Đọc hiểu (3,0 điểm) Đã có lần con khóc giữa chiêm bao Khi hình mẹ hiện về năm kh…

—

PHÂN TÍCH VÀ GIẢI ĐÁP

Câu 1. Những từ ngữ, hình ảnh nào thể hiện năm khốn khó trong đoạn trích?

Phương pháp: Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đọc kĩ từng câu thơ, chú ý đến các từ ngữ, hình ảnh cụ thể mà tác giả dùng để miêu tả hoàn cảnh sống, thiên tai, thiếu thốn vật chất. Đây là cách tiếp cận trực tiếp để nhận diện yếu tố miêu tả thực trạng.

Lời giải chi tiết:

Những từ ngữ, hình ảnh thể hiện năm khốn khó trong đoạn trích là:

• “năm khốn khó”: Cụm từ trực tiếp nói về một giai đoạn khó khăn chồng chất.
• “Đồng sau lụt, bờ đê sụt lở”: Hình ảnh thiên tai (lụt lội) gây mất mát, hư hại mùa màng và cơ sở vật chất, khiến cuộc sống càng thêm bấp bênh, khó khăn.
• “Mẹ gánh gồng xộc xệch hoàng hôn”: Gợi sự vất vả, gánh nặng mưu sinh nặng nhọc, mệt mỏi của người mẹ trong hoàn cảnh thiếu thốn.
• “Anh em con chịu đói suốt ngày tròn”: Tình trạng đói kém kéo dài, thiếu thốn lương thực trầm trọng.
• “Trong chạng vạng ngồi co ro bậu cửa”: Gợi hình ảnh những đứa trẻ gầy gò, lạnh lẽo, không có đủ quần áo ấm hay hơi ấm từ bếp lửa.
• “Có gì nấu đâu mà nhóm lửa”: Nhấn mạnh sự thiếu thốn lương thực đến mức không có gì để nấu, để ăn.
• “Ngô hay khoai còn ở phía mẹ về…”: Chi tiết này cho thấy nguồn lương thực chính (ngô, khoai – những thứ lương thực độn, rẻ tiền) cũng không có sẵn, mà phải chờ đợi mẹ mang về, thể hiện sự cùng cực, thiếu thốn.

Câu 2. Chỉ ra và nêu tác dụng 01 biện pháp tu từ trong 2 dòng thơ sau:
Dù tiếng lòng con chẳng thể nào vang vọng
Tới vuông đất mẹ nằm lưng núi quê hương.

Phương pháp: Để xác định biện pháp tu từ, chúng ta cần phân tích cấu trúc ngôn ngữ và ý nghĩa biểu đạt của từng cụm từ trong hai dòng thơ. Sau đó, lựa chọn một biện pháp tiêu biểu và giải thích tác dụng của nó trong việc biểu đạt cảm xúc và ý nghĩa của đoạn thơ. Ở đây, chúng ta sẽ tập trung vào ý nghĩa ẩn dụ hoặc hoán dụ của hình ảnh.

Lời giải chi tiết:

Trong hai dòng thơ trên, có thể chỉ ra biện pháp tu từ hoán dụ.

• Biện pháp tu từ: Hoán dụ.
• Cụ thể: “vuông đất mẹ nằm lưng núi quê hương”.
• Giải thích: “vuông đất mẹ” là hình ảnh hoán dụ để chỉ ngôi mộ của người mẹ đã khuất. Tác giả không gọi trực tiếp là “mộ” mà dùng “vuông đất mẹ” để gợi tả một cách trìu mến, gần gũi và đầy tình cảm về nơi an nghỉ của mẹ, nhấn mạnh sự gắn bó của mẹ với đất đai, quê hương.
• Tác dụng:
  • Gợi hình ảnh cụ thể, gần gũi, thiêng liêng về nơi an nghỉ cuối cùng của người mẹ, khiến người đọc dễ hình dung và cảm nhận được sự mất mát.
  • Tăng tính biểu cảm cho câu thơ, làm nổi bật nỗi đau xót, tiếc nuối và nỗi nhớ da diết, khôn nguôi của người con đối với mẹ.
  • Nhấn mạnh sự cách biệt giữa sự sống và cái chết, thể hiện sự bất lực của người con khi “tiếng lòng” dù mãnh liệt đến đâu cũng không thể chạm tới mẹ, từ đó làm sâu sắc thêm nỗi ân hận, day dứt trong lòng người con.

Câu 3. Anh/chị hiểu dòng thơ sau như thế nào ?
Mẹ gánh gồng xộc xệch hoàng hôn

Phương pháp: Để hiểu sâu sắc dòng thơ này, chúng ta cần phân tích nghĩa của từng từ ngữ quan trọng (“gánh gồng”, “xộc xệch”, “hoàng hôn”) trong ngữ cảnh của đoạn trích, đồng thời liên hệ với hoàn cảnh “năm khốn khó” đã được gợi mở. Từ đó, khái quát ý nghĩa hình ảnh người mẹ và cảm xúc mà dòng thơ gợi lên.

