BÀI TẬP:
Đoạn trích: MÃNH TRĂNG CUỐI RỪNG (Trích)

(Tóm tắt đoạn trước: Chuyến xe đêm nay đưa hàng ra tiền phương, Lâm một người lính lái xe Trường Sơn – được phép chỉ huy trả hàng xong, rẽ đến thăm chị gái và người yêu ở đơn vị thanh niên xung phong. Thật phiền hà, trên xe lại có một có gải đi nhờ xe lên cầu Đả Xanh, cô ta đi gặp người yêu! Cô gái xinh đẹp cũng tên là Nguyệt như tên người yêu của anh. Trong hành trình đi nhờ xe, cô gái đã giúp Lãm đưa xe vượt ngầm.)

Một làn nước hiện ra trước mặt. Đoạn ngầm Đá Xanh ngắn thôi nhưng mấy hôm trước mưa lũ, nước dâng cao trên mặt đá đến hơn một mét. Vừa đánh xe xuống, đã nghe nước tràn vào ống sả hơi ùng ục. Chiếc xe lắc điên đảo, lúc ngoi lên lúc hụp xuống như một con trâu nước dữ tợn, ánh đèn chiếu sáng mặt nước loang loáng. Ra đến quá nửa ngầm thì nước sâu quá, xe không đi được nữa. Nguyệt đứng bám bên cánh cửa, hướng dẫn cho tôi đi đúng giữa hai hàng cọc tiêu. Cô vội nhảy ùm xuống nước, bảo tôi tắt đèn.
– Có máy bay à?
– Để em nghe kĩ xem đã. Anh cứ tắt đèn đi. Loáng đèn dưới nước trông xa lắm đấy!
[…] Một loạt bom rất gần, hơi bom xô Nguyệt ngã dúi. Tôi kéo Nguyệt vào trong, đóng cửa buồng lái rồi chẳng đèn đóm gì hết, cứ theo lời Nguyệt chỉ đường, tôi cho xe phóng. Địch quây tròn trên đầu như xay lúa, rất thấp, thả pháo sáng và bắn hai mươi li. Mặc, tôi cứ chạy, và Nguyệt cứ nói rành rọt như người đếm bên cạnh:
– Anh ngoặt sang trái… Trước mặt có hố bom đấy… Chuẩn bị, sắp lên một cái dốc có “cua”…
Qua một quãng khó đi và tối quá, Nguyệt nhảy xuống đi dò trước. Tôi cứ nhằm cái bóng trắng nhờ nhờ của Nguyệt trước mặt mà lái theo. Lên quá độ hai ki lô mét, tôi dừng xe nép vào bên một “ta-luy” cao có cây rậm. Tôi bật đèn buồng lái. Cái tôi trông thấy đầu tiên là có vết máu bên vai Nguyệt, vết máu chảy xuống đó cả cánh tay áo xanh. Chết thật, cô ta bị thương rồi! Không biết Nguyệt bị thương loạt bom đầu tiên, lúc tôi nấp dưới khe, hay khi cô vùng chạy theo tôi trở về xe? Thú thực, lúc ấy trong lòng tôi dấy lên một tình yêu Nguyệt gần như mê muội lẫn cảm phục.
Nguyệt nhìn vết thương, cười. Khuôn mặt hơi tái nhưng vẫn tươi tỉnh và xinh đẹp. Từ đầu đến chân, cô ta ướt như một con công vừa tắm. Tôi rút chiếc mùi xoa đầy vết dầu mỡ trong túi, buộc ngoài lần áo xanh để cầm máu. Tôi đề nghị đưa Nguyệt sang bên kia ngầm về đơn vị, nhưng Nguyệt gạt đi:
Đây là giang sơn của em rồi. Anh đi đi, không trời sáng mất.
– Rồi Nguyệt lại cười: – Anh cứ yên tâm, vết thương chỉ sướt da thôi. Từ giờ đến sáng, em có thể đi lên đến tận trời được!
(Nguyễn Minh Châu, in trong Nguyễn Minh Châu tuyển tập, NXB Văn học, 2020)

