Cô trò mình cùng nhau đi vào phần luyện tập nhé!

Câu 1: Bài văn tả cảnh đàn chim vành khuyên đi làm vào mùa nào?

Phân tích:
* Các em hãy đọc kỹ lại đoạn đầu của bài văn: “Đàn chim vành khuyên bay trong mưa bụi. Rồi đàn chim vụt đậu xuống hàng cây bằng lăng non.”
* Cụm từ “mưa bụi” thường xuất hiện vào thời điểm nào trong năm ở miền Bắc Việt Nam?
* Mùa xuân thường có mưa phùn, mưa bụi nhẹ. Mùa hạ thường có mưa rào to. Mùa thu và mùa đông thường khô ráo hơn hoặc có sương muối.
* Dựa vào đặc điểm “mưa bụi”, chúng ta có thể suy đoán bài văn tả cảnh vào mùa nào.

Đáp án: Dựa vào miêu tả “mưa bụi”, ta có thể đoán bài văn tả cảnh vào mùa xuân. Tuy nhiên, đề bài hỏi dựa theo bài văn, và bài văn không trực tiếp nêu tên mùa. Nhưng trong các lựa chọn, mùa xuân là mùa phù hợp nhất với hình ảnh mưa bụi.

Câu 2: Từ việc tốt của chim vành khuyên, em thấy mình có thể làm được những gì để bảo vệ môi trường quanh ta?

Phân tích:
* Chim vành khuyên giúp cây bằng lăng bằng cách tìm bắt sâu, giúp cây “khỏi đau”, “chóng lớn”, “chóng có bóng lá, che cho chúng em bay xa có chỗ nghỉ chân, tránh nắng”. Đây là hành động “giúp đỡ nhau đấy thôi”.
* Vậy, chim vành khuyên đã làm gì để giúp đỡ môi trường xung quanh? Chúng đã làm sạch cây cối khỏi sâu bệnh.
* Bây giờ, chúng ta hãy suy nghĩ xem, với khả năng của mình, chúng ta có thể làm những việc gì để giúp ích cho môi trường như chim vành khuyên đã làm?
* Hãy xem các đáp án và lựa chọn việc nào phù hợp nhất với việc bảo vệ môi trường.
* Đáp án A, B, C đều là những việc làm tốt cho môi trường.
* Đáp án D bao gồm cả A, B, C và còn mở rộng thêm “làm vệ sinh trường, lớp”. Đây là một ý tưởng rất toàn diện.

Đáp án: D. Chăm sóc vườn hoa, cây xanh; quét dọn nhà cửa, làm vệ sinh trường, lớp,…

Câu 3: Dòng nào dưới đây gồm 5 từ ngữ tả vành khuyên chăm chú tìm bắt sâu?

Phân tích:
* Chúng ta cần tìm những từ ngữ miêu tả hành động của chim vành khuyên khi chúng đang “tìm bắt sâu”.
* Đọc kỹ đoạn: “Vành khuyên nghiêng mắt, ngước mỏ, cắm cúi, hí hoáy. Cái mỏ như xát mặt với vỏ cây. Đôi mắt khuyên vòng trắng long lanh, đôi chân thoăn thoắt. Vành khuyên lách mỏ tìm bắt sâu trong từng khe vỏ rách lướp tướp.”
* Các từ ngữ miêu tả hành động ở đây là: nghiêng mắt, ngước mỏ, cắm cúi, hí hoáy, lách mỏ.
* Đếm số lượng từ ngữ trong các đáp án để chọn đáp án đúng.
* Đáp án A có “đậu nhẹ”, “há mỏ” – “đậu nhẹ” tả lúc chim đậu, “há mỏ” tả lúc báo tin, không phải lúc tìm sâu.
* Đáp án B có “nghiêng mắt, ngước mỏ, cắm cúi, hí hoáy, há mỏ”. Từ “há mỏ” không phải là hành động tìm sâu.
* Đáp án C có “đậu nhẹ”, “há mỏ” – tương tự như A.
* Đáp án D có “nghiêng mắt, ngước mỏ, cắm cúi, hí hoáy, lách mỏ”. Đây là 5 từ ngữ miêu tả trực tiếp hành động tìm kiếm sâu của chim.

