Đọc văn bản sau: Núi cao bởi có đất bồi Núi chê đất thấp, núi ngồi ở đâu? Muôn d…

***

Dưới đây là lời giải chi tiết cho các yêu cầu của đề bài:

Câu 1. Xác định thể thơ được sử dụng trong văn bản trên. (0,5 điểm)

Bước 1: Quan sát số tiếng (âm tiết) trong từng dòng thơ.

• Dòng 1: “Núi cao bởi có đất bồi” (6 tiếng)
• Dòng 2: “Núi chê đất thấp, núi ngồi ở đâu?” (8 tiếng)
• Dòng 3: “Muôn dòng sông đổ biển sâu” (6 tiếng)
• Dòng 4: “Biển chê sông nhỏ, biển đâu nước còn?” (8 tiếng)
• Dòng 5: “Tre già yêu lấy măng non” (6 tiếng)
• Dòng 6: “Chắt chiu như mẹ yêu con tháng ngày” (8 tiếng)
• Dòng 7: “Mai sau con lớn hơn thày” (6 tiếng)
• Dòng 8: “Các con ôm cả hai tay đất tròn” (8 tiếng)

Bước 2: Nhận xét về cách gieo vần.

• Vần “bồi” (dòng 1) vần với “ngồi” (dòng 2) và “sâu” (dòng 3).
• Vần “còn” (dòng 4) vần với “non” (dòng 5) và “con” (dòng 6).
• Vần “thày” (dòng 7) vần với “tay” (dòng 8).

Bước 3: Đối chiếu với đặc điểm các thể thơ truyền thống của Việt Nam.

Thể thơ có cấu trúc một dòng 6 tiếng và một dòng 8 tiếng đi liền nhau, cùng với cách gieo vần đặc trưng (tiếng cuối dòng 6 vần với tiếng cuối dòng 8, tiếng cuối dòng 8 vần với tiếng cuối dòng 6 tiếp theo), chính là thể thơ lục bát.

Lời giải:

Thể thơ được sử dụng trong văn bản trên là thể thơ lục bát.

Giải thích: Thể thơ lục bát là một thể thơ truyền thống của Việt Nam, được nhận biết qua đặc điểm cơ bản là các cặp câu gồm một câu sáu chữ (lục) và một câu tám chữ (bát) xen kẽ. Các tiếng cuối của dòng lục và dòng bát thường hiệp vần với nhau, tạo nên sự nhịp nhàng, uyển chuyển cho bài thơ.

Câu 2. Tình cảm của tác giả thể hiện như thế nào trong văn bản trên? (0,5 điểm)

Bước 1: Đọc kĩ và phân tích nội dung, ý nghĩa từng cặp câu.

• “Núi cao bởi có đất bồi / Núi chê đất thấp, núi ngồi ở đâu?” và “Muôn dòng sông đổ biển sâu / Biển chê sông nhỏ, biển đâu nước còn?”: Nói về mối quan hệ tương hỗ, không thể tách rời giữa các sự vật trong tự nhiên. “Núi” và “biển” dù lớn lao nhưng vẫn cần “đất bồi”, “sông nhỏ” để tồn tại và phát triển. Điều này thể hiện sự trân trọng những giá trị nền tảng, cơ bản.
• “Tre già yêu lấy măng non / Chắt chiu như mẹ yêu con tháng ngày”: Diễn tả tình yêu thương, sự che chở, nâng đỡ của thế hệ đi trước dành cho thế hệ sau. Đó là tình cảm tự nhiên, sâu sắc, bền bỉ như tình mẹ con.
• “Mai sau con lớn hơn thày / Các con ôm cả hai tay đất tròn”: Thể hiện niềm tin, kì vọng vào sự phát triển vượt bậc của thế hệ mai sau, mong muốn con cháu sẽ trưởng thành, tài giỏi hơn cha ông, làm chủ cuộc sống và làm chủ thế giới rộng lớn. Đồng thời, cũng ngầm chứa đạo lý tôn sư trọng đạo, “trò hơn thầy” là niềm vui, niềm tự hào của người thầy.

Bước 2: Tổng hợp các ý nghĩa để rút ra tình cảm chủ đạo của tác giả.

Các ý trên đều hướng đến ca ngợi những giá trị truyền thống, tình cảm gia đình, tình thầy trò và khát vọng về sự phát triển.

Lời giải:

Trong văn bản trên, tác giả Tố Hữu đã thể hiện một cách sâu sắc và tha thiết tình yêu thương, lòng biết ơn, và niềm tin mãnh liệt vào sự kế thừa, phát triển của các thế hệ. Cụ thể:

• Đó là tình cảm trân trọng, ngợi ca sự gắn bó, tương trợ lẫn nhau trong cuộc sống (núi – đất, sông – biển).
• Là tình yêu thương vô bờ bến của thế hệ đi trước dành cho thế hệ sau, sự chắt chiu, nâng niu như tình mẹ con, tình tre già măng non.
• Là niềm tin, kì vọng vào sự vươn lên mạnh mẽ, vượt trội của thế hệ trẻ, với mong muốn con cháu sẽ trưởng thành, tài giỏi hơn cha ông, làm chủ cuộc đời mình và góp phần xây dựng đất nước. Đồng thời, cũng là sự đề cao đạo lý tôn sư trọng đạo, “con hơn thầy” là niềm tự hào của thế hệ đi trước.

Giải thích: Việc phân tích nội dung và ý nghĩa của các hình ảnh, câu thơ giúp chúng ta nắm bắt được những thông điệp mà tác giả muốn truyền tải. Từ những thông điệp ấy, ta có thể suy ra được tình cảm, thái độ của tác giả đối với vấn đề được đề cập.

Câu 3. Xác định 01 biện pháp tu từ và nêu hiệu quả nghệ thuật trong những câu thơ sau: (1.0 điểm)

Núi cao bởi có đất bồi
Núi chê đất thấp, núi ngồi ở đâu?
Muôn dòng sông đổ biển sâu
Biển chê sông nhỏ, biển đâu nước còn?

Bước 1: Đọc kĩ các câu thơ và tìm kiếm các yếu tố ngôn ngữ đặc biệt.

• “Núi chê đất thấp”, “núi ngồi ở đâu?”: Núi được gán cho hành động “chê”, “ngồi” như con người.
• “Biển chê sông nhỏ”, “biển đâu nước còn?”: Biển được gán cho hành động “chê” như con người, và đặt câu hỏi.

Bước 2: Xác định biện pháp tu từ dựa trên những yếu tố đã tìm được.

Việc gán cho núi và biển những đặc điểm, hành động, suy nghĩ như con người chính là biện pháp nhân hóa. Ngoài ra, việc dùng câu hỏi để khẳng định ý (“núi ngồi ở đâu?”, “biển đâu nước còn?”) còn là biện pháp câu hỏi tu từ.

Bước 3: Chọn một biện pháp tu từ nổi bật và phân tích hiệu quả nghệ thuật của nó.

Chúng ta có thể chọn biện pháp nhân hóa hoặc câu hỏi tu từ. Ở đây, cô sẽ chọn phân tích biện pháp nhân hóa.

Lời giải:

1. Biện pháp tu từ: Nhân hóa

2. Hiệu quả nghệ thuật:

Việc sử dụng biện pháp nhân hóa trong các câu thơ “Núi chê đất thấp, núi ngồi ở đâu?”, “Biển chê sông nhỏ, biển đâu nước còn?” mang lại những hiệu quả nghệ thuật sâu sắc:

• Làm cho hình ảnh trở nên sinh động, gần gũi: Các vật vô tri như núi, đất, sông, biển bỗng trở nên có cảm xúc, có hành động như con người (biết “chê”, biết “ngồi”). Điều này giúp người đọc dễ hình dung và cảm nhận được mối quan hệ giữa chúng một cách trực quan, hấp dẫn hơn.

• Gửi gắm bài học đạo lí sâu sắc: Thông qua lời nói, hành động của “núi” và “biển”, tác giả khéo léo truyền tải một triết lí sống quan trọng: Mọi sự vật, hiện tượng trong cuộc sống đều có mối liên hệ tương hỗ, không thể tách rời. Cái lớn mạnh dù có vẻ bề thế đến đâu cũng cần có nền tảng từ những điều nhỏ bé, giản dị. “Núi” cần “đất bồi”, “biển” cần “sông nhỏ” để tồn tại. Từ đó, khơi gợi suy ngẫm về lòng biết ơn, sự khiêm tốn và tránh thói kiêu căng, khinh thường những giá trị nhỏ bé. Nếu núi chê đất thấp, biển chê sông nhỏ, thì chúng sẽ mất đi chính bản thể và sự tồn tại của mình.

Giải thích: Nhân hóa là biện pháp nghệ thuật gán những đặc điểm của con người (tính cách, hành động, cảm xúc) cho sự vật, hiện tượng. Mục đích là để làm cho sự vật trở nên sống động, gần gũi, gợi cảm hơn và để truyền tải những ý nghĩa sâu xa, triết lí nhân sinh.

Câu 4. Từ đoạn trích, anh/chị hãy rút ra một thông điệp có ý nghĩa nhất đối với bản thân? Vì sao? (1,0 điểm)

Bước 1: Đọc lại toàn bộ đoạn thơ và xác định các thông điệp chính mà tác giả muốn gửi gắm.

• Sự tương hỗ, gắn bó, không thể tách rời giữa các yếu tố.
• Lòng biết ơn những giá trị nền tảng, công lao của người đi trước.
• Tình yêu thương, sự che chở, nâng đỡ của thế hệ đi trước cho thế hệ sau.
• Niềm tin, kì vọng và sự khuyến khích thế hệ sau vươn lên, vượt trội.
• Tinh thần khiêm tốn, tránh kiêu căng.

Bước 2: Chọn một thông điệp mà bản thân thấy tâm đắc nhất và có ý nghĩa sâu sắc nhất đối với mình.

Đây là câu hỏi mở, các em có thể chọn bất kỳ thông điệp nào trong số trên, miễn là lí giải được “Vì sao?”. Cô sẽ chọn thông điệp về “Lòng biết ơn và sự kế thừa”.

Bước 3: Lí giải tại sao thông điệp đó có ý nghĩa đối với bản thân, liên hệ với trải nghiệm hoặc suy nghĩ của mình.

Lời giải:

Từ đoạn trích trên, thông điệp có ý nghĩa nhất đối với bản thân em là thông điệp về lòng biết ơn và tinh thần kế thừa những giá trị tốt đẹp từ thế hệ đi trước để vươn lên, phát triển bản thân.

Vì sao?

Em cảm thấy thông điệp này vô cùng sâu sắc và gần gũi với cuộc sống của chính em. Các câu thơ “Núi cao bởi có đất bồi”, “Muôn dòng sông đổ biển sâu” đã khẳng định một sự thật hiển nhiên: không có bất cứ sự vĩ đại nào tự nhiên mà có, mà đều cần đến những nền tảng, những sự vun đắp từ những điều tưởng chừng nhỏ bé hơn. Tương tự, sự trưởng thành và thành công của mỗi người chúng ta không thể tách rời khỏi công lao của ông bà, cha mẹ, thầy cô và những người đã tạo dựng nên nền tảng xã hội ngày hôm nay.

Đặc biệt, hình ảnh “Tre già yêu lấy măng non” và “Chắt chiu như mẹ yêu con tháng ngày” nhắc nhở em về tình yêu thương vô điều kiện, sự chăm sóc và dạy dỗ tận tình của gia đình, thầy cô. Em nhận ra rằng mình đang lớn lên và học tập trong một môi trường được vun đắp từ bao thế hệ. Câu “Mai sau con lớn hơn thày / Các con ôm cả hai tay đất tròn” không chỉ là một lời răn dạy mà còn là một khát vọng, một sự động viên lớn lao. Nó khuyến khích thế hệ trẻ như chúng em phải không ngừng học hỏi, rèn luyện để không chỉ tiếp nối mà còn phải vượt qua những thành tựu của cha ông, vươn xa hơn nữa, để xứng đáng với sự kì vọng và tình yêu thương đó.

Thông điệp này giúp em sống có trách nhiệm hơn, biết trân trọng những gì mình đang có và luôn nỗ lực để trở thành một người con, người học trò và công dân có ích, mang lại niềm tự hào cho những người đã tin yêu và dưỡng dục mình.

Giải thích: Việc rút ra thông điệp và lí giải ý nghĩa của nó đối với bản thân đòi hỏi khả năng cảm thụ văn học, kết nối kiến thức văn học với thực tiễn cuộc sống và thể hiện quan điểm cá nhân một cách có lập luận. Đây là một kĩ năng quan trọng giúp em phát triển tư duy phê phán và tự nhận thức.

***
Cô hy vọng lời giải chi tiết này sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về tác phẩm, đồng thời rèn luyện kĩ năng phân tích và cảm thụ văn học. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào khác, đừng ngần ngại hỏi cô nhé! Chúc các em học tốt!