Bước 1: Đọc hiểu toàn bộ bài thơ và cảm nhận chung
Trước tiên, các em hãy đọc đi đọc lại bài thơ nhiều lần. Đọc thầm, đọc nhẩm, đọc to để cảm nhận nhịp điệu, âm điệu và hình ảnh mà bài thơ gợi ra.

Qua lần đọc đầu tiên, các em thấy bài thơ nói về điều gì? Không khí chung của bài thơ là gì? Có cảm xúc gì xuyên suốt không?
Cô thấy bài thơ này gợi cho chúng ta một khung cảnh sông nước đêm khuya yên ả, thanh bình, nhưng ẩn sâu bên trong lại là một nỗi niềm trăn trở, suy tư sâu sắc.

Bước 2: Phân tích từng khổ thơ, từng câu thơ
Bây giờ, chúng ta sẽ đi sâu vào phân tích từng câu, từng chữ để hiểu rõ hơn ý nghĩa.

*Khổ 1: “Dòng sông lặng ngắt như tờ / Sao đưa thuyền chạy, thuyền chờ trăng theo”
– “Dòng sông lặng ngắt như tờ”: Hình ảnh dòng sông đêm hiện lên thật tĩnh lặng, không một gợn sóng. Từ “lặng ngắt” và so sánh “như tờ” nhấn mạnh sự yên tĩnh tuyệt đối.
– “Sao đưa thuyền chạy, thuyền chờ trăng theo”: Tuy sông lặng nhưng không phải là sự tĩnh mịch chết chóc. Có một con thuyền đang lướt đi trên sông. Cách nói “sao đưa thuyền chạy” và “thuyền chờ trăng theo” gợi ra sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người. Trăng và sao như cùng đồng hành, cùng nhịp bước với con thuyền. Đây là một hình ảnh thơ mộng, gợi cảm.

*Khổ 2: “Bốn bề phong cảnh vắng teo / Chỉ nghe cót két tiếng chèo thuyền nan”
– “Bốn bề phong cảnh vắng teo”: Tiếp tục nhấn mạnh sự vắng vẻ, hoang vu của cảnh vật xung quanh. Từ “vắng teo” càng tô đậm thêm sự cô tịch.
– “Chỉ nghe cót két tiếng chèo thuyền nan”: Giữa không gian vắng lặng ấy, âm thanh duy nhất vang lên là tiếng chèo thuyền. Tiếng “cót két” tuy nhỏ bé nhưng lại trở nên nổi bật, cho thấy sự tồn tại của con người và sự vận động trong không gian tĩnh lặng. Đây là một nét chấm phá âm thanh độc đáo.

*Khổ 3: “Lòng riêng riêng những bàng hoàng, / Lo sao khôi phục giang san Tiên Rồng.”
– “Lòng riêng riêng những bàng hoàng”: Đây là khổ thơ thể hiện rõ nhất tâm trạng của nhân vật trữ tình. Nỗi “bàng hoàng” ở đây không phải là sự sợ hãi, mà là sự suy tư, trăn trở sâu sắc. Từ “riêng riêng” cho thấy đây là nỗi lòng kín đáo, chỉ mình người đi thuyền cảm nhận.
– “Lo sao khôi phục giang san Tiên Rồng”: Lời thơ trực tiếp nói lên nỗi lo lắng về vận mệnh đất nước. “Giang san Tiên Rồng” là cách nói ẩn dụ, chỉ non sông gấm vóc của dân tộc Việt Nam. Nỗi lo lắng này xuất phát từ tình yêu nước sâu nặng, từ ý thức trách nhiệm của Bác đối với vận mệnh đất nước.

*Khổ 4: “Thuyền về, trời đã rạng đông, / Bao la nhuốm một màu hồng đẹp tươi.”
– “Thuyền về, trời đã rạng đông”: Con thuyền đã cập bến, đêm tàn và bình minh đã đến. Hình ảnh “rạng đông” báo hiệu một ngày mới, một tương lai tươi sáng.
– “Bao la nhuốm một màu hồng đẹp tươi”: Cả không gian mênh mông được nhuộm bởi sắc hồng rực rỡ của ánh bình minh. Màu hồng tượng trưng cho sự sống, hy vọng, và tương lai tươi đẹp. Khổ thơ khép lại trong không khí đầy lạc quan và tin tưởng.

