Vậy đáp án đúng cho bài tập 11 là: Câu 2 và Câu 3.

—

Tiếp theo, chúng ta sang bài tập 14: Từ “đất” trong câu nào dưới đây được dùng theo nghĩa gốc?

Tương tự, chúng ta cần hiểu rõ nghĩa gốc của từ “đất”. Nghĩa gốc của “đất” thường chỉ lớp bề mặt tơi xốp của vỏ Trái Đất, nơi cây cối có thể sinh trưởng.

Bây giờ, chúng ta phân tích từng câu:

Câu 1: Ở đây, tôi không có đất dụng võ.
“Đất dụng võ” là một thành ngữ, có nghĩa là nơi có thể phát huy tài năng, sở trường của mình. Ở đây, “đất” không chỉ lớp bề mặt tự nhiên mà là một môi trường, một hoàn cảnh. Đây là nghĩa chuyển.

Câu 2: Chí Linh- vùng đất địa linh nhân kiệt.
“Vùng đất” ở đây chỉ một khu vực, một vùng lãnh thổ. Mặc dù nó bao gồm cả lớp bề mặt tự nhiên, nhưng nghĩa nhấn mạnh ở đây là một khu vực địa lý, có ý nghĩa lịch sử, văn hóa. Tuy nhiên, nó vẫn có mối liên hệ chặt chẽ với nghĩa gốc là một phần của bề mặt Trái Đất.

Câu 3: Cà Mau đất xốp.
Trong câu này, “đất” được miêu tả là “xốp”. Đặc điểm “xốp” là một tính chất vật lý của lớp đất bề mặt. Câu này đang nói về tính chất tự nhiên của loại đất ở Cà Mau. Đây chính là ý nghĩa gốc của từ “đất”, chỉ lớp bề mặt của Trái Đất.

So sánh lại:
– Câu 1: “đất” là môi trường, hoàn cảnh (nghĩa chuyển).
– Câu 2: “đất” là vùng lãnh thổ, khu vực địa lý (có thể coi là nghĩa chuyển nhưng gần với nghĩa gốc hơn).
– Câu 3: “đất” là lớp bề mặt tự nhiên, có tính chất vật lý (nghĩa gốc).

Vậy, từ “đất” được dùng theo nghĩa gốc trong câu: Cà Mau đất xốp.

Cô khen các em đã chú ý lắng nghe và suy nghĩ. Các em hãy ghi lại đáp án vào vở của mình nhé! Nếu có chỗ nào chưa rõ, đừng ngần ngại hỏi cô.