Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô và các em sẽ cùng nhau tìm hiểu một văn bản thật hay và ý nghĩa về tuổi thơ, đó là “Cánh diều tuổi thơ” của nhà văn Tạ Duy Anh. Chúng ta sẽ cùng nhau giải đáp các câu hỏi để không chỉ hiểu sâu hơn về nội dung, nghệ thuật của văn bản mà còn học cách làm bài đọc hiểu một cách hiệu quả nhé!

***

HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP

I. ĐỌC HIỂU. (6,0 điểm)

Để làm tốt phần Đọc hiểu, các em hãy nhớ:

• Đọc kĩ văn bản ít nhất 2 lần để nắm được nội dung chính, các chi tiết quan trọng và cảm xúc của tác giả.
• Đọc kĩ từng câu hỏi và gạch chân từ khóa để xác định yêu cầu.
• Trả lời dựa trên thông tin có trong văn bản, kết hợp với kiến thức Ngữ văn đã học.

Chúng ta cùng bắt đầu nào!

Câu 1: Cho biết đoạn ngữ liệu trên thuộc thể loại văn bản nào?
Phân tích:

Để xác định thể loại, chúng ta cần căn cứ vào các đặc điểm của văn bản:

• Văn bản là lời kể, lời tâm sự của tác giả về tuổi thơ của mình.
• Tác giả bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ, chiêm nghiệm sâu sắc về những kỉ niệm gắn liền với cánh diều.
• Ngôn ngữ giàu hình ảnh, chất thơ, giàu cảm xúc.
• Không có cốt truyện rõ ràng, các sự kiện không diễn ra theo trình tự thời gian nghiêm ngặt mà chủ yếu là những dòng hồi tưởng, cảm nhận.

Dựa vào những đặc điểm trên, chúng ta sẽ xem xét các đáp án:

• A. Tuỳ bút: Là thể loại văn xuôi tự sự thường có dung lượng ngắn, nghiêng về biểu cảm. Tùy bút thường ghi lại những cảm nghĩ, suy nghĩ, nhận xét đánh giá của tác giả về con người, sự việc, phong cảnh một cách tự do, phóng khoáng, giàu cảm xúc và chất thơ.
• B. Hồi kí: Thể loại văn học ghi chép lại các sự kiện đã xảy ra trong quá khứ gắn với cuộc đời của tác giả, thường có tính chất chân thực, trình bày theo một trật tự thời gian nhất định.
• C. Truyện: Có cốt truyện, nhân vật, sự kiện, tình huống cụ thể.
• D. Tản văn: Thể loại văn xuôi ngắn gọn, giàu chất trữ tình, tùy hứng, thường ghi lại những cảm xúc, suy nghĩ chợt nảy sinh về một vấn đề, sự vật. Tản văn và tùy bút có nhiều điểm tương đồng nhưng tùy bút thường có chiều sâu suy tưởng, triết lí hơn.

Đoạn văn “Cánh diều tuổi thơ” thể hiện rõ những cảm xúc, suy tư sâu sắc của tác giả về một kí ức, một biểu tượng của tuổi thơ, với ngôn ngữ giàu tính biểu cảm, chất thơ. Do đó, thể loại phù hợp nhất là tùy bút.

Đáp án đúng: A. Tuỳ bút

Câu 2: Tuổi thơ của tác giả gần với hình ảnh nào?
Phân tích:

Hãy đọc lại câu văn đầu tiên của đoạn trích: “Tuổi thơ của tôi được nâng lên từ những cánh diều.” Câu này đã trực tiếp cho chúng ta đáp án. Ngoài ra, xuyên suốt văn bản, hình ảnh “cánh diều” được nhắc đi nhắc lại nhiều lần, gắn với những cảm xúc, kỉ niệm, suy nghĩ của tác giả.

Đáp án đúng: B. Cánh diều

Câu 3: Trong câu “Bầu trời tự do đẹp như một thảm nhung khổng lồ” có cụm từ “một thảm nhung khổng lồ” thuộc cụm từ nào sau đây?
Phân tích:

Để xác định cụm từ loại, chúng ta cần tìm trung tâm ngữ của cụm từ đó.

• “một thảm nhung khổng lồ”:
• “thảm” là danh từ (từ chỉ sự vật). Đây là trung tâm ngữ.
• “một” là số từ, bổ sung ý nghĩa về số lượng cho danh từ “thảm”.
• “nhung” là danh từ, bổ sung ý nghĩa về chất liệu cho “thảm” (thảm bằng nhung).
• “khổng lồ” là tính từ, bổ sung ý nghĩa về đặc điểm, kích thước cho “thảm nhung”.

