Bài 1. Một chiếc xe khối lượng m= 300kg đang chạy với vận tốc 18km/h thì hãm pha…
a) Tính vận tốc của xe tại thời điểm t= 1,5s kể từ lúc hãm phanh.
b) Tìm quãng đường xe còn chạy thêm trước khi dừng hẳn.
c) Xe đang chuyển động với vận tốc 36km/h thì tài xế bỗng dưng thấy một vật cản phía trước liền tắt máy và hãm phanh. Sau 10 giây xe dừng lại. Tìm lực hãm phanh lúc này?
Chúng ta cùng phân tích từng phần của bài toán.
Phần a) Tính vận tốc của xe tại thời điểm t= 1,5s kể từ lúc hãm phanh.
Đầu tiên, chúng ta cần đổi đơn vị vận tốc ban đầu về mét trên giây (m/s) cho thống nhất.
Vận tốc ban đầu của xe là \(v_0 = 18 \text{ km/h}\).
Ta có công thức đổi đơn vị: \(1 \text{ km/h} = \frac{1000 \text{ m}}{3600 \text{ s}} = \frac{5}{18} \text{ m/s}\).
Vậy, \(v_0 = 18 \times \frac{5}{18} = 5 \text{ m/s}\).
Tiếp theo, chúng ta cần xác định các lực tác dụng lên xe khi hãm phanh.
Các lực tác dụng gồm:
– Trọng lực: \(P = mg\), hướng xuống.
– Phản lực của mặt đường: \(N\), hướng lên.
– Lực hãm: \(F_{hãm}\), hướng ngược chiều chuyển động.
– Lực ma sát: \(F_{ms}\), hướng ngược chiều chuyển động.
Vì xe chuyển động trên mặt phẳng ngang, nên phản lực cân bằng với trọng lực: \(N = P = mg\).
Theo định luật II Newton, ta có: \(\vec{F}_{hãm} + \vec{F}_{ms} = m\vec{a}\).
Chọn chiều dương là chiều chuyển động ban đầu của xe. Khi hãm phanh, cả lực hãm và lực ma sát đều ngược chiều chuyển động, nên chúng ta có:
\(-F_{hãm} – F_{ms} = ma\)
Đề bài cho lực hãm là \(F_{hãm} = 360 \text{ N}\) và hệ số ma sát là \(\mu = 0,01\).
Lực ma sát được tính bằng công thức: \(F_{ms} = \mu N = \mu mg\).
Ta cần sử dụng gia tốc trọng trường \(g\). Thường trong các bài toán lớp 10, ta lấy \(g = 9,8 \text{ m/s}^2\) hoặc \(g = 10 \text{ m/s}^2\). Nếu đề không cho cụ thể, ta có thể chọn \(g = 9,8 \text{ m/s}^2\) để chính xác hơn, hoặc dùng \(g=10\) nếu bài tập cho phép làm tròn. Trong trường hợp này, để thuận tiện cho các phép tính với các số liệu cho sẵn, chúng ta sẽ tạm dùng \(g = 10 \text{ m/s}^2\).
Vậy, \(F_{ms} = 0,01 \times 300 \text{ kg} \times 10 \text{ m/s}^2 = 30 \text{ N}\).
Bây giờ, ta tính gia tốc \(a\):
\(-360 \text{ N} – 30 \text{ N} = 300 \text{ kg} \times a\)
\(-390 \text{ N} = 300 \text{ kg} \times a\)
\(a = \frac{-390}{300} = -1,3 \text{ m/s}^2\).
Dấu âm của gia tốc cho thấy xe đang chuyển động chậm dần đều.
Sau khi có gia tốc, ta tính vận tốc của xe tại thời điểm \(t = 1,5 \text{ s}\) bằng công thức của chuyển động thẳng biến đổi đều:
\(v = v_0 + at\)
\(v = 5 \text{ m/s} + (-1,3 \text{ m/s}^2) \times 1,5 \text{ s}\)
\(v = 5 – 1,95\)
\(v = 3,05 \text{ m/s}\).
Vậy, vận tốc của xe tại thời điểm t= 1,5s kể từ lúc hãm phanh là 3,05 m/s.
Phần b) Tìm quãng đường xe còn chạy thêm trước khi dừng hẳn.
Xe dừng hẳn khi vận tốc cuối cùng \(v = 0\).
Chúng ta có thể sử dụng công thức liên hệ giữa vận tốc, gia tốc và quãng đường, không phụ thuộc vào thời gian:
\(v^2 – v_0^2 = 2as\)
Trong đó:
\(v = 0\) (vận tốc khi dừng hẳn)
\(v_0 = 5 \text{ m/s}\) (vận tốc ban đầu)
\(a = -1,3 \text{ m/s}^2\) (gia tốc đã tính ở phần a)
\(s\) là quãng đường cần tìm.
Thay số vào công thức:
\(0^2 – (5 \text{ m/s})^2 = 2 \times (-1,3 \text{ m/s}^2) \times s\)
\(0 – 25 = -2,6 \times s\)
\(-25 = -2,6s\)
\(s = \frac{-25}{-2,6} = \frac{25}{2,6} \approx 9,62 \text{ m}\).
Vậy, quãng đường xe còn chạy thêm trước khi dừng hẳn là khoảng 9,62 mét.
Một cách khác để làm phần b là ta tính thời gian dừng hẳn \(t_{stop}\) trước, sau đó dùng công thức quãng đường \(s = v_0 t_{stop} + \frac{1}{2} a t_{stop}^2\).
