Chúng ta sẽ cùng nhau giải quyết từng yêu cầu một cách thật chi tiết, bám sát vào kiến thức đã học trong Sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 6.

a) Tìm các từ ngữ, hình ảnh sử dụng biện pháp ẩn dụ trong các bài ca dao trên. Các từ ngữ, hình ảnh đó được ẩn dụ cho điều gì?

Các em hãy đọc thật kỹ hai bài ca dao này một lần nữa.

Với bài ca dao thứ nhất:
“Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”

Các em thử suy nghĩ xem, hình ảnh “gà cùng một mẹ” có ý nghĩa gì nhỉ?
À đúng rồi, “gà cùng một mẹ” ở đây là một hình ảnh rất quen thuộc, gần gũi với cuộc sống của chúng ta. Con gà, dù là trống hay mái, dù có to hay nhỏ, thì khi sinh ra đều có chung một người mẹ. Điều này gợi cho chúng ta suy nghĩ về sự quan hệ ruột thịt, anh em, bạn bè thân thiết.

Vậy “gà cùng một mẹ” được ẩn dụ cho những người cùng chung một nguồn cội, cùng sống trong một gia đình, dòng họ, hoặc có mối quan hệ thân thiết, gắn bó với nhau.

Tiếp theo, chúng ta sang bài ca dao thứ hai:
“Cây khô chưa dễ mọc chồi
Bác mẹ chưa dễ ở đời với ta
Non xanh bao tuổi mà già
Bởi vì sương tuyết hóa ra bạc đầu”

Các em chú ý đến hình ảnh “cây khô chưa dễ mọc chồi”. Cây khô thì rất khó để đâm chồi nảy lộc. Điều này gợi cho chúng ta suy nghĩ về điều gì trong cuộc sống con người?
Đúng vậy, nó gợi cho chúng ta về sự khó khăn, trắc trở, hay thậm chí là sự mong manh, khó có thể quay lại hoặc thay đổi được. Đặc biệt, khi đặt câu thơ này bên cạnh câu “Bác mẹ chưa dễ ở đời với ta”, ta càng thấy rõ ý nghĩa.

Còn hình ảnh “sương tuyết hóa ra bạc đầu” thì sao? Sương tuyết thường rơi vào mùa lạnh, mang theo cái giá rét, và khi con người trải qua nhiều mùa sương tuyết, tóc sẽ bạc đi. Đây là một hình ảnh quen thuộc để nói về sự già đi, thời gian trôi qua, hoặc những khó khăn, gian khổ đã trải qua trong cuộc đời.

Như vậy, trong hai bài ca dao này, ta thấy:
* Bài ca dao (1): Hình ảnh “gà cùng một mẹ” được ẩn dụ cho những người có cùng nguồn cội, thân thiết.
* Bài ca dao (2):
* Hình ảnh “cây khô chưa dễ mọc chồi” được ẩn dụ cho sự mong manh, khó có thể thay đổi hoặc quay lại như xưa.
* Hình ảnh “sương tuyết hóa ra bạc đầu” được ẩn dụ cho sự già đi, thời gian trôi qua, hoặc những vất vả, gian truân trong cuộc đời.

b) Ngoài biện pháp ẩn dụ thì bài thơ còn có sử dụng biện pháp tu từ nào khác?

Các em hãy cùng cô đọc lại hai bài ca dao và suy nghĩ xem còn biện pháp tu từ nào nữa không nhé.

Với bài ca dao thứ nhất:
“Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”

Các em có thấy sự đối lập nào trong cách diễn đạt không?
Câu thơ đầu nói về sự “khôn ngoan đối đáp người ngoài”, còn câu sau khuyên “gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”. Đây là hai ý tưởng trái ngược nhau, một bên là cách ứng xử với người ngoài, một bên là cách đối xử với những người thân thiết.

Và biện pháp tu từ dùng để đặt các ý tưởng, hình ảnh đối lập nhau như vậy gọi là biện pháp tu từ nói quá. À, cô xin lỗi, cô nhầm rồi. Đó là biện pháp tu từ tương phản. Chúng ta dùng “tương phản” để chỉ sự đối lập.

