Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào phần giải chi tiết từng bước một nhé.

Bước 1: Khái niệm phép lai phân tích.
Phép lai phân tích là phép lai giữa cá thể mang kiểu gen cần xác định với một cá thể đồng hợp lặn về gen đang xét.
Ví dụ: Nếu chúng ta muốn xác định kiểu gen của một cây mang tính trạng trội A (có thể là AA hoặc Aa), ta sẽ cho nó lai với một cây có kiểu gen đồng hợp lặn aa.

Bước 2: Mục đích của phép lai phân tích.
Mục đích chính của phép lai phân tích là để xác định kiểu gen của cá thể mang tính trạng trội.
Như chúng ta đã biết, trong di truyền học, một tính trạng trội có thể do hai loại kiểu gen quy định: kiểu gen đồng hợp trội (ví dụ: AA) hoặc kiểu gen dị hợp tử (ví dụ: Aa). Khi quan sát một cá thể biểu hiện tính trạng trội, chúng ta không thể biết chắc chắn nó mang kiểu gen nào.
Phép lai phân tích giúp chúng ta phân biệt được hai trường hợp này dựa vào kết quả của phép lai.

Bước 3: Phân tích kết quả của phép lai phân tích.
Chúng ta sẽ xét hai trường hợp có thể xảy ra khi thực hiện phép lai phân tích:

Trường hợp 1: Cá thể cần xác định có kiểu gen đồng hợp trội (ví dụ: AA).
Nếu cá thể mang kiểu gen AA, khi lai với cá thể đồng hợp lặn aa, tất cả các con lai (thế hệ F1) đều sẽ nhận được một alen A từ bố hoặc mẹ mang kiểu gen AA và một alen a từ bố hoặc mẹ mang kiểu gen aa.
Do đó, kiểu gen của tất cả các con lai sẽ là Aa.
Về kiểu hình, vì A là trội hoàn toàn so với a, nên tất cả các con lai sẽ biểu hiện tính trạng trội.
Ta có sơ đồ lai:
P: AA x aa
G: A a
F1: Aa (100% biểu hiện tính trạng trội)

Trường hợp 2: Cá thể cần xác định có kiểu gen dị hợp tử (ví dụ: Aa).
Nếu cá thể mang kiểu gen Aa, khi lai với cá thể đồng hợp lặn aa, các giao tử tạo ra từ cá thể Aa là A và a (với tỉ lệ 1:1). Cá thể đồng hợp lặn aa chỉ tạo ra một loại giao tử là a.
Do đó, ở thế hệ F1, chúng ta sẽ thu được hai loại kiểu gen với tỉ lệ 1:1:
– Kiểu gen Aa (nhận A từ bố/mẹ mang Aa và a từ bố/mẹ mang aa).
– Kiểu gen aa (nhận a từ bố/mẹ mang Aa và a từ bố/mẹ mang aa).
Về kiểu hình, chúng ta sẽ thu được hai loại kiểu hình với tỉ lệ 1:1:
– Tính trạng trội (do kiểu gen Aa).
– Tính trạng lặn (do kiểu gen aa).
Ta có sơ đồ lai:
P: Aa x aa
G: A, a a
F1: 1/2 Aa : 1/2 aa (Tỉ lệ 1:1)
Hoặc 1/2 biểu hiện tính trạng trội : 1/2 biểu hiện tính trạng lặn.

Từ hai trường hợp trên, chúng ta có thể rút ra kết luận: Nếu kết quả phép lai phân tích cho thấy toàn bộ con lai biểu hiện tính trạng trội, thì cá thể ban đầu có kiểu gen đồng hợp trội (ví dụ: AA). Nếu kết quả phép lai phân tích cho thấy con lai biểu hiện cả hai loại tính trạng trội và lặn với tỉ lệ 1:1, thì cá thể ban đầu có kiểu gen dị hợp tử (ví dụ: Aa).

Bước 4: Trả lời câu hỏi “Nếu không dùng phép lai phân tích có thể xác định kiểu gen của cơ thể mang tính trạng trội không?”
Câu trả lời là: Trong nhiều trường hợp, nếu không dùng phép lai phân tích thì KHÔNG thể xác định chính xác kiểu gen của cơ thể mang tính trạng trội.
Lý do như chúng ta đã phân tích ở trên, một cá thể biểu hiện tính trạng trội có thể mang hai loại kiểu gen khác nhau là đồng hợp trội hoặc dị hợp tử. Chỉ dựa vào quan sát kiểu hình thì không thể phân biệt được hai trường hợp này. Ví dụ, một cây có hoa đỏ có thể là thuần chủng hoa đỏ (AA) hoặc lai tạo từ hoa đỏ và hoa trắng (Aa). Nếu chỉ nhìn vào cây hoa đỏ, ta không biết chắc chắn nó là AA hay Aa.
Tuy nhiên, có một trường hợp ngoại lệ nhỏ:
Nếu trong quần thể hoặc dòng dõi của cá thể đó, chúng ta đã biết chắc chắn rằng chỉ có alen quy định tính trạng trội tồn tại, hoặc có thể suy luận từ các quy luật di truyền khác (ví dụ: quá trình chọn giống lâu đời đã loại bỏ các gen lặn), thì có thể suy đoán kiểu gen. Nhưng để khẳng định một cách khoa học và chắc chắn, phép lai phân tích là phương pháp hiệu quả nhất.

Vậy là chúng ta đã hoàn thành việc giải thích khái niệm, mục đích và cách áp dụng của phép lai phân tích.
Các em về nhà ôn lại bài và chuẩn bị cho những bài tập thực hành tiếp theo nhé!