Lời giải chi tiết:

Dòng thơ “Mẹ gánh gồng xộc xệch hoàng hôn” gợi lên hình ảnh người mẹ tần tảo, vất vả và đầy sự hy sinh trong hoàn cảnh khốn khó:

• “Gánh gồng“: Gợi công việc nặng nhọc, sự chịu đựng gánh nặng mưu sinh để lo toan cho gia đình. Người mẹ một mình gánh vác mọi khó khăn, vất vả.
• “Xộc xệch“: Miêu tả dáng vẻ mệt mỏi, tiều tụy, không còn tươm tất, gọn gàng do lao động quá sức và sự hao mòn của thời gian, của cuộc sống cơ cực. Từ này không chỉ tả dáng đi mà còn gợi cả sự kiệt sức, hao gầy về thể chất lẫn tinh thần của người mẹ. Nó là biểu hiện của sự chật vật, lam lũ vì miếng cơm manh áo.
• “Hoàng hôn“: Là thời điểm cuối ngày, gợi không gian buồn bã, mệt mỏi sau một ngày dài lao động cật lực. “Hoàng hôn” không chỉ là khoảnh khắc thời gian mà còn là biểu tượng cho sự cạn kiệt sức lực, sự suy tàn và gợi nỗi buồn, sự cô đơn. Đây cũng là lúc mẹ trở về nhà, mang theo sự mệt mỏi nhưng cũng là niềm hy vọng của con cái.

Tóm lại, dòng thơ “Mẹ gánh gồng xộc xệch hoàng hôn” vẽ nên một bức tranh đầy cảm động về người mẹ lao động cực nhọc, gánh vác mọi lo toan trong cuộc sống nghèo đói. Hình ảnh ấy không chỉ thể hiện tình yêu thương, sự hy sinh vô bờ bến của mẹ dành cho con mà còn là minh chứng cho sức chịu đựng phi thường của người phụ nữ trong hoàn cảnh khó khăn. Dòng thơ chất chứa nỗi xót xa, thương cảm sâu sắc của người con dành cho mẹ.

Câu 4. Thông điệp mà anh( chị) tâm đắc nhất qua đoạn trích là gì? Nêu lí do chọn thông điệp đó.

Phương pháp: Để tìm ra thông điệp tâm đắc, chúng ta cần tổng hợp các ý nghĩa và cảm xúc chính mà đoạn trích truyền tải. Đoạn trích xoay quanh tình mẫu tử, sự hy sinh và nỗi tiếc nuối. Từ các ý đó, chọn một thông điệp mạnh mẽ nhất, có tính giáo dục cao và giải thích lý do lựa chọn dựa trên các chi tiết, hình ảnh nổi bật trong bài thơ.

Lời giải chi tiết:

Thông điệp mà em tâm đắc nhất qua đoạn trích là: Tình mẹ là tình cảm thiêng liêng, cao cả, là sự hy sinh vô bờ bến dành cho con cái trong mọi hoàn cảnh; đồng thời, người con cần biết trân trọng và bày tỏ lòng biết ơn, tình yêu thương với cha mẹ khi còn có thể, để không phải hối tiếc về sau.

Lý do em chọn thông điệp này:

• Đoạn trích đã khắc họa một cách rõ nét và chân thực hình ảnh người mẹ tần tảo, gánh vác mọi khó khăn, thậm chí là sự đói khổ (“Mẹ gánh gồng xộc xệch hoàng hôn”, “Ngô hay khoai còn ở phía mẹ về…”) để che chở, nuôi dưỡng con cái (“Anh em con chịu đói suốt ngày tròn”, “Có gì nấu đâu mà nhóm lửa”). Hình ảnh người mẹ trở thành biểu tượng của sự hy sinh không điều kiện, vượt lên trên mọi nghịch cảnh.
• Song hành với hình ảnh mẹ, đoạn trích còn thể hiện sâu sắc nỗi lòng của người con. Việc “khóc giữa chiêm bao”, “nước mắt dầm dề”, cùng với sự bất lực khi “tiếng lòng con chẳng thể nào vang vọng / Tới vuông đất mẹ nằm lưng núi quê hương” đã cho thấy sự tiếc nuối, ân hận tột cùng của người con khi nhận ra công lao to lớn của mẹ thì mẹ đã không còn nữa. Nỗi đau ấy là lời nhắc nhở mạnh mẽ về việc cần phải hành động, thể hiện tình cảm, sự quan tâm đến cha mẹ ngay trong hiện tại, khi họ còn bên ta.
• Thông điệp này không chỉ là sự ca ngợi tình mẫu tử mà còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, thức tỉnh mỗi chúng ta về giá trị của tình cảm gia đình, và trách nhiệm của mỗi người con đối với đấng sinh thành.

—