Đặt câu với nghĩa gốc và nghĩa chuyển các từ sau :
Tay,cổ,bụng và từ lưỡi
Tay,cổ,bụng và từ lưỡi
Chúng ta sẽ lần lượt đi qua từng từ được yêu cầu: Tay, cổ, bụng và lưỡi.
Bây giờ, các em hãy mở sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 6 tập 1, trang 120 (hoặc trang tương ứng trong các lần tái bản), chúng ta sẽ cùng thực hiện bài tập này một cách chi tiết nhé.
—
Bước 1: Tìm hiểu về nghĩa gốc và nghĩa chuyển
Trước hết, chúng ta cần hiểu thế nào là nghĩa gốc và nghĩa chuyển của một từ.
* Nghĩa gốc: Là nghĩa cơ bản, ban đầu của một từ. Nghĩa gốc thường chỉ các bộ phận, sự vật, hiện tượng có thật, cụ thể.
* Nghĩa chuyển: Là nghĩa được hình thành từ nghĩa gốc dựa trên sự liên tưởng, so sánh, quy ước… Nghĩa chuyển thường mang tính trừu tượng, bóng bẩy hơn.
—
Bước 2: Phân tích từng từ và đặt câu
Chúng ta sẽ lần lượt thực hiện với từng từ nhé.
1. Từ: TAY
* Nghĩa gốc của từ “tay”: Bộ phận cơ thể dùng để cầm, nắm, làm việc.
* Đặt câu với nghĩa gốc: Bé Lan dang hai tay chào mẹ.
* Giải thích: Trong câu này, “tay” được dùng với nghĩa đen, chỉ bộ phận cơ thể người.
* Nghĩa chuyển của từ “tay”:
* Chỉ người có tài năng, khéo léo trong một lĩnh vực nào đó.
* Chỉ bộ phận dùng để điều khiển, vận hành (của máy móc, phương tiện).
* Đặt câu với nghĩa chuyển (chỉ người có tài năng): Anh ấy là một tay chơi đàn guitar cự phách.
* Giải thích: Ở đây, “tay” không chỉ bộ phận cơ thể mà chỉ người có tài năng, giỏi giang trong việc chơi đàn.
* Đặt câu với nghĩa chuyển (chỉ bộ phận điều khiển): Chiếc xe máy có hai cái tay lái rất chắc chắn.
* Giải thích: “Tay” ở đây chỉ bộ phận dùng để điều khiển xe, không phải là cánh tay của con người.
—
2. Từ: CỔ
* Nghĩa gốc của từ “cổ”: Bộ phận nối đầu với thân người hoặc động vật.
* Đặt câu với nghĩa gốc: Con voi có cái cổ rất dài.
* Giải thích: “Cổ” ở đây chỉ bộ phận cơ thể của con voi.
* Nghĩa chuyển của từ “cổ”:
* Chỉ bộ phận hẹp ở giữa hai đầu của vật thể hình ống (như cổ chai, cổ áo).
* Chỉ một khoảng thời gian xa xưa.
* Đặt câu với nghĩa chuyển (bộ phận hẹp): Mẹ dặn em không được làm vỡ cái chai có cổ hẹp này.
* Giải thích: “Cổ” ở đây chỉ phần eo, thắt lại ở phía trên của cái chai.
* Đặt câu với nghĩa chuyển (khoảng thời gian xa xưa): Những câu chuyện được lưu truyền từ cổ đại luôn mang những bài học quý giá.
* Giải thích: “Cổ” trong “cổ đại” chỉ thời kỳ xa xưa, đã qua lâu rồi.
—
3. Từ: BỤNG**
* Nghĩa gốc của từ “bụng”: Bộ phận cơ thể chứa dạ dày và ruột.
* Đặt câu với nghĩa gốc: Sau bữa ăn, cái bụng của em có vẻ no căng.
* Giải thích: “Bụng” ở đây chỉ bộ phận cơ thể người.
