Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một câu ca dao rất hay và ý nghĩa trong chương trình Ngữ Văn lớp 7.

Các em hãy cùng quan sát câu ca dao sau đây:

“Sông sâu còn có kẻ dò,
lòng người nham hiểm ai đo cho cùng”

Chúng ta sẽ cùng nhau lần lượt giải đáp từng yêu cầu của đề bài nhé.

Bước 1: Xác định biện pháp tu từ

Đầu tiên, để xác định biện pháp tu từ được sử dụng trong câu ca dao này, cô trò mình cần đọc kỹ hai vế câu và suy nghĩ xem có sự so sánh, ẩn dụ, nhân hóa hay đối lập nào không nhé.

* Vế thứ nhất: “Sông sâu còn có kẻ dò” – Câu này nói về một con sông sâu, nhưng vẫn có người dám xuống để dò lòng sông. Điều này gợi cho chúng ta thấy rằng, dù sâu đến đâu, vẫn có cách để khám phá, để hiểu được.

* Vế thứ hai: “lòng người nham hiểm ai đo cho cùng” – Câu này lại nói về tấm lòng của con người, đặc biệt là những người nham hiểm. Nó đặt ra một câu hỏi tu từ: “ai đo cho cùng?”.

Các em thấy đó, hai vế câu này có sự tương phản rõ rệt về đối tượng được nói đến (sông sâu và lòng người nham hiểm) và về khả năng khám phá. Chúng ta có thể đo được độ sâu của sông, nhưng lại không thể nào đo lường được hết sự nham hiểm, thâm sâu trong lòng người.

Sự đối lập này, cái “cái nhìn” về hai đối tượng khác nhau nhưng lại đặt cạnh nhau để làm nổi bật một ý nghĩa nào đó, chính là dấu hiệu của biện pháp tu từ nào các em nhỉ? À, đúng rồi! Đó chính là biện pháp so sánh tương phản hay còn gọi là đối lập.

Ngoài ra, chúng ta còn thấy một hình thức đặt câu hỏi tu từ ở vế sau: “ai đo cho cùng?”. Câu hỏi này không nhằm mục đích tìm câu trả lời mà là để nhấn mạnh cái khó khăn, cái không thể đo lường được của lòng người. Đây là biện pháp tu từ câu hỏi tu từ.

Như vậy, câu ca dao này đã sử dụng kết hợp hai biện pháp tu từ chính là: so sánh tương phản (đối lập) và câu hỏi tu từ.

Bước 2: Phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng nhau đi sâu vào phân tích tác dụng của hai biện pháp tu từ này nhé.

* Tác dụng của biện pháp so sánh tương phản (đối lập):
* Biện pháp so sánh tương phản giữa “sông sâu” và “lòng người nham hiểm” giúp làm nổi bật đặc điểm của lòng người. Sông sâu có thể đo được, có thể tìm hiểu được, nhưng lòng người nham hiểm thì vô cùng khó lường, khó đoán.
* Sự tương phản này tạo ra một sự bất ngờ, khiến người đọc phải suy ngẫm sâu sắc hơn về bản chất phức tạp của con người. Nó cho thấy sự khác biệt căn bản giữa thế giới tự nhiên hữu hình và thế giới nội tâm con người vô hình, khó nắm bắt.
* Nó nhấn mạnh ý nghĩa phê phán đối với những con người có lòng dạ nham hiểm, độc ác, bởi vì sự nguy hiểm của họ còn lớn hơn cả những hiểm nguy hữu hình trong tự nhiên.

* Tác dụng của biện pháp câu hỏi tu từ (“ai đo cho cùng?”):
* Câu hỏi tu từ này không cần một câu trả lời cụ thể. Nó mang tính chất tu từ, có tác dụng khẳng định và nhấn mạnh.
* Qua câu hỏi “ai đo cho cùng?”, tác giả khẳng định rằng không ai có thể đo lường, hiểu hết được sự nham hiểm, thâm độc trong lòng người.
* Nó làm tăng tính biểu cảm cho câu thơ, gợi lên sự bất lực, ngao ngán trước sự phức tạp và đôi khi là tàn nhẫn của bản chất con người.
* Đồng thời, câu hỏi tu từ còn hướng người đọc suy ngẫm về sự cảnh giác, về cách đối nhân xử thế sao cho phù hợp trước những con người có thể ẩn chứa những âm mưu, ý đồ xấu xa.

Kết luận:

Như vậy, qua việc phân tích hai biện pháp tu từ là so sánh tương phản (đối lập) và câu hỏi tu từ, chúng ta thấy rằng câu ca dao này đã thể hiện một cách sâu sắc và tài tình sự phức tạp, khó lường của lòng người, đặc biệt là những kẻ nham hiểm. Nó mang ý nghĩa cảnh báo, khuyên răn con người hãy luôn tỉnh táo và cẩn trọng trong các mối quan hệ, đồng thời cũng thể hiện cái nhìn đầy suy tư về bản chất con người.

Các em về nhà ôn lại bài và chuẩn bị cho tiết học tiếp theo nhé!