Chú thích: Nguyễn Minh Châu: là một trong những cây bút văn xuôi tiêu biểu của nền văn học Việt Nam 1954-1975. “Mảnh trăng cuối rừng” là một trong những truyện ngắn hay nhất, tiêu biểu cho sáng tác của ông thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

CÂU HỎI:

Câu 1 . Văn bản trên có những nhân vật nào xuất hiện?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đọc kỹ văn bản và xác định những ai đang được nhắc đến hoặc đang có hành động, lời nói trong đoạn trích.
Bước 1: Đọc lướt qua văn bản để nhận diện các danh xưng, tên gọi.
Bước 2: Phân tích các đoạn văn để xem ai là người thực hiện hành động, ai là người nói, ai được nhắc đến.
– Ta thấy có “tôi” xưng hô, đây là người lái xe.
– Có nhân vật “Nguyệt” được nhắc đến và có hành động, lời nói.
– Dựa vào tóm tắt đoạn trước, ta biết “tôi” là Lâm, và cô gái đi nhờ xe cũng tên là Nguyệt.
– Tuy nhiên, trong đoạn trích này, chỉ có “tôi” (Lâm) và cô gái tên Nguyệt là trực tiếp xuất hiện và có vai trò trong câu chuyện.

Vậy, văn bản trên có những nhân vật sau xuất hiện:
– Người kể chuyện (xưng “tôi”, tên là Lâm)
– Cô gái tên Nguyệt

Câu 2 . Chỉ ra phương tiện ngôn ngữ được dùng để nối và quan hệ ý nghĩa giữa hai vế của câu ghép “Đoạn ngầm Đá Xanh ngắn thôi nhưng mấy hôm trước mưa lũ, nước dâng cao trên mặt đá đến hơn một mét.”

Đây là một câu hỏi về ngữ pháp, yêu cầu chúng ta nhận diện cấu trúc câu ghép và mối quan hệ giữa các vế câu.
Bước 1: Xác định câu ghép trong yêu cầu: “Đoạn ngầm Đá Xanh ngắn thôi nhưng mấy hôm trước mưa lũ, nước dâng cao trên mặt đá đến hơn một mét.”
Bước 2: Phân tích cấu trúc câu. Câu này có hai vế:
Vế 1: “Đoạn ngầm Đá Xanh ngắn thôi”
Vế 2: “mấy hôm trước mưa lũ, nước dâng cao trên mặt đá đến hơn một mét.”
Bước 3: Xác định từ nối hai vế câu. Ta thấy từ “nhưng” đứng giữa hai vế câu.
Bước 4: Xác định quan hệ ý nghĩa giữa hai vế câu. Từ “nhưng” thường dùng để chỉ quan hệ tương phản, đối lập. Tuy nhiên, trong trường hợp này, ta cần xem xét nội dung của hai vế để xác định chính xác hơn. Vế 1 nói về sự “ngắn” của đoạn ngầm, còn vế 2 nói về tình hình “nước dâng cao”, điều này gây khó khăn cho việc vượt ngầm. Sự đối lập ở đây là sự tương phản giữa đặc điểm vốn có của đoạn ngầm (ngắn) và tình hình bất thường, nguy hiểm do thiên tai gây ra (nước dâng cao). Sự kiện nước dâng cao làm cho cái “ngắn” trở nên nguy hiểm hơn.
Hoặc cũng có thể hiểu là: dù đoạn ngầm “ngắn thôi” nhưng vì “nước dâng cao” nên rất nguy hiểm. Đây là một dạng đối lập nhưng nhấn mạnh sự nguy hiểm.

Vậy, phương tiện ngôn ngữ được dùng để nối là liên từ:
– Liên từ: “nhưng”

Quan hệ ý nghĩa giữa hai vế câu là quan hệ:
– Quan hệ tương phản, đối lập. (Sự ngắn ngủi của đoạn ngầm tương phản với sự nguy hiểm do nước dâng cao gây ra).

Câu 3 . Xác định người kể chuyện và nêu tác dụng của việc lựa chọn kiểu người kể chuyện này trong văn bản trên.

Câu hỏi này yêu cầu chúng ta phân tích ngôi kể và vai trò của nó trong việc thể hiện câu chuyện.
Bước 1: Xác định ngôi kể. Trong văn bản, nhân vật “tôi” xuất hiện và trực tiếp kể lại câu chuyện. Điều này cho thấy người kể chuyện là người tham gia trực tiếp vào sự kiện.
– Người kể chuyện là ngôi thứ nhất (xưng “tôi”).

Bước 2: Nêu tác dụng của việc lựa chọn kiểu người kể chuyện này.
Khi sử dụng ngôi kể thứ nhất, tác giả có thể:
– Tạo cảm giác chân thực, gần gũi cho câu chuyện. Người đọc như được sống cùng nhân vật, trải nghiệm những gì nhân vật trải qua.
– Bộc lộ trực tiếp suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc của nhân vật. Qua lời kể của “tôi”, ta hiểu được tâm trạng bối rối, lo lắng, sau đó là sự cảm phục, yêu mến của Lâm dành cho Nguyệt.
– Tăng tính chủ quan, góc nhìn cá nhân. Câu chuyện được kể qua lăng kính của nhân vật “tôi”, nên nó mang đậm dấu ấn cảm xúc và suy tư của nhân vật đó. Điều này giúp làm nổi bật tâm trạng và sự chuyển biến trong nhận thức của nhân vật.
– Giúp khắc họa rõ nét tính cách và nội tâm nhân vật.

Vậy, tác dụng của việc lựa chọn kiểu người kể chuyện ngôi thứ nhất là:
– Tạo sự chân thực, gần gũi, giúp người đọc dễ dàng đồng cảm với nhân vật.
– Bộc lộ trực tiếp suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc của nhân vật “tôi” (Lâm) đối với hoàn cảnh và Nguyệt.
– Khắc họa sâu sắc hơn nội tâm và sự chuyển biến tâm lý của nhân vật “tôi”.

Câu 4 . Câu văn “Từ giờ đến sáng, em có thể đi lên đến tận trời được!” cho em hiểu thêm điều gì về chủ nhân của lời thoại? Hãy thử lý giải mối liên hệ giữa nhan đề tác phẩm và tên nhân vật nữ xuất hiện trong văn bản.

Câu hỏi này có hai ý, chúng ta sẽ lần lượt giải quyết.

Phần 1: Ý nghĩa của câu thoại.
Bước 1: Đọc kỹ câu thoại: “Từ giờ đến sáng, em có thể đi lên đến tận trời được!”
Bước 2: Phân tích ngữ cảnh của câu thoại. Nguyệt vừa bị thương, khuôn mặt tái đi nhưng vẫn cố gắng động viên Lâm. Cô nói câu này khi Lâm đề nghị đưa cô về đơn vị.
Bước 3: Suy luận về ý nghĩa của lời nói. “Đi lên đến tận trời” ở đây không phải là đi theo nghĩa đen, mà là nói về khả năng, sức chịu đựng, ý chí phi thường. Nguyệt muốn khẳng định rằng dù bị thương, cô vẫn đủ sức khỏe và ý chí để hoàn thành nhiệm vụ của mình. Lời nói còn thể hiện sự tự tin, bất chấp hiểm nguy.

Vậy, câu văn “Từ giờ đến sáng, em có thể đi lên đến tận trời được!” cho ta hiểu thêm về chủ nhân của lời thoại (Nguyệt) như sau:
– Cô là một người có ý chí, nghị lực phi thường, không dễ dàng gục ngã trước khó khăn, hiểm nguy.
– Cô có sự tự tin vào sức mạnh và khả năng của bản thân, dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
– Cô là một người rất kiên cường, dũng cảm, sẵn sàng hy sinh và vượt qua giới hạn của bản thân vì nhiệm vụ.