* Nghĩa chuyển của từ “bụng”:
* Chỉ phần giữa, phần lồi ra của vật thể.
* Chỉ ý chí, lòng dạ (thường đi với các từ như “dạ”, “tâm”, “lòng”).
* Đặt câu với nghĩa chuyển (phần giữa, lồi ra): Chiếc thuyền có cái bụng phình to để chở được nhiều hàng hóa.
* Giải thích: “Bụng” ở đây chỉ phần giữa, phình ra của con thuyền.
* Đặt câu với nghĩa chuyển (ý chí, lòng dạ): Ông ấy là người có một bụng kiến thức uyên thâm.
* Giải thích: “Bụng” ở đây mang nghĩa bóng, chỉ sự chứa đựng, sự đầy đặn về kiến thức, kinh nghiệm.
—
4. Từ: LƯỠI
* Nghĩa gốc của từ “lưỡi”: Bộ phận mềm, có cơ, nằm trong khoang miệng, có chức năng nếm, nhai, nuốt và phát âm.
* Đặt câu với nghĩa gốc: Con mèo liếm lưỡi để làm sạch bộ lông.
* Giải thích: “Lưỡi” ở đây chỉ bộ phận cơ thể của con mèo.
* Nghĩa chuyển của từ “lưỡi”:
* Chỉ phần nhọn, dài, mỏng, có chức năng cắt, khía (của dao, cày, rìu…).
* Chỉ lời nói, cách nói năng.
* Đặt câu với nghĩa chuyển (phần nhọn, dài): Cái dao này có lưỡi rất sắc bén.
* Giải thích: “Lưỡi” ở đây chỉ phần sắc, dùng để cắt của con dao.
* Đặt câu với nghĩa chuyển (lời nói): Bà ấy có một cái lưỡi không xương, nói lời nào cũng ngọt ngào.
* Giải thích: “Lưỡi” trong trường hợp này mang nghĩa bóng, chỉ tài ăn nói, lời nói khéo léo, dễ làm vừa lòng người khác.
—
Bước 3: Tự kiểm tra và ghi nhớ
Sau khi đặt câu, các em hãy đọc lại câu của mình và tự hỏi:
* Trong câu này, từ “tay” (hoặc “cổ”, “bụng”, “lưỡi”) đang được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?
* Nếu là nghĩa chuyển thì nó liên tưởng, so sánh với nghĩa gốc như thế nào?
Việc này giúp các em củng cố kiến thức và tự tin hơn khi làm bài tập tương tự.
Các em thấy không, tiếng Việt của chúng ta thật là tuyệt vời phải không nào? Một từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau, làm cho ngôn ngữ của chúng ta thêm phần sinh động và giàu hình ảnh.
Bài tập của chúng ta đến đây là kết thúc. Các em về nhà ôn lại bài và chuẩn bị cho bài học tiếp theo nhé. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô. Chúc các em học tốt!
– Tay chị ấy đeo chiếc vòng thật đẹp (nghĩa gốc)
– Nhìn vậy thôi chứ thật ra lão là một tay buôn người đấy ( nghĩa chuyển)
– Hươu cao cổ có cái cổ thật dài! (Nghĩa gốc)
– Cái cổ xe đạp đã bị quẹo sau vụ đó (nghĩa chuyển )
– Do ăn nhiều quá nên Hưng đau bị đau bụng (nghĩa gốc)
– Người ta có câu:” Nghĩ bụng ta, ra bụng người” ( nghĩa chuyển)
– Con chó lè lưỡi liếm láp miếng thịt. (Nghĩa gốc)
– Lưỡi dao rất bén (nghĩa chuyển)
Tay :
– Tay em đang bị đau
– Tay lái của em bị gãy
Cổ :
– Cổ em hơi bị ngắn
– Cổ tay em bị trật
Bụng :
– Bụng em đã có múi
– Bụng trâu rất to vì nó đang đẻ con
Lưỡi :
– Lưỡi em rất đỏ
– Lưỡi liềm của bà rất sắc