Làm rõ chất thép và chất tình trong thơ Bác bằng việc phân tích bài thơ tức chả…
Trước khi đi vào phân tích, cô muốn nhắc lại một chút về những kiến thức cơ bản chúng ta đã học về thơ ca, về những yếu tố tạo nên giá trị của một tác phẩm.
Bây giờ, chúng ta sẽ tập trung vào bài thơ Tức cảnh Pác Bó. Đây là một bài thơ nằm trong chương trình Ngữ Văn lớp 8, đã được các em tìm hiểu ở nhà.
Để làm rõ chất thép và chất tình trong thơ Bác qua bài thơ này, cô trò mình sẽ đi theo các bước sau:
Bước 1: Tìm hiểu chung về tác giả, tác phẩm và hoàn cảnh sáng tác.
Đây là bước rất quan trọng để chúng ta có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về bài thơ.
– Về tác giả: Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, không chỉ là một nhà chính trị, nhà cách mạng tài ba mà còn là một nhà thơ lớn. Thơ của Bác mang đậm dấu ấn cá nhân, vừa giản dị, mộc mạc, vừa sâu sắc, thấm thía.
– Về tác phẩm: Bài thơ Tức cảnh Pác Bó được sáng tác vào tháng 2 năm 1941, tại Pác Bó, Cao Bằng, khi Bác Hồ trở về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng. Thời điểm này, đất nước ta đang trong những năm tháng đấu tranh gian khổ, ác liệt.
– Hoàn cảnh sáng tác: Chính hoàn cảnh gian khổ, thiếu thốn đó lại là chất liệu để Bác viết nên những vần thơ đầy khí phách.
Bước 2: Đọc và cảm nhận chung về bài thơ.
Các em hãy cùng mở sách giáo khoa và đọc lại bài thơ.
“Sáng ra bờ suối, tối vào hang
Cháo bẹ, rau măng sẵn sàng.
Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng,
Vườn trong, nhà ngoài, trọn niềm vui.”
Sau khi đọc bài thơ, các em cảm nhận được điều gì? Bài thơ có giai điệu như thế nào? Vần điệu, nhịp điệu ra sao?
Qua hai câu thơ đầu, chúng ta thấy được cuộc sống sinh hoạt vô cùng đạm bạc, giản dị của Bác. “Sáng ra bờ suối, tối vào hang” – địa điểm sống và làm việc thật là hoang sơ, khắc nghiệt. “Cháo bẹ, rau măng” – bữa ăn đơn sơ, thiếu thốn. Tuy nhiên, đằng sau sự thiếu thốn đó, chúng ta cảm nhận được một tinh thần lạc quan, một sự chủ động, tự tại.
Bước 3: Phân tích chi tiết để làm rõ chất thép trong bài thơ.
Bây giờ, chúng ta sẽ đi sâu vào từng câu, từng chữ để thấy được “chất thép” – bản lĩnh kiên cường, ý chí cách mạng sắt đá của Bác.
– Câu thơ “Sáng ra bờ suối, tối vào hang”:
“Bờ suối”, “hang” là những hình ảnh quen thuộc của núi rừng Việt Bắc. Nhưng ở đây, chúng không chỉ đơn thuần là nơi ở, mà còn là biểu tượng cho cuộc sống cách mạng đầy gian khổ, hiểm nguy. Bác sống và làm việc giữa thiên nhiên hoang dã, đối mặt với bao khó khăn. Tuy nhiên, cái cách Bác miêu tả lại rất nhẹ nhàng, như một lẽ tự nhiên. Chính sự bình thản đối mặt với gian khổ đó đã cho thấy một “chất thép” phi thường.
– Câu thơ “Cháo bẹ, rau măng sẵn sàng”:
“Cháo bẹ”, “rau măng” là những thức ăn dân dã, đạm bạc, thậm chí là thiếu thốn trong thời kỳ kháng chiến. Nhưng Bác dùng chữ “sẵn sàng” – điều này cho thấy sự chấp nhận, sự hài lòng với những gì mình có. Nó không phải là sự cam chịu, mà là sự chủ động đón nhận, là thái độ sống không cầu kỳ, không chấp vào vật chất. Đây là biểu hiện của một tinh thần vượt lên trên hoàn cảnh, một ý chí cách mạng không hề lay chuyển.
