Cho hai điện tích q1= -2.10-8 C và q2=1,8.10-7 C đặt tại hai điểm A, B cách nhau…
a. C đặt tại đâu để q3 cân bằng
b. Dấu và độ lớn của q3 để q1 và q2 cũng cân bằng
Trước hết, thầy sẽ tóm tắt lại đề bài:
Cho hai điện tích điểm:
q1 = -2.10^{-8} C
q2 = 1,8.10^{-7} C
Đặt cách nhau một khoảng AB = 8 cm = 0,08 m trong không khí.
Có một điện tích thứ ba q3 đặt tại điểm C.
Chúng ta sẽ lần lượt giải quyết từng yêu cầu của bài toán.
a. C đặt tại đâu để q3 cân bằng
Để điện tích q3 cân bằng, thì tổng hợp các lực tác dụng lên q3 phải bằng không. Các lực tác dụng lên q3 là lực hút hoặc lực đẩy của q1 và q2.
Điều này có nghĩa là, lực tác dụng của q1 lên q3 (ký hiệu là F13) và lực tác dụng của q2 lên q3 (ký hiệu là F23) phải cân bằng nhau.
F13 + F23 = 0
Điều này dẫn đến hai điều kiện quan trọng:
1.
Về phương: Hai lực F13 và F23 phải cùng giá, ngược chiều. Điều này chỉ xảy ra khi điểm C nằm trên đường thẳng AB.
2.
Về độ lớn: Hai lực F13 và F23 phải có độ lớn bằng nhau: |F13| = |F23|.
Bây giờ, chúng ta xét các trường hợp có thể xảy ra về vị trí của điểm C trên đường thẳng AB:
* Trường hợp 1: C nằm ngoài đoạn AB.
Giả sử C nằm ngoài đoạn AB, về phía A.
Ta có |q1| < |q2|.
Nếu q3 cùng dấu với q1, thì F13 là lực đẩy, F23 là lực hút. Cả hai lực đều hướng về phía q2. Do đó, tổng hợp lực sẽ khác 0.
Nếu q3 cùng dấu với q2, thì F13 là lực hút, F23 là lực đẩy. Cả hai lực đều hướng về phía q1. Do đó, tổng hợp lực sẽ khác 0.
Tương tự, nếu C nằm ngoài đoạn AB về phía B, ta cũng sẽ không có cân bằng.
Do đó, để q3 cân bằng, C buộc phải nằm trên đoạn thẳng AB.
* Trường hợp 2: C nằm trên đoạn thẳng AB.
Trong trường hợp này, F13 và F23 sẽ có phương cùng giá và ngược chiều.
Ta có độ lớn của lực tương tác giữa hai điện tích điểm được tính theo công thức của định luật Coulomb:
\[
F = k \frac{|q_a q_b|}{r^2}
\]
trong đó:
k là hằng số Coulomb, k ≈ 9.10^9 Nm²/C² trong không khí.
|q_a|, |q_b| là độ lớn của hai điện tích.
r là khoảng cách giữa hai điện tích.
Áp dụng cho bài toán của chúng ta:
|F13| = k \frac{|q1 q3|}{AC^2}
|F23| = k \frac{|q2 q3|}{BC^2}
Để q3 cân bằng, ta cần |F13| = |F23|.
k \frac{|q1 q3|}{AC^2} = k \frac{|q2 q3|}{BC^2}
Rút gọn k và |q3| (vì q3 khác 0), ta được:
\[
\frac{|q1|}{AC^2} = \frac{|q2|}{BC^2}
\]
Thay số vào:
\[
\frac{|-2.10^{-8}|}{AC^2} = \frac{|1,8.10^{-7}|}{BC^2}
\]
\[
\frac{2.10^{-8}}{AC^2} = \frac{1,8.10^{-7}}{BC^2}
\]
Ta có thể viết lại tỉ lệ này như sau:
\[
\frac{AC^2}{BC^2} = \frac{2.10^{-8}}{1,8.10^{-7}} = \frac{2}{18} = \frac{1}{9}
\]
Lấy căn bậc hai hai vế:
\[
\frac{AC}{BC} = \sqrt{\frac{1}{9}} = \frac{1}{3}
\]
Hay: BC = 3 * AC.
Vì C nằm trên đoạn AB, nên ta có mối quan hệ: AB = AC + BC.
Thay BC = 3 * AC vào phương trình trên:
AB = AC + 3 * AC
AB = 4 * AC
Chúng ta biết AB = 0,08 m.
0,08 = 4 * AC
AC = 0,08 / 4 = 0,02 m = 2 cm.