Vì trung tâm ngữ là một danh từ (“thảm”) và các từ khác bổ sung ý nghĩa cho danh từ này, nên đây là một cụm danh từ.

• A. Cụm danh từ: Cấu tạo bởi danh từ (trung tâm ngữ) và các phụ ngữ đi kèm.
• B. Cụm động từ: Cấu tạo bởi động từ (trung tâm ngữ) và các phụ ngữ đi kèm.
• C. Cụm tính từ: Cấu tạo bởi tính từ (trung tâm ngữ) và các phụ ngữ đi kèm.

Đáp án đúng: A. Cụm danh từ

Câu 4: Chọn từ thích hợp điền vào chỗ trống: Thông qua “Cánh diều tuổi thơ”, tác giả Tạ Duy Anh muốn nói đến sống của con người như những cánh diều bay trên bầu trời rộng lớn, thỏa sức mình, nỗ lực chiến đấu cho cuộc đời.
Phân tích:

Để điền từ thích hợp, chúng ta cần căn cứ vào nội dung chính và thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm, đặc biệt là những câu văn quan trọng trong đoạn trích:

• “Có cái gì cứ cháy lên, cháy mãi trong tâm hồn chúng tôi. Sau này tôi mới hiểu đấy là khát vọng.” (Đây là câu trực tiếp nói lên điều tác giả muốn truyền tải)
• “Tôi đã ngửa cổ suốt một thời mới lớn để chờ đợi một nàng tiên áo xanh bay xuống từ trời và bao giờ cũng hi vọng khi tha thiết cầu xin: “Bay đi diều ơi! Bay đi!”. Cánh diều tuổi ngọc ngà bay đi, mang theo nỗi khát khao của tôi.”

Những từ ngữ như “cháy lên, cháy mãi”, “khát vọng”, “hi vọng”, “khát khao”, “thỏa sức mình, nỗ lực chiến đấu” đều hướng đến ý nghĩa về sự mong muốn, ước mơ mãnh liệt. Trong các lựa chọn, “khát vọng” là từ bao trùm và chính xác nhất, đồng thời cũng được tác giả trực tiếp nhắc đến.

Đáp án đúng: A. Khát vọng

Câu 5: Câu “Tôi đã ngửa cổ suốt một thời mới lớn để chờ đợi một nàng tiên xanh…” cho thấy tâm hồn đứa trẻ như thế nào?
Phân tích:

Câu văn miêu tả hành động và suy nghĩ của đứa trẻ khi còn nhỏ:

• “ngửa cổ suốt một thời mới lớn để chờ đợi một nàng tiên áo xanh bay xuống từ trời”: Hành động chờ đợi một điều kì diệu, không có thật trong thực tế.
• “hi vọng khi tha thiết cầu xin: “Bay đi diều ơi! Bay đi!””: Niềm tin và ước ao ngây thơ.

Điều này cho thấy đứa trẻ có một trí tưởng tượng phong phú, luôn tin vào những điều kì diệu, luôn có những ước mơ đẹp đẽ và trong sáng. Đây là đặc điểm của tâm hồn mộng mơ.

• A. Trẻ em sẽ có tâm hồn yếu đuối: Không liên quan đến việc chờ đợi nàng tiên.
• B. Trẻ em hay dễ ảo tưởng: “Ảo tưởng” thường mang sắc thái tiêu cực, nghĩa là tin vào những điều không có thật đến mức sai lệch thực tế. Trong ngữ cảnh tuổi thơ, đây là sự bay bổng của trí tưởng tượng, của mơ ước, mang sắc thái tích cực.
• C. Trẻ em thấy bản thân luôn nhỏ bé: Cũng không liên quan trực tiếp đến hành động “chờ đợi nàng tiên”.
• D. Trẻ em có tâm hồn mộng mơ: “Mộng mơ” diễn tả sự bay bổng, tràn đầy ước mơ, trí tưởng tượng, niềm tin vào những điều đẹp đẽ, phù hợp với hành động chờ đợi nàng tiên.

Đáp án đúng: D. Trẻ em có tâm hồn mộng mơ

Câu 6: Nhan đề văn bản nêu lên nội dung gì?
Phân tích:

Nhan đề “Cánh diều tuổi thơ” gồm hai vế:

• “Cánh diều”: Là hình ảnh trung tâm, biểu tượng xuyên suốt văn bản.
• “tuổi thơ”: Là giai đoạn mà các kỉ niệm về cánh diều diễn ra.

Văn bản không chỉ miêu tả cánh diều mà còn nói về niềm vui sướng tột độ, cảm giác tự do, sự huyền ảo, và đặc biệt là “khát vọng”, “nỗi khát khao” mà cánh diều mang lại cho tác giả trong những năm tháng tuổi thơ. Do đó, nhan đề này muốn nhấn mạnh vai trò, giá trị tinh thần mà cánh diều đã mang đến cho thế giới nội tâm của một đứa trẻ.

• A. Nêu vấn đề cần phải giữ gìn trò chơi dân gian: Đây có thể là một phần ý nghĩa, nhưng không phải là nội dung bao quát nhất mà nhan đề muốn truyền tải. Văn bản thiên về cảm xúc, suy tư cá nhân hơn là một lời kêu gọi.
• B. Nêu lên ý nghĩa của cánh diều đối với tuổi thơ: Đáp án này bao quát nhất. Nhan đề gợi mở về những giá trị tinh thần, những điều tốt đẹp mà cánh diều mang lại cho tuổi thơ của tác giả (niềm vui, sự tự do, khát vọng, mộng mơ…).
• C. Nêu hình ảnh xuyên suốt văn bản: Đúng là cánh diều là hình ảnh xuyên suốt, nhưng nhan đề không chỉ đơn thuần là gọi tên hình ảnh mà còn hàm chứa ý nghĩa sâu xa.
• D. Nêu lên ước mơ của con người lúc tuổi thơ: “Ước mơ” là một phần quan trọng của “ý nghĩa”, nhưng “ý nghĩa” rộng hơn, bao gồm cả niềm vui, cảm giác tự do, sự huyền ảo…

Đáp án đúng: B. Nêu lên ý nghĩa của cánh diều đối với tuổi thơ

Câu 7: Tuổi thơ của mỗi đứa trẻ thường gần với những trò chơi thú vị? Hãy trình bày cảm nhận về một trò chơi đã gắn bó với tuổi thơ em?
Dàn ý gợi ý:

A. Mở bài:

• Giới thiệu về tuổi thơ của mỗi người (gắn liền với những kỉ niệm đẹp, trong đó có trò chơi).
• Nêu tên trò chơi đã gắn bó sâu sắc với tuổi thơ em (ví dụ: nhảy dây, trốn tìm, ô ăn quan, đánh chuyền, đá cầu…).
• Bộc lộ cảm xúc chung về trò chơi đó.

B. Thân bài:

• Miêu tả trò chơi:
  • Cách chơi (luật chơi đơn giản, dụng cụ (nếu có)).
  • Không gian chơi (sân trường, hè phố, sân đình, bãi đất trống…).
  • Thời gian chơi (những buổi chiều hè, sau giờ học…).
• Kể lại kỉ niệm đáng nhớ:
  • Kỉ niệm cụ thể gắn với trò chơi đó (một trận đấu gay cấn, một lần bị phạt, một pha chiến thắng…).
  • Kể về những người bạn đã cùng chơi (tên, tính cách, tình bạn).
  • Cảm xúc khi chơi (vui sướng, hồi hộp, tiếc nuối, giận hờn, rồi lại cười vang…).
• Ý nghĩa của trò chơi đối với bản thân:
  • Trò chơi đã giúp em rèn luyện điều gì (sự khéo léo, nhanh nhẹn, tinh thần đồng đội, kiên nhẫn…).
  • Trò chơi đã mang lại những bài học gì (biết chia sẻ, nhường nhịn, vượt qua thất bại…).
  • Trò chơi đã bồi đắp tâm hồn em như thế nào (làm phong phú trí tưởng tượng, nuôi dưỡng tình bạn…).

C. Kết bài:

• Khẳng định lại tình cảm của em đối với trò chơi đó.
• Trò chơi mãi là một phần không thể thiếu, là kỉ niệm đẹp đẽ trong kí ức tuổi thơ.
• Liên hệ với giá trị của các trò chơi dân gian/truyền thống.

Bài làm tham khảo:

Tuổi thơ mỗi người là một dòng sông êm đềm trôi, mang theo những kí ức lấp lánh như những viên sỏi nhỏ. Trong dòng kí ức ấy, trò chơi “trốn tìm” đã trở thành một kỉ niệm không thể phai mờ, gắn bó sâu sắc với tuổi thơ hồn nhiên của em.

Cứ mỗi buổi chiều hè, khi nắng đã dịu bớt, lũ trẻ trong xóm chúng em lại tụ tập ở sân đình râm mát, hò reo gọi nhau chơi trốn tìm. Luật chơi thật đơn giản: một người bịt mắt đếm, những người còn lại nhanh chóng tìm chỗ ẩn nấp. Cả một không gian rộng lớn của sân đình với gốc đa cổ thụ, những bậc đá rêu phong, hay bờ tường cũ kĩ đều trở thành nơi lí tưởng để chúng em thỏa sức “biến hóa”. Cảm giác hồi hộp nín thở khi nghe tiếng đếm “một trăm!” của người đi tìm, rồi vỡ òa sung sướng khi trốn thoát thành công, hay lo lắng khi bị phát hiện đều là những cung bậc cảm xúc khó tả. Em vẫn nhớ như in lần mình trốn trong bụi dâm bụt, tim đập thình thịch khi nghe tiếng chân người bạn đi tìm ở rất gần. Rồi khi tiếng hô “ù tìm!” vang lên, cả bọn lại ùa ra cười vang, quên hết mọi lo âu, chỉ còn lại niềm vui sướng tột độ.

Trò chơi trốn tìm không chỉ mang lại cho em những tràng cười giòn tan mà còn rèn cho em sự tinh nhanh, óc quan sát và khả năng phối hợp cùng bạn bè. Mỗi lần chơi, em lại học được cách kiên nhẫn chờ đợi, cách suy đoán vị trí của đối phương và cả cách chia sẻ niềm vui, nỗi buồn cùng nhau. Tình bạn của chúng em cũng từ những buổi chiều trốn tìm ấy mà thêm gắn kết, bền chặt.

Giờ đây, dù không còn được chơi trốn tìm thường xuyên nữa, nhưng mỗi khi nhớ về, em vẫn cảm thấy lòng mình ấm áp và bồi hồi. Trò chơi ấy không chỉ là một phần của tuổi thơ mà còn là một bài học về sự hồn nhiên, tinh thần đồng đội và tình bạn trong sáng. Em tin rằng, những kí ức đẹp đẽ về trò chơi trốn tìm sẽ mãi mãi là hành trang quý giá trong cuộc đời mình.

Câu 8: Em có đồng ý với ý kiến sau không: “Cánh diều có thể khơi dậy niềm vui sướng và ước mơ của tuổi thơ? Hãy nêu vai trò của ước mơ trong đời sống con người.
Dàn ý gợi ý:

A. Mở bài:

• Khẳng định sự đồng tình hoàn toàn với ý kiến “Cánh diều có thể khơi dậy niềm vui sướng và ước mơ của tuổi thơ”.
• Dẫn dắt đến vai trò của ước mơ trong cuộc sống.

B. Thân bài:

• Phần 1: Lý giải sự đồng tình về ý kiến cánh diều khơi dậy niềm vui sướng và ước mơ của tuổi thơ.
  • Niềm vui sướng:
    • Từ văn bản: “Chúng tôi vui sướng đến phát dại nhìn lên trời”, “Tiếng sáo diều vi vu trầm bổng”, “không còn gì huyền ảo hơn”.
    • Thực tế: Niềm vui của sự tự do, chinh phục không gian, cùng bạn bè vui đùa.
  • Ước mơ:
    • Từ văn bản: “Có cái gì cứ cháy lên, cháy mãi trong tâm hồn chúng tôi. Sau này tôi mới hiểu đấy là khát vọng.”, “chờ đợi một nàng tiên áo xanh bay xuống từ trời”, “Cánh diều tuổi ngọc ngà bay đi, mang theo nỗi khát khao của tôi”.
    • Hình ảnh cánh diều bay cao, bay xa tượng trưng cho khát vọng vươn tới những điều tốt đẹp, thoát khỏi giới hạn.
• Phần 2: Vai trò của ước mơ trong đời sống con người.
  • Là động lực mạnh mẽ: Ước mơ giúp con người có mục tiêu để phấn đấu, vượt qua khó khăn, không ngừng học hỏi và hoàn thiện bản thân. (Ví dụ: ước mơ trở thành bác sĩ giúp học sinh nỗ lực học tập tốt các môn khoa học).
  • Là kim chỉ nam dẫn đường: Ước mơ định hướng cho hành động, giúp con người lựa chọn con đường đi đúng đắn, tránh lạc lối.
  • Giúp con người vượt qua thử thách: Khi gặp khó khăn, vấp ngã, ước mơ là niềm tin, là ánh sáng giúp con người đứng dậy, kiên trì theo đuổi mục tiêu.
  • Làm cuộc sống ý nghĩa hơn: Một cuộc sống không có ước mơ sẽ tẻ nhạt, vô vị. Ước mơ nuôi dưỡng tâm hồn, làm phong phú thế giới nội tâm, mang lại niềm vui và hi vọng.
  • Thúc đẩy sự sáng tạo và phát triển: Mọi phát minh, khám phá lớn lao của nhân loại đều bắt nguồn từ những ước mơ. Ước mơ giúp con người dám nghĩ, dám làm, tạo ra những giá trị mới.

C. Kết bài:

• Tóm lại ý nghĩa của cánh diều đối với tuổi thơ.
• Khẳng định vai trò không thể thiếu của ước mơ trong cuộc đời mỗi người, từ đó nhắn nhủ hãy biết ấp ủ và nuôi dưỡng ước mơ.

Bài làm tham khảo:

Tôi hoàn toàn đồng ý với ý kiến: “Cánh diều có thể khơi dậy niềm vui sướng và ước mơ của tuổi thơ”. Đoạn trích “Cánh diều tuổi thơ” của nhà văn Tạ Duy Anh đã khắc họa một cách chân thực và đầy xúc động điều này.

Quả thật, cánh diều không chỉ là một món đồ chơi đơn thuần mà còn là biểu tượng của niềm vui sướng và những khát khao thuở bé. Tác giả đã miêu tả niềm “vui sướng đến phát dại” của đám trẻ khi ngắm nhìn cánh diều bay lượn trên bầu trời. Tiếng sáo diều vi vu, cảnh tượng huyền ảo ban đêm như “đang trôi trên dải Ngân Hà” đã gieo vào tâm hồn non nớt những cảm xúc diệu kì về sự tự do, vẻ đẹp bao la của vũ trụ. Không chỉ dừng lại ở niềm vui, cánh diều còn là nơi chắp cánh cho những ước mơ, những khát vọng đầu đời. Tác giả đã thốt lên: “Sau này tôi mới hiểu đấy là khát vọng.” Hình ảnh “ngửa cổ suốt một thời mới lớn để chờ đợi một nàng tiên áo xanh bay xuống từ trời” hay “tha thiết cầu xin: “Bay đi diều ơi! Bay đi!”” chính là minh chứng rõ ràng nhất cho tâm hồn mộng mơ, khao khát vươn xa, vươn cao như cánh diều của tuổi thơ.

Cánh diều khơi dậy ước mơ, mà ước mơ lại đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống con người. Trước hết, ước mơ là động lực mạnh mẽ thúc đẩy con người hành động và phấn đấu. Khi có một ước mơ, chúng ta sẽ có mục tiêu để hướng tới, từ đó nỗ lực học tập, rèn luyện để đạt được điều mình mong muốn. Chẳng hạn, ước mơ trở thành một nhà khoa học tài ba sẽ thôi thúc chúng ta miệt mài nghiên cứu, khám phá. Thứ hai, ước mơ là kim chỉ nam dẫn đường, giúp con người định hướng cuộc đời mình. Giữa bao la lựa chọn và ngã rẽ, ước mơ như một ngọn hải đăng soi sáng, giúp chúng ta không bị lạc lối, luôn biết mình cần phải làm gì để tiến gần hơn tới mục tiêu. Thứ ba, ước mơ còn là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, giúp con người vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Cuộc đời không phải lúc nào cũng trải đầy hoa hồng, những lúc vấp ngã, chán nản, chính ước mơ sẽ tiếp thêm niềm tin, nghị lực để chúng ta đứng dậy và tiếp tục bước đi. Cuối cùng, ước mơ làm cho cuộc sống trở nên ý nghĩa và tươi đẹp hơn. Một cuộc sống không có ước mơ sẽ thật tẻ nhạt, vô vị. Ước mơ nuôi dưỡng tâm hồn, làm giàu thế giới nội tâm và mang đến niềm hi vọng về một tương lai tốt đẹp. Nhờ có ước mơ, con người dám nghĩ lớn, dám hành động để kiến tạo nên những giá trị mới cho bản thân và xã hội.

Tóm lại, cánh diều thực sự là một biểu tượng đẹp đẽ của tuổi thơ, khơi gợi những niềm vui trong trẻo và chắp cánh cho những ước mơ bay cao. Chính những ước mơ ấy, dù được khơi dậy từ cánh diều hay bất cứ điều gì khác, đều có vai trò vô cùng thiết yếu, là sức sống, là nguồn động lực và là ý nghĩa của cuộc đời mỗi chúng ta. Vì vậy, hãy biết ấp ủ, nuôi dưỡng và không ngừng phấn đấu để hiện thực hóa những ước mơ của mình nhé các em!

***
Cô mong rằng bài giải chi tiết này sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về văn bản và cách làm bài tập một cách hiệu quả. Chúc các em luôn học tốt!