– Câu thơ “Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng”:
Đây là hình ảnh vô cùng đắt giá, thể hiện rõ nhất “chất thép” của Bác. “Bàn đá chông chênh” – một chiếc bàn làm việc tạm bợ, không hề vững chãi, gợi lên sự khó khăn, bất tiện. Nhưng Bác vẫn ngồi đó, “dịch sử Đảng”. “Dịch sử Đảng” là một công việc vô cùng quan trọng, đòi hỏi sự tập trung cao độ, sự tỉnh táo và trí tuệ. Việc Bác thực hiện công việc lớn lao này trên một “bàn đá chông chênh” giữa núi rừng hiểm trở cho thấy một ý chí sắt đá, một tinh thần làm việc quên mình vì sự nghiệp cách mạng. Dù hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu, Bác vẫn đặt công việc, nhiệm vụ lên hàng đầu. Đây chính là bản lĩnh của người cộng sản kiên trung.
Bước 4: Phân tích chi tiết để làm rõ chất tình trong bài thơ.
Bên cạnh “chất thép”, bài thơ còn chan chứa “chất tình” – tình yêu quê hương, yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống và yêu nhân dân.
– Câu thơ “Sáng ra bờ suối, tối vào hang”:
Mặc dù cuộc sống gian khổ, nhưng Bác vẫn cảm nhận được vẻ đẹp của thiên nhiên. “Bờ suối”, “hang” tuy hoang sơ nhưng cũng ẩn chứa vẻ đẹp riêng. Cái nhìn của Bác đối với thiên nhiên là cái nhìn yêu mến, trân trọng. Bác hòa mình vào thiên nhiên, xem thiên nhiên như người bạn đồng hành. Điều này cho thấy tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống của Người.
– Câu thơ “Cháo bẹ, rau măng sẵn sàng”:
Sự “sẵn sàng” với những bữa ăn đạm bạc không chỉ là biểu hiện của ý chí cách mạng, mà còn cho thấy một tâm hồn thanh cao, biết đủ là đủ. Bác không màng danh lợi, không ham vật chất, mà luôn sống một cuộc đời giản dị, trong sáng. Tình yêu cuộc sống giản dị, yêu những gì mình có, yêu lao động, đó chính là “chất tình” đẹp đẽ.
– Câu thơ “Vườn trong, nhà ngoài, trọn niềm vui”:
Đây là câu thơ thể hiện rõ nhất “chất tình” của Bác. “Vườn trong, nhà ngoài” có thể hiểu là khu sinh hoạt, nơi làm việc của Bác. Dù nhỏ bé, đơn sơ, nhưng Bác lại cảm thấy “trọn niềm vui”. Niềm vui này đến từ đâu? Nó đến từ sự tự tại trong tâm hồn, từ sự gắn bó với công việc, với nhân dân, với cách mạng. Niềm vui ấy không phải là niềm vui vật chất, mà là niềm vui tinh thần, niềm vui của sự cống hiến, của sự hy sinh vì Tổ quốc. Bác tìm thấy niềm vui ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn nhất, điều này cho thấy tình yêu cuộc sống sâu sắc và một tâm hồn lạc quan, yêu đời.
Bước 5: Khái quát và tổng kết.
Qua phân tích chi tiết, chúng ta có thể khẳng định:
– Chất thép: Thể hiện qua tinh thần lạc quan, thái độ ung dung tự tại, sự vững vàng, kiên cường đối mặt với gian khổ, hiểm nguy của cuộc sống cách mạng. Bác làm việc lớn lao trên một “bàn đá chông chênh”, cho thấy ý chí phi thường và sự quên mình vì sự nghiệp.
– Chất tình: Thể hiện qua tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống giản dị, tình yêu công việc, tình yêu đối với nhân dân và cách mạng. Niềm vui “trọn” trong hoàn cảnh thiếu thốn, cho thấy một tâm hồn thanh cao, biết đủ, biết trân trọng những giá trị tinh thần.
Hai yếu tố “chất thép” và “chất tình” trong bài thơ Tức cảnh Pác Bó không hề đối lập, mà bổ sung, hòa quyện vào nhau, tạo nên một bức chân dung đẹp đẽ, cao quý về Hồ Chủ tịch. Chất thép giúp Bác vượt qua gian khó, làm tròn nhiệm vụ cách mạng. Chất tình giúp Bác giữ vững tâm hồn lạc quan, yêu đời, yêu người, làm cho cuộc sống dù khó khăn vẫn tràn đầy ý nghĩa.
Bài học hôm nay đã giúp chúng ta hiểu thêm về một khía cạnh tuyệt vời trong tâm hồn của Bác. Hy vọng các em sẽ luôn ghi nhớ và noi theo những phẩm chất cao đẹp đó.
Các em có câu hỏi nào không? Nếu không, chúng ta sẽ kết thúc bài học tại đây. Cô chúc các em học tốt!