Vậy, điểm C phải nằm trên đoạn thẳng AB, cách A một khoảng 2 cm và cách B một khoảng BC = 3 AC = 3 2 cm = 6 cm.
b. Dấu và độ lớn của q3 để q1 và q2 cũng cân bằng
Bây giờ, chúng ta xét điều kiện để cả q1 và q2 cũng cân bằng. Điều này có nghĩa là tổng hợp tất cả các lực tác dụng lên q1 phải bằng không, và tổng hợp tất cả các lực tác dụng lên q2 cũng phải bằng không.
* Xét lực tác dụng lên q1:
Lực F13 (lực của q3 tác dụng lên q1) và lực F21 (lực của q2 tác dụng lên q1) phải cân bằng nhau.
F13 + F21 = 0
Điều này đòi hỏi F13 và F21 phải cùng giá, ngược chiều và có độ lớn bằng nhau.
* Xét lực tác dụng lên q2:
Lực F12 (lực của q1 tác dụng lên q2) và lực F23 (lực của q3 tác dụng lên q2) phải cân bằng nhau.
F12 + F23 = 0
Điều này đòi hỏi F12 và F23 phải cùng giá, ngược chiều và có độ lớn bằng nhau.
Ta biết rằng theo định luật III Newton, F12 = -F21. Do đó, điều kiện lực tác dụng lên q1 cân bằng sẽ tự động suy ra điều kiện lực tác dụng lên q2 cân bằng nếu q3 được đặt ở vị trí thích hợp.
Quay lại với điều kiện cân bằng cho q3 ở câu a, ta đã xác định C nằm trên đoạn AB, thỏa mãn |F13| = |F23|. Bây giờ chúng ta cần xác định dấu của q3.
* Xét dấu của q3:
Ta có q1 < 0 (âm) và q2 > 0 (dương).
Để q1 cân bằng, lực F13 và F21 phải ngược chiều.
Lực F21 là lực tương tác giữa q1 và q2. Vì q1 âm, q2 dương nên F21 là lực hút, hướng từ A về phía B (hướng về phía q2).
Do đó, để cân bằng, lực F13 phải là lực đẩy, hướng từ B về phía A (hướng về phía q1).
Lực F13 là lực của q3 tác dụng lên q1. Để F13 là lực đẩy và hướng về phía q1, thì q3 phải cùng dấu với q1.
Suy ra, q3 phải mang dấu âm.
Chúng ta kiểm tra lại với lực tác dụng lên q2.
Lực F12 là lực hút, hướng từ B về phía A (hướng về phía q1).
Để q2 cân bằng, lực F23 phải là lực đẩy, hướng từ A về phía B (hướng về phía q2).
Lực F23 là lực của q3 tác dụng lên q2. Để F23 là lực đẩy và hướng về phía q2, thì q3 phải cùng dấu với q2.
Vậy, q3 phải mang dấu âm.
Kết luận: q3 phải mang dấu âm.
* Xét độ lớn của q3:
Chúng ta đã có mối quan hệ về độ lớn lực: |F13| = |F23|.
Từ đó, ta suy ra:
\[
\frac{|q1|}{AC^2} = \frac{|q2|}{BC^2}
\]
Ta đã tính được AC = 0,02 m và BC = 0,06 m.
q1 = -2.10^{-8} C, nên |q1| = 2.10^{-8} C.
q2 = 1,8.10^{-7} C, nên |q2| = 1,8.10^{-7} C.
Bây giờ, chúng ta sử dụng điều kiện cân bằng cho q1: |F13| = |F21|.
Lực F21 là lực hút giữa q1 và q2. Khoảng cách giữa q1 và q2 là AB = 0,08 m.
\[
|F21| = k \frac{|q1 q2|}{AB^2} = 9.10^9 \frac{|(-2.10^{-8})(1,8.10^{-7})|}{(0,08)^2}
\]
\[
|F21| = 9.10^9 \frac{2.10^{-8} \times 1,8.10^{-7}}{0,0064}
\]
\[
|F21| = 9.10^9 \frac{3,6.10^{-15}}{0,0064}
\]
\[
|F21| = 9.10^9 \times 5,625.10^{-13}
\]
\[
|F21| = 5,0625.10^{-3} N
\]
Bây giờ, ta xét lực F13, với C cách A là AC = 0,02 m.
\[
|F13| = k \frac{|q1 q3|}{AC^2}
\]
Để q1 cân bằng, |F13| = |F21|.
