bút pháp lấy động tả tĩnh là gì?

Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô rất vui được cùng các em khám phá một nét bút pháp độc đáo và đầy tinh tế trong văn chương Việt Nam, đó là bút pháp lấy động tả tĩnh. Đây là một kĩ thuật nghệ thuật thường gặp trong thơ ca, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp của không gian và thời gian.

Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu khái niệm này qua từng bước cụ thể nhé!

Bước 1: Giải thích khái niệm “lấy động tả tĩnh”

Để hiểu rõ “lấy động tả tĩnh” là gì, trước hết chúng ta hãy phân tích từng từ trong cụm từ này:

• “Động” (nghĩa Hán Việt): có nghĩa là chuyển động, vận động, âm thanh, sự thay đổi.
• “Tĩnh” (nghĩa Hán Việt): có nghĩa là yên tĩnh, đứng yên, không chuyển động, không có tiếng động.
• “Lấy…tả…”: có nghĩa là dùng cái này để miêu tả, làm nổi bật cái kia.

Như vậy, bút pháp “lấy động tả tĩnh” là một cách viết (bút pháp) mà người nghệ sĩ sử dụng một yếu tố đang chuyển động, một âm thanh hay một sự việc đang diễn ra (cái “động”) để làm nổi bật, nhấn mạnh và khắc họa sâu sắc hơn sự yên tĩnh, vắng lặng, mênh mông (cái “tĩnh”) của cảnh vật, không gian xung quanh.

Điều quan trọng cần nhớ là: cái “động” ở đây thường rất nhỏ, rất khẽ, hoặc là một điểm nhấn đơn lẻ, chứ không phải là một khung cảnh ồn ào, náo nhiệt.

Bước 2: Mục đích và hiệu quả của bút pháp “lấy động tả tĩnh”

Vậy tại sao các nhà thơ, nhà văn lại thích dùng bút pháp này? Lý do là bởi:

Sở dĩ tác giả sử dụng bút pháp này là để gia tăng hiệu quả diễn đạt. Khi dùng một chi tiết nhỏ mang tính “động” (như một tiếng chim kêu, một gợn sóng nhẹ, một chiếc lá rơi) trong một không gian tĩnh lặng, chi tiết đó không làm mất đi sự yên tĩnh, mà ngược lại, nó khiến cho sự yên tĩnh trở nên sâu sắc hơn, rõ nét hơn, và ấn tượng hơn trong tâm trí người đọc. Tiếng động nhỏ bé ấy như một thước đo, làm nổi bật lên cái tĩnh lặng bao la, vô cùng của không gian. Nó gợi mở trí tưởng tượng của người đọc, giúp người đọc hình dung và cảm nhận được cái “tĩnh” một cách trực quan, sinh động hơn.

Bước 3: Phân tích ví dụ minh họa (từ các tác phẩm quen thuộc hoặc phù hợp với lớp 8)

Để hiểu rõ hơn, chúng ta hãy cùng xem một số ví dụ tiêu biểu nhé:

Ví dụ 1: Trong bài thơ “Thu điếu” (Câu cá mùa thu) của Nguyễn Khuyến, các em đã được học ở chương trình Ngữ văn 7, chúng ta có những câu thơ rất hay:

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.

Ở đây, nhà thơ đã vẽ nên một khung cảnh mùa thu làng quê rất yên ả, vắng lặng. Các yếu tố “động” được sử dụng là:

• “Sóng biếc theo làn hơi gợn tí”: Gợn sóng rất nhỏ, rất khẽ.
• “Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo”: Chiếc lá vàng bay nhẹ, khẽ.

Những chuyển động này cực kỳ nhỏ bé, không hề gây ồn ào hay phá vỡ sự tĩnh lặng. Ngược lại, chính sự “gợn tí” của sóng và sự “khẽ đưa vèo” của lá đã làm nổi bật lên vẻ yên bình, tĩnh mịch đến tột cùng của ao thu và cả không gian làng quê. Nếu không có những chuyển động nhỏ này, cảnh vật có thể trở nên tẻ nhạt, nhưng khi có chúng, cái tĩnh lặng như được nhân lên, trở nên hữu hình và sâu lắng hơn bao giờ hết.

Ví dụ 2: Trong bài thơ “Cảnh khuya” của Hồ Chí Minh (các em sẽ học hoặc đã học ở lớp 7), Bác Hồ viết:

Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa.

Trong đêm khuya nơi rừng núi, cảnh vật hoàn toàn tĩnh mịch. Bác Hồ đã dùng cái “động” là “Tiếng suối trong như tiếng hát xa” để tả cái “tĩnh”. Tiếng suối không hề ồn ào mà rất “trong”, nghe như “tiếng hát xa” vẳng lại. Chính cái tiếng động nhỏ bé, êm ái ấy lại càng làm nổi bật sự tĩnh lặng, vắng vẻ của đêm khuya. Nếu đêm không tĩnh đến mức cực độ, thì làm sao người ta có thể nghe rõ được tiếng suối mà lại còn so sánh nó với “tiếng hát xa” thanh thoát đến vậy? Tiếng suối đã trở thành một điểm nhấn, giúp chúng ta cảm nhận được sự yên bình tuyệt đối của núi rừng.

Ví dụ 3: Trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du (một tác phẩm lớn các em sẽ học kĩ hơn ở cấp 3, nhưng chúng ta có thể tham khảo một câu thơ điển hình):

Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa.
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu.
Buồn trông nội cỏ rầu rầu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.
Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,
Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.

Khi Thúy Kiều đau khổ nhìn ra cảnh vật, nàng thấy mọi thứ đều tĩnh lặng, buồn bã. Nhưng bỗng có một âm thanh “động” xuất hiện: “Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.” Tiếng sóng biển ầm ầm, dù là một âm thanh mạnh mẽ, nhưng trong bối cảnh tâm trạng đau khổ và không gian bao la của Kiều, nó lại càng làm tăng thêm sự cô đơn, nhỏ bé và tĩnh mịch trong tâm hồn nàng. Cái động của tiếng sóng đã khắc họa rõ hơn cái tĩnh, cái mênh mông, vắng lặng của không gian và nỗi buồn thăm thẳm trong lòng người.

Qua những ví dụ trên, các em có thể thấy bút pháp “lấy động tả tĩnh” là một thủ pháp nghệ thuật rất tinh tế và hiệu quả, giúp tác giả tạo ra những bức tranh thiên nhiên, cảnh vật không chỉ đẹp mà còn giàu cảm xúc và chiều sâu. Cô hy vọng bài học này đã giúp các em hiểu rõ hơn về một trong những nét đặc sắc của văn học Việt Nam chúng ta!