Đáp án: D. Nghiêng mắt, ngước mỏ, cắm cúi, hí hoáy, lách mỏ.

Câu 4: Dòng nào dưới đây nêu đúng và đủ ý nghĩa sâu sắc của bài văn?

Phân tích:
* Bài văn nói về mối quan hệ “giúp đỡ nhau” giữa chim và cây bằng lăng. Chim giúp cây diệt sâu, cây che bóng cho chim.
* Ý nghĩa của sự giúp đỡ này là gì? Nó mang lại điều gì cho cả hai?
* Chim giúp cây thì cây “khỏi đau”, “chóng lớn”.
* Chim giúp cây thì cây “che cho chúng em bay xa có chỗ nghỉ chân, tránh nắng”.
* Như vậy, khi chim giúp cây, chim cũng nhận được lợi ích. Cây cũng nhận được lợi ích.
* Hãy suy nghĩ xem, khi chúng ta giúp đỡ người khác, chúng ta có cảm thấy vui không? Người được giúp đỡ có vui không?
* Đáp án A chỉ nói “đem lại niềm vui và hạnh phúc cho họ” (cho người được giúp).
* Đáp án B nói “đem lại niềm vui cho họ và cho mình”. Điều này rất phù hợp với câu chuyện.
* Đáp án C chỉ nói “đem lại niềm vui cho bản thân mình”. Thiếu đi phần niềm vui cho người được giúp.
* Đáp án D nói “đem lại niềm vui cho toàn xã hội”. Tuy đúng là việc làm tốt đóng góp cho xã hội, nhưng ý nghĩa trực tiếp và sâu sắc nhất trong bài văn là sự giúp đỡ lẫn nhau mang lại niềm vui cho cả đôi bên.

Đáp án: B. Giúp người khác là đem lại niềm vui cho họ và cho mình.

Câu 5: Từ nào dưới đây đồng nghĩa với từ “cảm động”?

Phân tích:
* “Cảm động” có nghĩa là xúc động mạnh, xúc động sâu sắc trước một điều gì đó tốt đẹp, đáng trân trọng hoặc thương cảm.
* Chúng ta hãy xem nghĩa của các từ trong các đáp án:
* Cảm tình: Có tình cảm, thiện cảm với ai đó.
* Cảm xúc: Sự rung động bên trong của con người trước sự vật, hiện tượng.
* Rung động: Có sự xao động, rung động trong lòng.
* Xúc động: Cảm động mạnh.
* Từ nào có nghĩa gần nhất với “cảm động”? “Xúc động” diễn tả một trạng thái tình cảm mạnh mẽ tương tự như “cảm động”.

Đáp án: D. xúc động

Câu 6: Dòng nào dưới đây có từ in nghiêng là từ đồng âm?

Phân tích:
* Từ đồng âm là những từ viết giống nhau nhưng nghĩa khác nhau.
* Chúng ta sẽ phân tích từng đáp án:
* A. cây bằng lăng – cây thước kẻ. “cây” ở đây đều chỉ thực vật. Không phải đồng âm.
* B. mặt vỏ cây – mặt trái xoan. “mặt” ở đây có nghĩa là bề mặt (vỏ cây) và hình dáng (mặt trái xoan). Nghĩa khác nhau, nhưng ta cần xem xét liệu chúng có phải là từ đồng âm hay không. “Mặt” ở đây có cùng gốc nghĩa là bề ngoài, hình dáng.
* C. tìm bắt sâu – moi rất sâu. Từ “sâu” thứ nhất chỉ con vật, từ “sâu” thứ hai chỉ độ xa trong lòng đất hoặc vật khác. Đây là hai từ có nghĩa hoàn toàn khác nhau.
* D. chim vỗ cánh – hoa năm cánh. Từ “cánh” ở đây có nghĩa là bộ phận dùng để bay (cánh chim) và có nghĩa là một bộ phận của bông hoa (cánh hoa). Nghĩa hoàn toàn khác nhau.

* Trong trường hợp này, “sâu” (con vật) và “sâu” (độ xa) là hai từ đồng âm.
* “Cánh” (chim) và “cánh” (hoa) cũng là hai từ đồng âm.
* Tuy nhiên, trong các đáp án trắc nghiệm, chúng ta thường tìm trường hợp rõ ràng nhất về sự khác biệt nghĩa. Cả C và D đều có từ đồng âm. Ta cần xem xét cách ra đề. Thường thì đề bài sẽ nhấn mạnh vào sự khác biệt nghĩa rõ rệt.
* Trong trường hợp này, cả hai trường hợp C và D đều là từ đồng âm. Tuy nhiên, “sâu” trong “moi rất sâu” có nghĩa là một khoảng cách, còn “sâu” trong “bắt sâu” là tên một loài vật. “Cánh” trong “vỗ cánh” là bộ phận cơ thể, còn “cánh” trong “hoa năm cánh” là một bộ phận của bông hoa. Cả hai đều là từ đồng âm.
* Hãy xem lại quy ước trong chương trình lớp 5. Thường thì từ đồng âm được nhấn mạnh ở các ví dụ quen thuộc như “cờ bạc” – “cờ vua”, “lá cờ” – “lá cây”, “chín mùi” – “số chín”.
* Trong các lựa chọn này, “sâu” (con vật) và “sâu” (độ xa) là một ví dụ phổ biến về từ đồng âm. “Cánh” (chim) và “cánh” (hoa) cũng vậy.
* Tuy nhiên, nếu xét về mức độ quen thuộc và rõ ràng trong chương trình lớp 5, đáp án C thường được dùng làm ví dụ.

Đáp án: C. tìm bắt sâu – moi rất sâu (Lưu ý: Đáp án D. chim vỗ cánh – hoa năm cánh cũng là từ đồng âm)

Câu 7: Câu văn “Tiếng chim lích chích trên cành” có sử dụng phép nhân hóa là:

Phân tích:
* Phép nhân hóa là gọi hoặc tả con vật, đồ vật, cây cối bằng những từ ngữ vốn dùng để chỉ người hoặc hoạt động của con người.
* Câu “Tiếng chim lích chích trên cành” miêu tả âm thanh của chim.
* Từ “lích chích” là một từ tượng thanh, miêu tả tiếng kêu của chim. Nó không phải là từ ngữ chỉ hoạt động của con người.
* Chúng ta hãy xem xét các lựa chọn:
* A. Tiếng chim lích chích trên cành. – Chỉ miêu tả âm thanh.
* B. Tiếng chim kêu lích chích trên cành. – Từ “kêu” là từ chỉ hoạt động chung của con vật, không phải nhân hóa.
* C. Tiếng chim hát lích chích trên cành. – Từ “hát” là hoạt động của con người. Khi nói chim “hát”, ta đã nhân hóa chim. Tuy nhiên, câu gốc là “Tiếng chim lích chích”, chứ không có từ “hát”. Đề hỏi câu văn “Tiếng chim lích chích trên cành” có sử dụng phép nhân hóa hay không.
* Ở đây, đề bài có thể hơi nhầm lẫn. Câu gốc “Tiếng chim lích chích trên cành” tự nó không hẳn là nhân hóa nếu chỉ hiểu “lích chích” là âm thanh. Tuy nhiên, nếu hiểu “lích chích” như một cách gọi diễn tả sự vui tươi, sinh động của tiếng chim, tương tự như tiếng nói, thì có thể coi là có yếu tố nhân hóa.
* Nhưng theo quy tắc chặt chẽ, để có nhân hóa, cần có từ ngữ chỉ hoạt động của con người.
* Xét các lựa chọn:
* Nếu câu hỏi là “Câu nào dưới đây có sử dụng phép nhân hóa?”, thì ta cần tìm câu có từ ngữ chỉ hoạt động của con người gán cho chim.
* Với câu “Tiếng chim lích chích trên cành”, nếu ta coi “lích chích” như một cách diễn đạt sinh động, có hồn, giống như cách con người nói chuyện vui vẻ, thì có thể suy luận là có nhân hóa.
* Tuy nhiên, nếu so sánh với các ví dụ nhân hóa rõ ràng hơn như “chim hót”, “chim trò chuyện”, “chim reo mừng”, “chim thủ thỉ”, “chim hát”… thì câu gốc này chưa thực sự rõ.
* Nhưng, hãy nhìn lại bài văn. Bài văn có những câu: “Vành khuyên nghiêng mắt, ngước mỏ, cắm cúi, hí hoáy.”, “Cái mỏ như xát mặt với vỏ cây.”, “Đôi mắt khuyên vòng trắng long lanh, đôi chân thoăn thoắt.”, “Những con chim ríu rít chuyền lên, chuyền xuống. Mỗi lần móc được con sâu nào lại há mỏ lên rồi nhún chân hót, như báo tin : Bắt được rồi… bắt được rồi… Như hỏi cây : Đỡ đau chưa ? Khỏi đau chưa ? Có gì đâu, chúng em giúp cho cây khỏi đau rồi chóng lớn, chóng có bóng lá, che cho chúng em bay xa có chỗ nghỉ chân, tránh nắng. Ta giúp đỡ nhau đấy thôi.”
* Trong các câu này, “hót”, “báo tin”, “hỏi cây”, “chúng em giúp cho cây” rõ ràng là nhân hóa.
* Câu “Tiếng chim lích chích trên cành” có thể được hiểu là một cách diễn đạt âm thanh rất sống động, gợi hình ảnh. Trong nhiều bài văn lớp 5, những cách diễn đạt âm thanh như vậy cũng được coi là có yếu tố nhân hóa vì nó làm cho âm thanh trở nên gần gũi, có cảm xúc như tiếng người.
* Tuy nhiên, nếu xét một cách nghiêm ngặt, “lích chích” là từ tượng thanh. Phép nhân hóa thường dùng các động từ chỉ hoạt động của con người.
* Trong các đáp án, không có đáp án nào tạo ra một câu văn mới hoàn toàn có phép nhân hóa rõ ràng hơn từ câu gốc.
* Có lẽ đề bài muốn hỏi xem trong các câu được liệt kê, câu nào là câu đã cho và thể hiện sự sinh động.
* Nếu chúng ta chọn đáp án A, nó chính là câu gốc. Nếu câu gốc có nhân hóa thì A là đúng.
* Nếu chúng ta nghĩ rằng “lích chích” gợi tả sự vui vẻ, như con người đang trò chuyện thì có thể coi là nhân hóa.
* Trong bối cảnh bài văn có rất nhiều phép nhân hóa rõ ràng, có thể câu này đang muốn nhấn mạnh sự sống động của âm thanh.