\[
k \frac{|q1 q3|}{AC^2} = |F21|
\]
\[
9.10^9 \frac{|(-2.10^{-8}) q3|}{(0,02)^2} = 5,0625.10^{-3}
\]
\[
9.10^9 \frac{2.10^{-8} |q3|}{0,0004} = 5,0625.10^{-3}
\]
\[
9.10^9 \times (5.10^{-5}) |q3| / 0,0004 = 5,0625.10^{-3}
\]
\[
4,5.10^5 |q3| / 0,0004 = 5,0625.10^{-3}
\]
\[
1,125.10^9 |q3| = 5,0625.10^{-3}
\]
\[
|q3| = \frac{5,0625.10^{-3}}{1,125.10^9}
\]
\[
|q3| = 4,5.10^{-12} C
\]
Vậy, dấu của q3 là âm và độ lớn của q3 là 4,5.10^{-12} C.
Để chắc chắn, chúng ta có thể kiểm tra lại bằng cách tính |F23| và so sánh với |F13|.
BC = 0,06 m.
\[
|F23| = k \frac{|q2 q3|}{BC^2} = 9.10^9 \frac{|(1,8.10^{-7})(-4,5.10^{-12})|}{(0,06)^2}
\]
\[
|F23| = 9.10^9 \frac{1,8.10^{-7} \times 4,5.10^{-12}}{0,0036}
\]
\[
|F23| = 9.10^9 \frac{8,1.10^{-19}}{0,0036}
\]
\[
|F23| = 9.10^9 \times 2,25.10^{-16}
\]
\[
|F23| = 2,025.10^{-6} N
\]
Thầy xin lỗi các em, có vẻ thầy đã có một sai sót nhỏ trong quá trình tính toán hoặc suy luận. Chúng ta quay lại bước tỉ lệ.
Ta có:
\[
\frac{|q1|}{AC^2} = \frac{|q2|}{BC^2}
\]
Từ đây suy ra:
\[
|q3| = \frac{|q1| BC^2}{AC^2 |q2|} \times k \frac{|q3|}{AC^2} = k \frac{|q2 q3|}{BC^2}
\]
Ta dùng điều kiện cân bằng cho q3:
\[
k \frac{|q1 q3|}{AC^2} = k \frac{|q2 q3|}{BC^2}
\]
\[
\frac{|q1|}{AC^2} = \frac{|q2|}{BC^2}
\]
Chúng ta đã có tỉ lệ:
\[
\frac{|q1|}{|q2|} = \frac{AC^2}{BC^2} = \frac{1}{9}
\]
Điều này đã được xác nhận.
Bây giờ, chúng ta sử dụng điều kiện cân bằng cho q1: |F13| = |F21|.
\[
k \frac{|q1 q3|}{AC^2} = k \frac{|q1 q2|}{AB^2}
\]
(Thầy xin lỗi, lực F21 là lực của q2 tác dụng lên q1, nên nó là k|q1q2|/AB^2. Còn F13 là lực của q3 tác dụng lên q1, nên là k|q1q3|/AC^2).
Rút gọn k và |q1|:
\[
\frac{|q3|}{AC^2} = \frac{|q2|}{AB^2}
\]
\[
|q3| = \frac{|q2| AC^2}{AB^2}
\]
Thay số:
|q2| = 1,8.10^{-7} C
AC = 0,02 m
AB = 0,08 m
\[
|q3| = \frac{(1,8.10^{-7}) (0,02)^2}{(0,08)^2}
\]
\[
|q3| = \frac{(1,8.10^{-7}) (0,0004)}{0,0064}
\]
\[
|q3| = \frac{7,2.10^{-11}}{0,0064}
\]
\[
|q3| = 1,125.10^{-8} C
\]
Vậy, dấu của q3 là âm và độ lớn của q3 là 1,125.10^{-8} C.
Chúng ta kiểm tra lại một lần nữa.
Nếu q3 = -1,125.10^{-8} C.
AC = 0,02 m, BC = 0,06 m.
q1 = -2.10^{-8} C, q2 = 1,8.10^{-7} C.
Lực tác dụng lên q3:
|F13| = k \frac{|q1 q3|}{AC^2} = 9.10^9 \frac{|(-2.10^{-8})(-1,125.10^{-8})|}{(0,02)^2} = 9.10^9 \frac{2,25.10^{-16}}{0,0004} = 5,0625.10^{-3} N
|F23| = k \frac{|q2 q3|}{BC^2} = 9.10^9 \frac{|(1,8.10^{-7})(-1,125.10^{-8})|}{(0,06)^2} = 9.10^9 \frac{2,025.10^{-15}}{0,0036} = 5,0625.10^{-3} N
Hai lực này bằng nhau về độ lớn, ngược chiều nên q3 cân bằng.
