Chào các em học sinh lớp 7 thân mến!

Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau thực hiện một bài tập rất thú vị, đó là tìm hiểu về những vần thơ, những câu ca dao bất hủ viết về chiến thắng Bạch Đằng lừng lẫy trong lịch sử dân tộc. Đây là một chủ đề không chỉ giúp các em hiểu thêm về văn học mà còn kết nối sâu sắc với Lịch sử, đúng với tinh thần của chương trình mới.

Chúng ta sẽ cùng nhau giải quyết bài tập này qua từng bước nhé!

BƯỚC 1: TÌM HIỂU BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA TRẬN CHIẾN BẠCH ĐẰNG

Lý do áp dụng bước này: Để hiểu và cảm nhận sâu sắc được các tác phẩm văn học viết về một sự kiện, chúng ta cần phải hiểu rõ về sự kiện đó trước. Văn học và Lịch sử luôn có mối quan hệ khăng khít.

• Chiến thắng Bạch Đằng năm 938: Do Ngô Quyền lãnh đạo, đánh tan quân Nam Hán, chấm dứt hơn 1000 năm Bắc thuộc, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự chủ cho dân tộc.
• Chiến thắng Bạch Đằng năm 981: Do Lê Hoàn (Lê Đại Hành) lãnh đạo, đánh bại quân Tống xâm lược.
• Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288: Do Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn lãnh đạo, đánh tan đạo quân Mông – Nguyên hùng mạnh, được coi là một trong những đội quân thiện chiến nhất thế giới thời bấy giờ.

Điểm chung của cả ba trận chiến là cha ông ta đã vô cùng mưu trí, sáng tạo khi lợi dụng địa thế sông nước, đặc biệt là quy luật thủy triều, để đóng cọc gỗ và dụ địch vào trận địa, làm nên những chiến thắng vang dội. Chính sự oai hùng và trí tuệ này đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận cho thi ca.

BƯỚC 2: SƯU TẦM CÁC CÂU CA DAO, CÂU THƠ TIÊU BIỂU

Lý do áp dụng bước này: Đây là bước chính để trả lời yêu cầu của bài tập. Cô sẽ liệt kê những câu thơ, bài ca dao quen thuộc và nổi tiếng nhất mà các em có thể dễ dàng tìm thấy và ghi nhớ.

• Ca dao:
  
  Bạch Đằng là chốn tử sinh,
  Cũng là chốn vạn cổ lưu danh anh hùng.

  Nhà Trần có Hưng Đạo,
  Đánh tan giặc Nguyên Mông.
  Nhị Hà ẩm mã,
  Bạch Đằng chiến công.

• Thơ của các tác giả nổi tiếng (Thơ trung đại):
  
  1. Bài thơ “Bạch Đằng hải khẩu” (Cửa biển Bạch Đằng) của Nguyễn Trãi:
  
  Sóng lừng muôn dặm lấn trời xanh,
  Giáo gươm chìm gãy ở sông quanh.
  Thắng phụ đã qua, người ở đâu?
  Mà nay nước biếc với non xanh.

  2. Bài thơ “Tụng giá hoàn kinh sư” (Phò giá về kinh) của Trần Quang Khải: (Bài thơ này không trực tiếp nhắc đến Bạch Đằng nhưng nói về không khí chiến thắng quân Mông – Nguyên nói chung, mà đỉnh cao là trận Bạch Đằng 1288)
  
  Chương Dương cướp giáo giặc,
  Hàm Tử bắt quân thù.
  Thái bình nên gắng sức,
  Non nước ấy ngàn thu.

  3. Trích đoạn trong bài “Bạch Đằng giang phú” (Phú sông Bạch Đằng) của Trương Hán Siêu: Đây là một tác phẩm rất dài và nổi tiếng, cô trích một vài câu tiêu biểu thể hiện khí thế hào hùng:
  
  Đây là nơi chiến địa buổi Trùng Hưng nhị thánh bắt Ô Mã,
  Cũng là bãi đất xưa, thuở trước Ngô chúa phá Hoằng Thao.
  
  …
  Thuyền bè muôn đội, tinh kỳ phấp phới,
  Tỳ hổ ba quân, giáo gươm sáng chói.
  
  …
  Đến nay sông nước tuy chảy hoài,
  Mà nhục quân thù không rửa nổi.

BƯỚC 3: PHÂN TÍCH NGẮN GỌN Ý NGHĨA CỦA MỘT SỐ CÂU TIÊU BIỂU

Lý do áp dụng bước này: Học văn không chỉ là thuộc lòng mà còn phải hiểu được cái hay, cái đẹp và ý nghĩa sâu xa của từng câu chữ. Bước này giúp các em phát triển năng lực cảm thụ văn học.

• Với câu ca dao “Bạch Đằng là chốn tử sinh…”:
  
  Câu ca dao này rất ngắn gọn nhưng đã tóm lược được hai ý nghĩa lớn của dòng sông:
  • “Chốn tử sinh”: Là nơi quyết định sự sống chết, là chiến trường vô cùng ác liệt, nơi quân xâm lược phải đền tội.
  • “Vạn cổ lưu danh anh hùng”: Là nơi ghi dấu muôn đời chiến công của những người anh hùng dân tộc (Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo…).

  Đây là cách người dân lao động ghi nhớ lịch sử: đơn giản, dễ thuộc và đầy tự hào.

• Với bài thơ “Bạch Đằng hải khẩu” của Nguyễn Trãi:
  
  Tác giả đến thăm lại sông Bạch Đằng khi chiến tranh đã lùi xa.
  • Hai câu đầu (“Sóng lừng muôn dặm…”, “Giáo gươm chìm gãy…”) tái hiện lại không khí dữ dội của trận chiến năm xưa chỉ bằng vài nét phác họa. Hình ảnh “giáo gươm chìm gãy” gợi ra sự thất bại thảm hại của quân giặc.
  • Hai câu sau (“Thắng phụ đã qua…”, “Mà nay nước biếc với non xanh”) là sự suy ngẫm về sự đổi thay của thời gian. Chiến trường xưa giờ chỉ còn lại cảnh thiên nhiên thanh bình, nhưng chiến công oanh liệt thì còn mãi với non sông.

KẾT LUẬN VÀ MỞ RỘNG

Như vậy, các em có thể thấy, chiến thắng Bạch Đằng không chỉ là một mốc son chói lọi trong lịch sử mà còn là nguồn cảm hứng bất tận cho văn học. Những câu ca dao, vần thơ trên chính là những “bảo tàng” sống động, lưu giữ niềm tự hào, lòng biết ơn của các thế hệ người Việt Nam đối với cha ông.

Bài tập mở rộng cho các em: Hãy thử chọn một trong những câu thơ trên và viết một đoạn văn ngắn (khoảng 5-7 câu) phát biểu cảm nghĩ của em về chiến thắng Bạch Đằng nhé!

Chúc các em học tốt!