Chào các em học sinh! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau đi sâu vào phân tích và giải đáp những câu hỏi bài tập quan trọng về đất nước Nhật Bản. Các em hãy mở sách giáo khoa Địa lý lớp 11, trang … để theo dõi bài giảng của cô nhé.

—

Câu 1. Trình bày đặc điểm vị trí địa lí và lãnh thổ Nhật Bản. Vị trí địa lí đó có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển kinh tế của Nhật Bản?

Các em thân mến, để hiểu rõ về Nhật Bản, trước hết chúng ta cần nắm vững vị trí địa lý và đặc điểm lãnh thổ của đất nước này.

I. Đặc điểm vị trí địa lí và lãnh thổ Nhật Bản

1. Vị trí địa lí:
* Nhật Bản là một quốc đảo nằm ở khu vực Đông Á.
* Nó nằm ở phía Đông của lục địa Á – Âu, phía Tây của Thái Bình Dương.
* Toàn bộ lãnh thổ Nhật Bản là một quần đảo bao gồm 4 đảo lớn là Hôn-su, Hốc-kai-đô, Si-cô-cư, Kyu-syu và hàng ngàn đảo nhỏ khác.
* Về tọa độ địa lý:
* Phần lớn lãnh thổ nằm trong khoảng từ 20 độ B đến 45 độ B.
* Về kinh độ, trải dài từ khoảng 123 độ Đ đến 154 độ Đ.
* Nhật Bản có đường bờ biển dài, khúc khuỷu với nhiều vũng, vịnh, bãi triều, thuận lợi cho xây dựng cảng biển.
* Biên giới đất liền: Không có.

2. Đặc điểm lãnh thổ:
* Là một quần đảo với hơn 3000 đảo lớn nhỏ.
* Diện tích: Khoảng 372.000 km².
* Địa hình chủ yếu là đồi núi, chiếm khoảng 3/4 diện tích lãnh thổ. Đồng bằng nhỏ hẹp, tập trung chủ yếu ở ven biển.
* Núi lửa hoạt động nhiều, gây ra các hiện tượng động đất, sóng thần.

II. Ý nghĩa của vị trí địa lí đối với sự phát triển kinh tế của Nhật Bản

Vị trí địa lý và lãnh thổ đã mang lại những tác động quan trọng, vừa thuận lợi vừa có những thách thức đối với sự phát triển kinh tế của Nhật Bản:

1. Thuận lợi:
* Tiếp giáp với các tuyến đường biển quan trọng: Nằm trên các tuyến đường hàng hải quốc tế sầm uất nối liền châu Âu, châu Á và châu Mỹ. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương, xuất nhập khẩu hàng hóa, phát triển kinh tế biển.
* Gần gũi với các trung tâm kinh tế lớn: Gần gũi với các quốc gia phát triển ở châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, cũng như các thị trường lớn ở Bắc Mỹ. Điều này thúc đẩy trao đổi thương mại, đầu tư, và tiếp thu công nghệ.
* Tài nguyên biển phong phú: Với đường bờ biển dài và vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn, Nhật Bản có tiềm năng lớn về khai thác hải sản, du lịch biển và năng lượng biển.
* Tác động đến khí hậu: Vị trí gần biển và nằm trên đường chí tuyến Bắc đã tạo cho Nhật Bản vùng khí hậu ôn đới hải dương với lượng mưa tương đối lớn, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp ở các vùng đồng bằng ven biển.
* Vị trí chiến lược về quốc phòng và an ninh: Là một đảo quốc, Nhật Bản có vị trí chiến lược quan trọng trong khu vực và trên thế giới.

2. Thách thức:
* Lãnh thổ hẹp, tài nguyên thiên nhiên hạn chế: Việc có ít tài nguyên khoáng sản và đất đai không rộng lớn là một thách thức lớn, buộc Nhật Bản phải đẩy mạnh nhập khẩu nguyên liệu và tìm kiếm các giải pháp thay thế.
* Thiên tai khắc nghiệt: Vị trí nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương khiến Nhật Bản thường xuyên phải đối mặt với động đất, núi lửa phun trào và sóng thần. Điều này đòi hỏi đầu tư lớn cho công tác phòng chống và khắc phục hậu quả thiên tai.

Tóm lại, vị trí địa lý của Nhật Bản vừa mang lại nhiều cơ hội phát triển kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại và kinh tế biển, đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ về tài nguyên và thiên tai.

—

Câu 2: Dựa vào bảng số liệu sau, hãy vẽ biểu đồ miền thể hiện sự thay đổi cơ cấu dân số theo độ tuổi của Nhật Bản. Nhận xét xu hướng biến động dân số của Nhật Bản.

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích bảng số liệu và thực hành vẽ biểu đồ.

B Bảng 9.1. Xu hướng biến động dân số Nhật Bản

| Năm | 1950 | 1970 | 1997 | 2001 |
| :——————— | :— | :— | :— | :— |
| Dưới 15 tuổi (%) | 30 | 25 | 20 | 15 |
| 15- 64 tuổi (%) | 40 | 45 | 45 | 50 |
| 65 tuổi trở lên (%) | 30 | 30 | 35 | 35 |

I. Vẽ biểu đồ miền

Để vẽ biểu đồ miền thể hiện sự thay đổi cơ cấu dân số theo độ tuổi của Nhật Bản, chúng ta cần thực hiện các bước sau:

1. Xác định loại biểu đồ: Dựa vào yêu cầu đề bài, chúng ta sẽ vẽ biểu đồ miền. Biểu đồ miền rất phù hợp để thể hiện sự thay đổi cơ cấu theo thời gian.