Với bài ca dao thứ hai:
“Cây khô chưa dễ mọc chồi
Bác mẹ chưa dễ ở đời với ta
Non xanh bao tuổi mà già
Bởi vì sương tuyết hóa ra bạc đầu”

Các em hãy chú ý đến cách đặt câu hỏi tu từ ở câu thứ ba: “Non xanh bao tuổi mà già?”. Câu hỏi này có cần ai trả lời không các em?
Câu hỏi này không nhằm mục đích tìm câu trả lời mà là để nhấn mạnh ý nghĩa, gợi suy nghĩ cho người đọc. Khi hỏi “Non xanh bao tuổi mà già?”, tác giả muốn nói rằng, dù non xanh còn trẻ, nhưng lại có thể trở nên già đi. Và cái già đi này là do điều gì? Là do “sương tuyết hóa ra bạc đầu”.

Vì vậy, trong bài ca dao thứ hai, ta thấy có biện pháp tu từ nói quá ở câu “Non xanh bao tuổi mà già?”. À cô lại nhầm. Đó là biện pháp tu từ câu hỏi tu từ.

Tóm lại, ngoài biện pháp ẩn dụ, chúng ta còn thấy:
* Bài ca dao (1): Sử dụng biện pháp tu từ tương phản giữa cách đối xử với người ngoài và người thân.
* Bài ca dao (2): Sử dụng biện pháp tu từ câu hỏi tu từ.

c) Nêu tác dụng của các biện pháp tu từ được sử dụng trong 2 bài ca dao trên.

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng phân tích tác dụng của những biện pháp tu từ mà chúng ta vừa tìm được nhé.

Với bài ca dao thứ nhất:
“Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”

Biện pháp tương phản ở đây có tác dụng gì?
Nó giúp làm nổi bật lên lời khuyên về cách đối nhân xử thế. Tác giả muốn nhấn mạnh rằng, chúng ta nên khéo léo, thông minh khi giao tiếp với người bên ngoài, nhưng tuyệt đối không được đối xử tệ bạc, gây gổ với những người thân thiết, những người cùng chung máu mủ. Sự tương phản này làm cho lời khuyên trở nên mạnh mẽ và dễ đi vào lòng người hơn. Nó khẳng định tầm quan trọng của sự đoàn kết, yêu thương trong gia đình và cộng đồng.

Với bài ca dao thứ hai:
“Cây khô chưa dễ mọc chồi
Bác mẹ chưa dễ ở đời với ta
Non xanh bao tuổi mà già
Bởi vì sương tuyết hóa ra bạc đầu”

Chúng ta hãy xem xét tác dụng của câu hỏi tu từ: “Non xanh bao tuổi mà già?”.
Câu hỏi tu từ này gây sự chú ý, khơi gợi suy nghĩ cho người đọc. Thay vì nói trực tiếp, tác giả đặt câu hỏi để người đọc tự suy ngẫm về sự hữu hạn của cuộc đời, về sự quý giá của thời gian. Nó tạo ra một nhịp điệu, một sự nhấn mạnh cho ý nghĩa của câu thơ tiếp theo, đó là lời nhắn nhủ về sự gắn bó, yêu thương cha mẹ khi họ còn bên ta. Câu hỏi tu từ giúp lời thơ trở nên giàu hình ảnh, gợi cảm và có sức lay động hơn.

Tóm lại, tác dụng của các biện pháp tu từ là:
* Bài ca dao (1): Biện pháp tương phản giúp làm nổi bật lời khuyên về cách đối nhân xử thế, đề cao tình cảm gia đình và sự đoàn kết.
* Bài ca dao (2): Biện pháp câu hỏi tu từ gây chú ý, khơi gợi suy ngẫm về sự quý giá của thời gian và tình thân, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của lời khuyên về hiếu thảo.

Các em thấy đó, chỉ với những hình ảnh quen thuộc, gần gũi, qua bàn tay tài hoa của người xưa, những bài ca dao đã trở nên thật ý nghĩa và sâu sắc.

Cô hy vọng qua bài học hôm nay, các em đã hiểu rõ hơn về biện pháp ẩn dụ, tương phản, câu hỏi tu từ và tác dụng của chúng trong việc làm cho lời ca, tiếng hát trở nên sinh động, giàu hình ảnh và cảm xúc hơn.

Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, các em đừng ngần ngại hỏi cô nhé!