Lực tác dụng lên q1:
|F21| = k \frac{|q1 q2|}{AB^2} = 9.10^9 \frac{|(-2.10^{-8})(1,8.10^{-7})|}{(0,08)^2} = 9.10^9 \frac{3,6.10^{-15}}{0,0064} = 5,0625.10^{-3} N
|F13| = 5,0625.10^{-3} N (đã tính ở trên)
Vì F21 là lực hút giữa q1 (âm) và q2 (dương), nó hướng về phía B.
F13 là lực của q3 (âm) tác dụng lên q1 (âm), nên nó là lực đẩy, hướng về phía A.
Hai lực này bằng nhau về độ lớn và ngược chiều, nên q1 cân bằng.
Lực tác dụng lên q2:
|F12| = |F21| = 5,0625.10^{-3} N (theo định luật III Newton). Lực này là lực hút, hướng về phía A.
|F23| = 5,0625.10^{-3} N (đã tính ở trên). Lực này là lực đẩy của q3 (âm) lên q2 (dương), hướng về phía B.
Hai lực này bằng nhau về độ lớn và ngược chiều, nên q2 cân bằng.
Vậy là bài toán đã được giải quyết hoàn chỉnh.
Tóm lại:
a. Điện tích q3 cân bằng khi nó được đặt trên đoạn thẳng AB, cách A một khoảng 2 cm và cách B một khoảng 6 cm.
b. Dấu của q3 là âm và độ lớn của q3 là 1,125.10^{-8} C để q1 và q2 cũng cân bằng.
Thầy hy vọng với cách trình bày chi tiết từng bước, các em đã hiểu rõ bài toán này. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi thầy nhé!
Đáp án:
\(a)\) Đặt điểm C cách A 4cm và cách B 12cm thì \(q_3\) cân bằng.
\(b)q_3=2.10^{-8}C\)
Giải thích các bước giải:
Lực điện \(q_1\) tác dụng\(q_3\)
\(F_1=k.\dfrac{|q_1.q_3|}{AC^2}\)
Lực điện \(q_2\) tác dụng\(q_3\)
\(F_2=k.\dfrac{|q_2.q_3|}{BC^2}\)
Để \(q_3\) cân bằng thì
\(\vec{F_1}+\vec{F_2}=\vec{0}\)
\(⇒\vec{F_1}=-\vec{F_2}\)
\(\vec{F_1}↑↓\vec{F_2}\)
\(⇒F_1=F_2\)
\(q_3\) nằm ngoài khoảng AB và nằm xa \(q_2(|q_2|>|q_1|)\)
\(F_1=F_2\)
\(⇒k.\dfrac{|q_1.q_3|}{AC^2}=k.\dfrac{|q_2.q_3|}{BC^2}\)
\(⇒\dfrac{|q_1|}{AC^2}=\dfrac{|q_2|}{(CA+AB)^2}\)
\(⇒\dfrac{|-2.10^{-8}|}{AC^2}=\dfrac{|1,8.10^{-7}|}{(AC+8)^2}\)
\(⇒AC^2-2AC-8=0\)
\(⇒\)\(\left[ \begin{array}{l}AC=4cm\\AC=-2(loại)\end{array} \right.\)
Đặt điểm C cách A 4cm và cách B 12cm thì \(q_3\) cân bằng.
\(b)\) Để \(q_1\) và \(q_2\) cũng cân bằng
Xét \(q_1\) cân bằng ( khi \(q_1\) cân bằng thì \(q_2\) cũng cân bằng)
Nếu \(q_3<0\) thì thấy rõ \(q_1\) không cân bằng
\(q_3>0\) thì \(q_1\) cân bằng
\((\vec{F_{31}}↑↓\vec{F_{21}})\)
Lực điện tổng hợp lên \(q_1\)
\(\vec{F}=\vec{F_{31}}+\vec{F_{21}}=\vec{0}\)
\(⇒\vec{F_{31}}=-\vec{F_{21}}\)
\(⇒F_{31}=F_{21}\)
\(⇒k.\dfrac{|q_3.q_1|}{AC^2}=k.\dfrac{|q_2.q_1|}{BC^2}\)
\(⇒\dfrac{|q_3|}{4^2}=\dfrac{|1,8.10^{-7}|}{12^2}\)
\(⇒|q_3|=2.10^{-8}\)
\(⇒q_3=2.10^{-8}C\)