Bước 3: Nêu bật chủ đề và ý nghĩa của bài thơ
Qua phân tích, chúng ta thấy chủ đề chính của bài thơ là gì? Đó là sự hòa quyện giữa vẻ đẹp thiên nhiên và tâm trạng, suy tư của con người về vận mệnh đất nước. Bài thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên, yêu đất nước và nỗi trăn trở sâu sắc của Bác Hồ đối với vận mệnh dân tộc.
Ý nghĩa của bài thơ:
– Tố cáo gián tiếp hoàn cảnh đất nước bị đô hộ, khiến cho Bác phải “bàng hoàng”, “lo sao khôi phục giang san”.
– Thể hiện tinh thần lạc quan, tin tưởng vào tương lai tươi sáng của dân tộc Việt Nam.
– Bài thơ còn cho thấy Bác Hồ là một con người giàu tình cảm, có tâm hồn nghệ sĩ và luôn đặt vận mệnh đất nước lên trên hết.

Bước 4: Lập dàn ý chi tiết cho bài viết
Dàn ý chung cho bài văn phân tích tác phẩm thơ sẽ gồm 3 phần:
I. Mở bài:
– Giới thiệu tác giả Hồ Chí Minh và tác phẩm “Đi thuyền trên sông Đáy”.
– Nêu cảm nhận chung về bài thơ hoặc ý kiến nhận định về bài thơ.

II. Thân bài:
– Phân tích khổ 1: Cảnh sông nước đêm khuya, sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người.
– Phân tích khổ 2: Nỗi cô tịch, âm thanh độc đáo của tiếng chèo.
– Phân tích khổ 3: Nỗi lòng “bàng hoàng”, nỗi lo lắng cho vận mệnh đất nước.
– Phân tích khổ 4: Hình ảnh bình minh, báo hiệu tương lai tươi sáng, tinh thần lạc quan.
– Nhận xét về nghệ thuật: Ngôn ngữ thơ giản dị, giàu hình ảnh, âm thanh; sự kết hợp giữa tả cảnh và biểu cảm.

III. Kết bài:
– Khẳng định lại giá trị tư tưởng và nghệ thuật của bài thơ.
– Nêu cảm nghĩ, ấn tượng sâu sắc của bản thân về bài thơ.

Bước 5: Viết bài văn hoàn chỉnh
Dựa vào dàn ý đã lập, các em hãy viết thành bài văn hoàn chỉnh, chú ý sử dụng ngôn ngữ văn học, lời văn trau chuốt, diễn đạt mạch lạc, có cảm xúc.
Ví dụ về cách diễn đạt cho một đoạn phân tích:
“Mở đầu bài thơ, Bác vẽ nên một bức tranh đêm sông nước tĩnh lặng đến nao lòng: ‘Dòng sông lặng ngắt như tờ’.

Tuy vậy, cảnh vật không hề trống trải mà lại vô cùng sống động bởi sự xuất hiện của con thuyền: ‘Sao đưa thuyền chạy, thuyền chờ trăng theo’.

Cách ví von ‘lặng ngắt như tờ’ đã gợi lên một không gian yên tĩnh, tĩnh mịch. Thế nhưng, sự tĩnh lặng ấy không hề gây cảm giác buồn tẻ, mà trái lại, nó còn tôn lên vẻ đẹp thơ mộng, huyền ảo của đêm.

Chỉ một chi tiết nhỏ như ‘tiếng chèo thuyền nan’ cũng đủ thấy sự hiện diện của con người, sự vận động tinh tế trong không gian tĩnh lặng ấy.”

Các em hãy cố gắng dùng từ ngữ của mình để diễn đạt, tránh chép nguyên văn các ý cô vừa gợi ý. Quan trọng là các em hiểu và cảm nhận được bài thơ, sau đó mới thể hiện ra bằng lời văn của mình.

Chúc các em hoàn thành tốt bài tập về nhà này nhé! Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô.