—

PHẦN ĐỌC – HIỂU (4,0 điểm)

ĐẤT NƯỚC Ở TRONG TIM
(Trích)
Đất nước mình bé nhỏ vậy thôi em
Nhưng làm được những điều phi thường lắm
Bởi hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm
Bởi vẫn giữ vẹn nguyên hai tiếng đồng bào.

Em thấy không? Trong nỗi nhọc nhằn, vất vả, gian lao
Khi dịch bệnh hiểm nguy đang ngày càng lan rộng
Cả đất nước mình cùng đồng hành ra trận
Trên dưới một lòng chống dịch thoát nguy…
(Trích “Đất nước ở trong tim” – Chu Ngọc Thanh)

—

Câu 1. (0,5 điểm). Bài thơ “Đất nước ở trong tim” được viết theo thể thơ nào?

Bước 1: Quan sát đặc điểm hình thức của bài thơ.

• Đếm số tiếng trong mỗi dòng thơ: “Đất nước mình bé nhỏ vậy thôi em” (8 tiếng), “Nhưng làm được những điều phi thường lắm” (9 tiếng), “Bởi hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm” (10 tiếng), “Bởi vẫn giữ vẹn nguyên hai tiếng đồng bào.” (10 tiếng)… Các dòng thơ có số tiếng không cố định.
• Kiểm tra vần: “em” – “lắm” (không vần), “thẳm” – “đồng bào” (không vần). “gian lao” – “rộng” (không vần). Vần không cố định, không theo một quy tắc nhất định.
• Nhịp điệu: Nhịp thơ khá tự do, linh hoạt, phù hợp với cảm xúc và ý tưởng muốn biểu đạt.

Bước 2: Đối chiếu với các thể thơ đã học.

• Thơ lục bát: Có cặp câu 6-8 tiếng, vần lưng và vần chân rõ ràng. Bài thơ này không phải.
• Thơ song thất lục bát: Có cặp câu 7-7-6-8 tiếng. Bài thơ này không phải.
• Thơ năm chữ, bảy chữ, tám chữ: Số tiếng trong mỗi dòng không cố định. Bài thơ này không phải.
• Thơ tự do: Là thể thơ không bị ràng buộc bởi các quy tắc chặt chẽ về số tiếng, vần, nhịp điệu.

Bước 3: Kết luận.

Dựa vào các đặc điểm trên, bài thơ được viết theo thể thơ tự do.

—

Câu 2. (1,0 điểm). Bài thơ trên nói về sự kiện gì? Nêu cảm xúc của tác giả trong bài thơ?

Bước 1: Xác định sự kiện được nhắc đến.

• Đọc kỹ các câu thơ: “Trong nỗi nhọc nhằn, vất vả, gian lao / Khi dịch bệnh hiểm nguy đang ngày càng lan rộng / Cả đất nước mình cùng đồng hành ra trận / Trên dưới một lòng chống dịch thoát nguy…”
• Những từ ngữ, cụm từ khóa như “dịch bệnh hiểm nguy”, “đồng hành ra trận”, “chống dịch” cho chúng ta biết đây là một cuộc chiến đấu chống lại một căn bệnh nguy hiểm đang lây lan.

=> Trả lời: Bài thơ nói về sự kiện cả đất nước Việt Nam đang đối mặt và chung tay chống lại một trận dịch bệnh hiểm nguy (gợi nhớ đến đại dịch COVID-19).

Bước 2: Xác định cảm xúc của tác giả.

• Quan sát các tính từ, danh từ, động từ mang sắc thái tình cảm: “bé nhỏ vậy thôi”, “phi thường lắm”, “nhân văn”, “đồng bào”, “nhọc nhằn, vất vả, gian lao”, “đồng hành ra trận”, “trên dưới một lòng”.
• Các câu thơ mở đầu thể hiện niềm tự hào về sức mạnh tiềm ẩn của đất nước.
• Những câu sau miêu tả sự đoàn kết, đồng lòng của toàn dân trước khó khăn.

=> Trả lời: Cảm xúc của tác giả trong bài thơ là sự tự hào, ngưỡng mộ, tin tưởng vào sức mạnh đoàn kết, tinh thần nhân văn và nghĩa đồng bào sâu sắc của dân tộc Việt Nam khi đối mặt với khó khăn, thử thách.

—

Câu 3. (1,0 điểm). Chỉ ra và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong hai câu thơ sau: “Bởi hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm / Bởi vẫn giữ vẹn nguyên hai tiếng đồng bào.”

Bước 1: Chỉ ra biện pháp tu từ.

• Quan sát sự lặp lại của từ ngữ, cấu trúc: “Bởi hai tiếng nhân văn…” và “Bởi vẫn giữ…”. Sự lặp lại này là một biện pháp tu từ.
• Quan sát cách dùng động từ và danh từ trừu tượng: “hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm“. “Nhân văn” là một giá trị đạo đức, không phải vật chất để “cất” đi.

=> Biện pháp tu từ được sử dụng:

– Điệp ngữ: “Bởi…” (lặp lại ở đầu hai câu thơ).
– Ẩn dụ: “được cất vào sâu thẳm” (dùng động từ “cất” để chỉ sự tồn tại sâu sắc, bền vững của giá trị nhân văn và tình đồng bào).

Bước 2: Phân tích tác dụng.

• Tác dụng của điệp ngữ “Bởi…”:
  • Nhấn mạnh, khẳng định lý do, nguyên nhân sâu xa tạo nên sức mạnh “phi thường” của đất nước Việt Nam. Đó chính là những giá trị cốt lõi, bền vững của dân tộc.
  • Tạo nhịp điệu mạnh mẽ, dồn dập, tăng tính thuyết phục cho lời thơ.
  • Giúp người đọc dễ dàng nhận ra và ghi nhớ thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.
• Tác dụng của ẩn dụ “được cất vào sâu thẳm”:
  • Diễn tả một cách hình ảnh và cụ thể hóa những giá trị trừu tượng như “nhân văn” và “đồng bào”.
  • Gợi cảm giác về sự ăn sâu, bám rễ, thấm nhuần vào tận bản chất, tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam, tạo nên một nền tảng vững chắc, bất biến.
  • Làm cho các giá trị đó trở nên thiêng liêng, đáng trân trọng hơn, như những báu vật được cất giữ kỹ càng.

—

Câu 4. (1,0 điểm). Theo tác giả của bài thơ, hình tượng đất nước mình hiện lên như thế nào?

Bước 1: Tổng hợp các đặc điểm về đất nước được miêu tả trong bài thơ.

• “bé nhỏ vậy thôi em / Nhưng làm được những điều phi thường lắm“: Đất nước tuy nhỏ bé về mặt địa lí nhưng lại có sức mạnh nội tại to lớn, có khả năng tạo nên những kì tích.
• “Bởi hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm / Bởi vẫn giữ vẹn nguyên hai tiếng đồng bào.”: Đất nước hiện lên với những giá trị cốt lõi là lòng nhân ái, tinh thần tương thân tương ái, đoàn kết.
• “Trong nỗi nhọc nhằn, vất vả, gian lao / Khi dịch bệnh hiểm nguy… / Cả đất nước mình cùng đồng hành ra trận / Trên dưới một lòng chống dịch thoát nguy…”: Đất nước hiện lên là một quốc gia kiên cường, bản lĩnh, luôn đồng lòng, đoàn kết, không lùi bước trước khó khăn, hiểm nguy.

Bước 2: Rút ra hình tượng chung.

=> Trả lời: Theo tác giả, hình tượng đất nước mình hiện lên thật đáng tự hào: một đất nước tuy nhỏ bé nhưng phi thường, kiên cường và mạnh mẽ. Sức mạnh đó không đến từ sự hùng vĩ về địa lí mà từ những giá trị văn hóa sâu sắc: tinh thần nhân văn, tình đồng bào đoàn kết, tương thân tương ái. Đặc biệt, trong những lúc gian khó, hiểm nguy nhất (như dịch bệnh), đất nước lại càng bộc lộ rõ phẩm chất đồng lòng, trên dưới một lòng để cùng nhau vượt qua thử thách, khẳng định bản lĩnh của một dân tộc anh hùng.

—

Câu 5. (0,5 điểm). Bài thơ “Đất nước ở trong tim” đã thể hiện thật xúc động lòng yêu thương, nghĩa đồng bào, tình đất nước. Hãy ghi lại 2 câu tục ngữ có cùng nội dung trên.

Bước 1: Nhớ lại các câu tục ngữ, ca dao về tình yêu thương, đoàn kết, nghĩa đồng bào, tình yêu đất nước.

• “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao.” (nói về sức mạnh đoàn kết).
• “Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thương nhau cùng.” (nói về tình đồng bào, lòng yêu thương).
• “Lá lành đùm lá rách.” (nói về sự tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau).
• “Đồng cam cộng khổ.” (nói về việc cùng chia sẻ khó khăn, hoạn nạn).
• “Thương người như thể thương thân.” (nói về lòng nhân ái).

Bước 2: Chọn 2 câu phù hợp nhất với nội dung “lòng yêu thương, nghĩa đồng bào, tình đất nước”.

=> Trả lời: Hai câu tục ngữ có cùng nội dung trên là:
1. Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thương nhau cùng.
2. Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao.

—

PHẦN VIẾT (6,0 điểm)

Câu 1 (2,0 điểm). Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) ghi lại cảm nghĩ về tám câu thơ đầu trong văn bản “Đất nước ở trong tim” ở phần đọc hiểu.

*Dàn ý đoạn văn:

• Mở đoạn: Giới thiệu khái quát về đoạn thơ (trong bài “Đất nước ở trong tim” của Chu Ngọc Thanh) và cảm nhận ban đầu.
• Thân đoạn:
  • Phân tích ý nghĩa “bé nhỏ nhưng phi thường”: sự đối lập đầy tự hào.
  • Lý giải cho sự phi thường: “nhân văn”, “đồng bào” (nhấn mạnh giá trị tinh thần, cốt lõi của dân tộc).
  • Bối cảnh cụ thể: sự đoàn kết “trên dưới một lòng” của cả nước trong “dịch bệnh hiểm nguy”.
  • Cảm xúc của bản thân khi đọc đoạn thơ (tự hào, xúc động, tin tưởng).
• Kết đoạn: Khẳng định lại ý nghĩa của đoạn thơ trong việc khơi gợi tình yêu nước, niềm tự hào dân tộc.

*Bài viết tham khảo:

Tám câu thơ mở đầu bài “Đất nước ở trong tim” của Chu Ngọc Thanh đã chạm đến trái tim em bằng những cảm xúc thật lắng đọng và tự hào. Mở đầu bằng hình ảnh “Đất nước mình bé nhỏ vậy thôi em / Nhưng làm được những điều phi thường lắm”, tác giả đã tạo ra một sự đối lập đầy thuyết phục, khẳng định sức mạnh nội tại ẩn chứa bên trong vẻ ngoài khiêm tốn của Tổ quốc. Sức mạnh “phi thường” ấy, theo lời thơ, được hình thành và giữ gìn bởi “hai tiếng nhân văn được cất vào sâu thẳm” và “hai tiếng đồng bào” vẹn nguyên. Đây chính là mạch nguồn cội rễ, là bản sắc văn hóa tốt đẹp ngàn đời của dân tộc ta, là sợi dây vô hình gắn kết mỗi người con đất Việt.

Cảm xúc tự hào càng dâng trào khi tác giả đặt hình tượng đất nước vào bối cảnh cụ thể của “dịch bệnh hiểm nguy đang ngày càng lan rộng”. Trong nỗi “nhọc nhằn, vất vả, gian lao” chung, đất nước Việt Nam không hề chùn bước mà “cùng đồng hành ra trận / Trên dưới một lòng chống dịch thoát nguy”. Đoạn thơ đã phác họa thật sinh động bức tranh toàn dân đoàn kết, đồng lòng như một khối thống nhất, cùng nhau vượt qua thử thách. Đọc những dòng thơ này, em không chỉ thấy được hình ảnh của một đất nước kiên cường mà còn cảm nhận sâu sắc tình yêu thương, sự sẻ chia và tinh thần trách nhiệm của mỗi người dân dành cho Tổ quốc. Đoạn thơ không chỉ ca ngợi mà còn khơi gợi trong lòng người đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ, niềm tự hào và ý thức về trách nhiệm của mình đối với quê hương.

—

Câu 2. (4,0 điểm). Trong bài thơ “Đất nước ở trong tim” của phần đọc hiểu có đoạn viết:
“Từ mái trường này em sẽ lớn lên.
Sẽ khắc trong tim bóng hình đất nước
Cô sẽ nối những nhịp cầu mơ ước
Để em vẽ hình Tổ quốc ở trong tim.”
Từ lời thơ, em hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 400 chữ) bày tỏ suy nghĩ về tình yêu quê hương đất nước của thế hệ trẻ hiện nay.

*Dàn ý bài văn nghị luận:

1. Mở bài:

• Dẫn dắt từ lời thơ của Chu Ngọc Thanh: Lời thơ đã gợi mở về vai trò của giáo dục trong việc bồi đắp tình yêu Tổ quốc cho thế hệ trẻ.
• Nêu vấn đề nghị luận: Tình yêu quê hương đất nước của thế hệ trẻ hiện nay đang được biểu hiện như thế nào và tầm quan trọng của nó.

2. Thân bài:

• Giải thích:
  • Tình yêu quê hương đất nước là gì? Là tình cảm gắn bó, tự hào về mảnh đất mình sinh ra, lớn lên; là ý thức giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa, truyền thống tốt đẹp; là mong muốn cống hiến, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
  • Tại sao thế hệ trẻ cần có tình yêu đất nước? (là nguồn động lực, là nền tảng hình thành nhân cách, là sức mạnh của dân tộc).
• Biểu hiện của tình yêu quê hương đất nước ở thế hệ trẻ hiện nay:
  • Trong học tập và rèn luyện: Nỗ lực học tập, trau dồi kiến thức, kỹ năng để trở thành công dân có ích, góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, sánh vai với các cường quốc năm châu. (Liên hệ lời thơ: “Từ mái trường này em sẽ lớn lên”).
  • Trong bảo vệ và phát huy văn hóa dân tộc: Giữ gìn tiếng Việt trong sáng, tự hào về lịch sử, truyền thống; quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới qua du lịch, ẩm thực, nghệ thuật; đấu tranh chống lại những luận điệu xuyên tạc, bôi nhọ Tổ quốc trên không gian mạng.
  • Trong các hoạt động xã hội và tình nguyện: Tích cực tham gia các phong trào bảo vệ môi trường, giúp đỡ cộng đồng, xung kích trong các hoạt động thiện nguyện, ứng phó thiên tai, dịch bệnh (như tinh thần “chống dịch thoát nguy” trong đoạn đọc hiểu).
  • Trong việc bảo vệ chủ quyền quốc gia: Quan tâm đến các vấn đề thời sự, biển đảo, đấu tranh kiên quyết bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trên mọi phương diện.
  • Trong hội nhập quốc tế: Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại một cách có chọn lọc, biết cách giới thiệu những nét đẹp của Việt Nam đến bạn bè quốc tế, làm cầu nối cho sự phát triển của đất nước.
• Phản đề (mở rộng, nâng cao): Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận nhỏ giới trẻ chưa nhận thức đầy đủ về tình yêu đất nước, còn thờ ơ, ích kỷ hoặc bị ảnh hưởng bởi những trào lưu tiêu cực. Cần có sự định hướng và giáo dục đúng đắn để mỗi bạn trẻ đều “khắc trong tim bóng hình đất nước”.

3. Kết bài:

• Khẳng định lại tầm quan trọng của tình yêu quê hương đất nước của thế hệ trẻ.
• Lời kêu gọi: Mỗi bạn trẻ hãy biến tình yêu đó thành những hành động cụ thể, thiết thực để góp phần “vẽ hình Tổ quốc ở trong tim” mình và cùng nhau xây dựng một Việt Nam ngày càng vững mạnh, phát triển.

*Bài viết tham khảo:

Những dòng thơ của Chu Ngọc Thanh: “Từ mái trường này em sẽ lớn lên. / Sẽ khắc trong tim bóng hình đất nước / Cô sẽ nối những nhịp cầu mơ ước / Để em vẽ hình Tổ quốc ở trong tim” đã lay động trong tâm hồn mỗi chúng ta một tình cảm thiêng liêng và cao cả: tình yêu quê hương đất nước. Điều đó đặc biệt đúng với thế hệ trẻ ngày nay, những người đang lớn lên trong kỷ nguyên số, với nhiều cơ hội và thách thức. Tình yêu Tổ quốc không phải là một điều gì đó xa vời, trừu tượng mà nó được thể hiện qua những hành động cụ thể, thiết thực trong cuộc sống thường ngày.

Trước hết, tình yêu đất nước của thế hệ trẻ được thể hiện rõ nét nhất qua tinh thần ham học hỏi, rèn luyện. Mỗi học sinh, sinh viên đều ý thức được rằng, tri thức chính là nền tảng để xây dựng đất nước vững mạnh. Việc nỗ lực học tập, tiếp thu những kiến thức khoa học tiên tiến, rèn luyện kỹ năng mềm không chỉ để phát triển bản thân mà còn để cống hiến, góp phần đưa Việt Nam sánh vai với các cường quốc năm châu. Hơn nữa, thế hệ trẻ còn là những người tiên phong trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Từ việc bảo tồn tiếng Việt trong sáng, tự hào về lịch sử hào hùng, đến việc quảng bá những nét đẹp của văn hóa Việt qua các kênh truyền thông, mạng xã hội – tất cả đều thể hiện một tình yêu sâu sắc với cội nguồn.

Bên cạnh đó, tình yêu đất nước còn được biểu hiện qua sự xung kích, tình nguyện. Chúng ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh những bạn trẻ không ngại khó khăn, dấn thân vào các hoạt động vì cộng đồng: từ việc tham gia bảo vệ môi trường, hiến máu nhân đạo, giúp đỡ người nghèo, đến việc tiên phong trong phòng chống dịch bệnh, thiên tai. Điều đó chứng tỏ rằng, thế hệ trẻ không hề thờ ơ trước những vấn đề chung của đất nước, mà luôn sẵn sàng chung tay góp sức. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, tình yêu Tổ quốc còn được thể hiện qua khả năng tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới một cách chọn lọc, đồng thời biết cách giới thiệu hình ảnh một Việt Nam năng động, giàu bản sắc đến bạn bè năm châu, góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng.

Tuy nhiên, vẫn còn đâu đó những biểu hiện thờ ơ, thiếu trách nhiệm hoặc bị ảnh hưởng bởi những luồng tư tưởng tiêu cực. Điều đó nhắc nhở rằng, việc giáo dục và định hướng để mỗi bạn trẻ “khắc trong tim bóng hình đất nước” là vô cùng quan trọng và cần thiết. Để tình yêu Tổ quốc không chỉ là lời nói suông, mỗi người trẻ hãy biến nó thành hành động cụ thể, thiết thực ngay từ hôm nay. Bằng những việc làm nhỏ bé nhưng ý nghĩa, chúng ta đang cùng nhau “vẽ hình Tổ quốc ở trong tim” mình, kiến tạo nên một tương lai tươi sáng và bền vững cho đất nước.

—

Chúc các em học tốt và luôn giữ vững niềm đam mê với môn Ngữ văn nhé!