2. Chuẩn bị dữ liệu: Bảng số liệu đã cho cung cấp sẵn tỉ lệ phần trăm cơ cấu dân số theo độ tuổi của Nhật Bản qua các năm.

3. Vẽ hệ trục tọa độ:
* Trục tung: Biểu thị tỉ lệ phần trăm (từ 0% đến 100%). Vì cơ cấu dân số luôn cộng lại bằng 100%, nên trục tung sẽ có giới hạn tối đa là 100%.
* Trục hoành: Biểu thị thời gian (các năm: 1950, 1970, 1997, 2001). Khoảng cách giữa các năm trên trục hoành cần thể hiện rõ sự chênh lệch về thời gian hoặc phân bổ đều tùy thuộc vào mục đích thể hiện.

4. Xác định các “miền” biểu diễn các nhóm tuổi:
* Miền 1: Nhóm dân số Dưới 15 tuổi. Miền này sẽ được vẽ từ trục hoành lên đến giá trị tương ứng của nhóm tuổi này trong từng năm.
* Miền 2: Nhóm dân số 15 – 64 tuổi. Miền này sẽ được vẽ chồng lên miền 1, bắt đầu từ đỉnh của miền 1 lên đến tổng của nhóm “Dưới 15 tuổi” và nhóm “15 – 64 tuổi”.
* Miền 3: Nhóm dân số 65 tuổi trở lên. Miền này sẽ được vẽ chồng lên hai miền trên, bắt đầu từ đỉnh của miền 2 lên đến 100% (tổng cộng của cả ba nhóm tuổi).

5. Thực hiện vẽ biểu đồ:
* Tại mỗi mốc thời gian trên trục hoành (1950, 1970, 1997, 2001), chúng ta sẽ xác định các điểm biểu diễn giá trị tích lũy của các nhóm tuổi.
* Năm 1950:
* Dưới 15 tuổi: 30%
* 15-64 tuổi: 30% + 40% = 70%
* 65 tuổi trở lên: 70% + 30% = 100%
* Năm 1970:
* Dưới 15 tuổi: 25%
* 15-64 tuổi: 25% + 45% = 70%
* 65 tuổi trở lên: 70% + 30% = 100%
* Năm 1997:
* Dưới 15 tuổi: 20%
* 15-64 tuổi: 20% + 45% = 65%
* 65 tuổi trở lên: 65% + 35% = 100%
* Năm 2001:
* Dưới 15 tuổi: 15%
* 15-64 tuổi: 15% + 50% = 65%
* 65 tuổi trở lên: 65% + 35% = 100%
* Nối các điểm tương ứng của mỗi nhóm tuổi qua các năm để tạo thành các đường ranh giới của các miền.
* Tô màu hoặc kẻ sọc các miền với các màu sắc hoặc hoa văn khác nhau để phân biệt.

6. Hoàn thiện biểu đồ:
* Đặt tên biểu đồ: “Cơ cấu dân số theo độ tuổi của Nhật Bản (1950-2001)”.
* Ghi chú rõ các miền tương ứng với các nhóm tuổi.
* Ghi chú đơn vị trên trục tung (%).

II. Nhận xét xu hướng biến động dân số của Nhật Bản

Dựa vào bảng số liệu và biểu đồ đã vẽ, chúng ta có thể rút ra những nhận xét sau về xu hướng biến động dân số của Nhật Bản:

1. Giảm tỉ lệ dân số trẻ em (Dưới 15 tuổi): Tỉ lệ dân số dưới 15 tuổi đã giảm mạnh mẽ và liên tục qua các năm, từ 30% (năm 1950) xuống còn 15% (năm 2001). Điều này cho thấy tỉ suất sinh đang có xu hướng giảm.

2. Tăng tỉ lệ dân số trong độ tuổi lao động (15-64 tuổi): Tỉ lệ dân số trong độ tuổi lao động đã có xu hướng tăng, đặc biệt là từ năm 1997 đến 2001, khi tỉ lệ này đạt 50%. Điều này phản ánh sự thay đổi trong cơ cấu dân số, với lực lượng lao động ngày càng chiếm ưu thế.

3. Tăng tỉ lệ dân số già (65 tuổi trở lên): Tỉ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên có xu hướng tăng, từ 30% (năm 1950) lên 35% (năm 1997 và 2001). Mặc dù sự tăng không đột biến như nhóm dân số trẻ em giảm, nhưng đây là một xu hướng đáng chú ý, cho thấy Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số.

Kết luận chung về xu hướng biến động dân số:

Nhật Bản đang có xu hướng biến động dân số rõ rệt theo hướng già hóa dân số. Biểu hiện là sự giảm nhanh tỉ lệ trẻ em, tăng tỉ lệ dân số trong độ tuổi lao động và tăng tỉ lệ người cao tuổi. Xu hướng này đặt ra nhiều thách thức cho sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước như: thiếu hụt lao động, gánh nặng an sinh xã hội, chi phí chăm sóc sức khỏe tăng lên.

—

Các em học sinh thân mến, bài tập về Nhật Bản hôm nay đã giúp chúng ta hiểu sâu hơn về vị trí địa lý, lãnh thổ và những đặc điểm dân số quan trọng của quốc gia này. Các em hãy xem lại bài giảng, luyện tập vẽ biểu đồ và ghi nhớ những nội dung chính nhé. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô! Chúc các em học tốt!