Phần 2: Mối liên hệ giữa nhan đề tác phẩm và tên nhân vật nữ.
Bước 1: Nhắc lại nhan đề tác phẩm: “Mảnh trăng cuối rừng”.
Bước 2: Nhắc lại tên nhân vật nữ: “Nguyệt”.
Bước 3: Tìm mối liên hệ giữa “mảnh trăng” và “Nguyệt”. Trong tiếng Việt, “Nguyệt” có nghĩa là trăng.
Bước 4: Suy nghĩ về ý nghĩa biểu tượng của “mảnh trăng cuối rừng”. “Trăng” thường tượng trưng cho vẻ đẹp dịu dàng, trong sáng, tròn đầy. “Cuối rừng” gợi lên sự cô đơn, bí ẩn, hoang vu, nhưng cũng có thể là nơi ẩn chứa vẻ đẹp thuần khiết, chưa bị vấy bẩn.
Bước 5: Liên hệ nhan đề với nhân vật Nguyệt.
– Tên Nguyệt gợi liên tưởng trực tiếp đến hình ảnh mặt trăng, biểu tượng của vẻ đẹp, sự dịu dàng, thanh khiết.
– “Mảnh trăng cuối rừng” có thể là hình ảnh ẩn dụ cho vẻ đẹp, phẩm chất cao quý, trong sáng của Nguyệt, ẩn mình giữa chiến tranh khốc liệt, giữa sự gian khổ, hiểm nguy của “cuối rừng” (tiền tuyến).
– Vẻ đẹp và phẩm chất của Nguyệt tỏa sáng trong hoàn cảnh khó khăn, gian khổ, giống như mảnh trăng cô đơn nhưng vẫn tỏa sáng giữa màn đêm.

Vậy, mối liên hệ giữa nhan đề tác phẩm và tên nhân vật nữ là:
– Nhan đề “Mảnh trăng cuối rừng” và tên nhân vật “Nguyệt” có mối liên hệ trực tiếp và sâu sắc. “Nguyệt” có nghĩa là trăng.
– “Mảnh trăng cuối rừng” là hình ảnh ẩn dụ cho vẻ đẹp, sự trong sáng, cao quý và phẩm chất kiên cường, dũng cảm của nhân vật Nguyệt. Vẻ đẹp ấy hiện lên giữa hoàn cảnh chiến tranh gian khổ, hiểm nguy, nơi “cuối rừng” – tiền tuyến khốc liệt.

Câu 5 . Trình bày suy nghĩ của em về một thông điệp khiến em tâm đắc nhất trong văn bản. (Trả lời thành đoạn văn khoảng 5-7 dòng)

Đây là câu hỏi mở, yêu cầu chúng ta thể hiện suy nghĩ cá nhân về một thông điệp mà mình cảm thấy tâm đắc nhất trong đoạn trích. Cô giáo sẽ gợi ý một số thông điệp và cách diễn đạt.

Bước 1: Đọc lại toàn bộ đoạn trích và suy ngẫm về những gì mình cảm nhận được.
Bước 2: Chọn ra một thông điệp hoặc ý nghĩa mà em cảm thấy ấn tượng nhất. Đó có thể là:
– Vẻ đẹp và phẩm chất của con người trong chiến tranh.
– Lòng dũng cảm, ý chí kiên cường của tuổi trẻ.
– Sự hy sinh thầm lặng.
– Tình yêu, sự cảm phục nảy sinh trong hoàn cảnh khó khăn.

Cô giáo sẽ chọn thông điệp về vẻ đẹp và phẩm chất của con người trong chiến tranh.

Bước 3: Viết thành đoạn văn khoảng 5-7 dòng, diễn đạt suy nghĩ của mình.

Ví dụ:
Thông điệp khiến em tâm đắc nhất trong văn bản là vẻ đẹp và phẩm chất cao quý của con người Việt Nam trong chiến tranh. Dù đối mặt với bom đạn, hiểm nguy, Nguyệt vẫn giữ vững tinh thần lạc quan, dũng cảm và giàu nghị lực. Cô không chỉ xinh đẹp mà còn có một trái tim kiên cường, sẵn sàng giúp đỡ người khác dù bản thân bị thương. Qua nhân vật Nguyệt, Nguyễn Minh Châu đã khắc họa thành công hình ảnh những người phụ nữ Việt Nam anh hùng, là điểm sáng giữa hoàn cảnh khốc liệt. Đó là vẻ đẹp của tâm hồn, của ý chí chiến đấu, làm lay động lòng người.

Cô hy vọng với những hướng dẫn chi tiết này, các em đã hiểu rõ bài tập và có thể tự tin trả lời các câu hỏi. Hãy luôn đọc kỹ đề bài, bám sát văn bản và thể hiện suy nghĩ của mình một cách mạch lạc nhé! Chúc các em học tốt!