* Cô xin giải thích rõ hơn về câu 7. Theo cấu trúc đề thi, thường sẽ có một câu văn gốc và các phương án để chọn. Câu gốc được trích dẫn là “Tiếng chim lích chích trên cành”. Đề bài hỏi câu nào “có sử dụng phép nhân hóa”.
* Nếu câu gốc “Tiếng chim lích chích trên cành” được coi là có nhân hóa, thì đáp án A sẽ là đúng. “Lích chích” ở đây có thể được hiểu là âm thanh sinh động, giống như tiếng người trò chuyện, vui vẻ.
* Các đáp án B, C, D đưa ra các biến thể của câu.
* B. Tiếng chim kêu lích chích trên cành. – “Kêu” là hoạt động của con vật, không phải nhân hóa.
* C. Tiếng chim hát lích chích trên cành. – “Hát” là nhân hóa, nhưng đây là một câu mới, không phải câu gốc.
* D. Tiếng chim sâu lích chích trên cành. – “sâu” là loại chim, không phải nhân hóa.
* Vậy, nếu câu “Tiếng chim lích chích trên cành” được coi là có nhân hóa, thì đó là đáp án đúng. Trong bài văn, Tô Hoài thường dùng những từ ngữ gợi tả rất sinh động. Âm thanh “lích chích” ở đây có thể được hiểu theo hướng gợi tả sự sinh động, vui tươi, như một cuộc trò chuyện nhỏ của đàn chim.

Đáp án: A. Tiếng chim lích chích trên cành. (Vì câu này, với cách miêu tả âm thanh sống động, có thể được hiểu là có yếu tố nhân hóa nhẹ, làm cho tiếng chim gần gũi như tiếng người trò chuyện).

Chúc mừng các em đã hoàn thành bài tập! Các em thấy đó, thiên nhiên thật tươi đẹp và luôn có những bài học quý giá dành cho chúng ta. Hãy yêu quý và bảo vệ môi trường xung quanh mình nhé!