Thời gian dừng hẳn khi \(v = 0\):
\(v = v_0 + at_{stop}\)
\(0 = 5 + (-1,3) t_{stop}\)
\(1,3 t_{stop} = 5\)
\(t_{stop} = \frac{5}{1,3} \approx 3,85 \text{ s}\).
Sau đó tính quãng đường:
\(s = 5 \times \frac{5}{1,3} + \frac{1}{2} \times (-1,3) \times (\frac{5}{1,3})^2\)
\(s = \frac{25}{1,3} – \frac{1,3}{2} \times \frac{25}{1,3^2}\)
\(s = \frac{25}{1,3} – \frac{1}{2} \times \frac{25}{1,3}\)
\(s = \frac{1}{2} \times \frac{25}{1,3} = \frac{25}{2,6} \approx 9,62 \text{ m}\).
Kết quả hoàn toàn tương đồng.
Phần c) Xe đang chuyển động với vận tốc 36km/h thì tài xế bỗng dưng thấy một vật cản phía trước liền tắt máy và hãm phanh. Sau 10 giây xe dừng lại. Tìm lực hãm phanh lúc này?
Đầu tiên, ta đổi vận tốc ban đầu về m/s:
\(v_0′ = 36 \text{ km/h} = 36 \times \frac{5}{18} = 10 \text{ m/s}\).
Thời gian xe dừng lại là \(t’ = 10 \text{ s}\). Vận tốc cuối cùng \(v’ = 0\).
Chúng ta cần tìm gia tốc \(a’\) trong trường hợp này. Sử dụng công thức:
\(v’ = v_0′ + a’t’\)
\(0 = 10 \text{ m/s} + a’ \times 10 \text{ s}\)
\(10a’ = -10\)
\(a’ = -1 \text{ m/s}^2\).
Ở đây, chúng ta giả định rằng chỉ có lực hãm là nguyên nhân làm xe chậm lại, và không có sự thay đổi về lực ma sát với mặt đường. Lực ma sát vẫn là \(F_{ms} = \mu mg = 0,01 \times 300 \text{ kg} \times 10 \text{ m/s}^2 = 30 \text{ N}\).
Theo định luật II Newton, với chiều dương là chiều chuyển động ban đầu:
\(-F_{hãm}’ – F_{ms} = ma’\)
Thay số vào:
\(-F_{hãm}’ – 30 \text{ N} = 300 \text{ kg} \times (-1 \text{ m/s}^2)\)
\(-F_{hãm}’ – 30 = -300\)
\(-F_{hãm}’ = -300 + 30\)
\(-F_{hãm}’ = -270\)
\(F_{hãm}’ = 270 \text{ N}\).
Vậy, lực hãm phanh lúc này là 270 N.
Các em thấy đấy, trong trường hợp này, mặc dù vận tốc ban đầu lớn hơn, nhưng thời gian dừng lại lâu hơn, dẫn đến gia tốc nhỏ hơn và do đó lực hãm cần thiết cũng nhỏ hơn.
Các em có câu hỏi nào về bài tập này không? Hãy xem lại từng bước giải và công thức chúng ta đã sử dụng nhé.
Đáp án:
a, \(v=3,05(m/s)\)
b, \(s=9,6(m)\)
c, \(F_{h’}=270(N)\)
Giải thích các bước giải:
Tóm tắt:
\(m=300kg\)
\(vo=18km/h=5m/s\)
\(F_{h}=360N\)
\(\mu=0,01\)
Lấy \(g=10m/s^2\)
a, \(t=1,5s\) \(=>v=?\)
b, \(s=?\)
c, \(vo’=36km/h=10m/s\)
\(t’=10s\) \(=>F_{h’}=?\)
Giải:
+Lực tác dụng lên vật:
Trọng lực \(\vec{P}\) ;
Phản lực \(\vec{N}\) ;
Lực hãm \(\vec{F_{h}}\) ;
Lực ma sát \(\vec{F_{ms}}\)
+Biểu thức định luật \(II\) Niu-tơn:
\(\vec{P}\)+\(\vec{N}\)+\(\vec{F_{h}}\)+\(\vec{F_{ms}}\)=\(m\).\(\vec{a}\) (*)
+Chọn hệ trục \(Oxy\) như hình vẽ
+Chiếu (*) lên \(Oy\):
\(N-P=0\)
\(=>N=P=mg\)
\(=>F_{ms}=\mu.N=\mu.mg\)
+Chiếu (*) lên \(Ox\):
\(-F_{h}-F_{ms}=ma\) \((1)\)
a,
+Từ \((1)\) \(=>\) Gia tốc của vật là:
\(a=\frac{-F_{h}-F_{ms}}{m}=\frac{-F_{h}-\mu.mg}{m}=\frac{-360-0,01.300.10}{300}=-1,3(m/s^2)\)
+Vận tốc của xe tại thời điểm t= 1,5s kể từ lúc hãm phanh:
\(v=vo+a.t=5+(-1,3).1,5=3,05(m/s)\)
b,
+Quãng đường xe còn chạy thêm trước khi dừng hẳn:
\(s=\frac{v^2-vo^2}{2.a}=\frac{0^2-5^2}{2.(-1,3)}=9,6(m)\)
c,
+Vì xe dừng nên \(v’=0\)
+Gia tốc vật lúc này là:
\(a’=\frac{v’-vo’}{t’}=\frac{0-10}{10}=-1(m/s^2)\)
+Từ \((1)\)
\(=>F_{h’}=-ma’-F_{ms}=-ma’-\mu.mg=-m.(a’+\mu.g)=-300.(-1+0,01.10)=270(N)\)