Trong bài ‘Cảm tưởng đọc thiên gia thi”HCM viết:
“Nay ở trong thơ nên có thép
Nhà thơ cũng phải biết xung phong”
Thế nào là “thép” ở trong thơ. Bản thân câu thơ của Người đã nói rõ, đó là chất chiến đấu, cách mạng, là tinh thần chiến sĩ. Người quan niệm thơ ngày nay phải có tính cách mạng, thể hiện tinh thần người chiến sĩ cách mạng. Tính cách mạng và tinh thần chiến sĩ trong thơ đâu phải chỉ có một dạng biểu hiện trực tiếp. Đọc Nhật kí trong tù, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: bài nào cũng có thép,câu nào cũng có thép. Nhận định ấy hoàn toàn chính xác. Tuy nhiên nhiều bài thơ của Bác trong tập thơ này lại không hề nói đến “thép”, nghĩa là không nói đến chuyện cách mạng, chiến đấu, không có hình ảnh chiến sĩ. Do đó không nên hiểu chất
thép trong thơ. Có lẽ phải hiểu một cách linh hoạt mới đúng. Không phải cứ nói chuyện thép, lên giọng thép mới có tinh thần thép”.
Trong Nhật kí trong tù,một mặt chúng ta thấy những bài trực tiếp nói về cách mạng và thể hiện tinh thần cách mạng:
“ Thân thể ở trong lao
Tinh thần ở ngoài lao
Muốn nên sự nghiệp lớn
Tinh thần càng phải cao”
Mặt khác lại có nhiều bài không nói đến cách mạng, đến tinh thần chiến đấu. Đó là những bài chỉ như là những lời đùa hồn nhiên hay bày tỏ cảm xúc của mình trước khung cảnh thiên nhiên. Nhân vật trữ tình ở đây là một thi sĩ nhạy cảm với vẻ đẹp của đất trời, hoa cỏ: Ngắm trăng, chiều tối, giải đi sớm,…vv. Tuy nhiên nếu đặt những bài thơ ấy trong hoàn cảnh sáng tác thì ta mới thấy những bài thơ ấy chứa đựng một tinh thần thép. Lấy ví dụ về bài :
Trong bài Tức cảnh Pác Bó, Người viết:
“Sáng ra bờ suối tối vào hang”
Nếu nhìn qua, câu thơ như diễn tả cảnh sinh hoạt thường ngày của Bác, một nhịp sống đều đặn, nhẹ nhàng, không ai nghĩ rằng đây là một cuộc sống gian khổ của một người cách mạng. Nhưng khi hiểu rõ sống trong hang rừng lạnh buốt là thế nào, thì ta mới cảm nhận được sự lạc quan ở chính giọng thơ nhẹ nhàng và sự bắt đầu bài thơ bằng cụm từ “sáng ra bờ suối” ẩn chứa một nét tươi sáng.
Tinh thần lạc quan còn nổi bật hơn ở câu thứ hai “Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng” diễn tả cuộc sống khắc khổ và cơ cực với “cháo bẹ”, “rau măng”. Nhưng giọng thơ thì lại có vẻ hóm hỉnh: “vẫn sẵn sàng” như “khoe” với mọi người: cháo ngô và măng lúc nào ta cũng dư thừa. Ngoài ra, có lẽ Bác nói “vẫn sẵn sàng” còn có ý là ta luôn vui vẻ đón nhận cuộc sống kham khổ đó, có sao đâu. Trong gian khó, Bác làm việc mới ung dung làm sao:
“Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng
Cuộc đời cách mạng thật là sang”
Vẫn là một bàn đá trong núi sâu, “chông chênh” như vận mệnh đất nước, nhưng trái ngược với hoàn cảnh đó là tinh thần của Bác vững như bàn thạch. Cách mạng Việt Nam lúc cao trào, lúc thoái trào nhưng xu hướng là đi lên và phát triển. Bác vẫn tin cách mạng Việt Nam sẽ thành công. Cho nên gánh trên vai trọng trách nặng nề mà Bác vẫn ung dung khẳng định: “Cuộc đời cách mạng thật là sang”. Một chữ “sang” tỏa sáng cả bài thơ, tỏa sáng cả những năm tháng sống trong rừng sâu, hang tối của nhà cách mạng! Một chữ “sang” đủ phủ nhận tất cả gian khổ, hiểm nguy, khẳng định tính cao quý của đời cách mạng bởi vì người cách mạng luôn lạc quan tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng của sự nghiệp đó.Qua bài thơ, ta cảm nhận được một phong thái, một hình tượng vĩ đại của vị cha già dân tộc Hồ Chí Minh. Đó là một tâm hồn thi sĩ ẩn trong một tinh thần của người chiến sĩ cách mạng kiên cường, lạc quan; đó cũng là phong thái của một nhà hiền triết, một bậc vĩ nhân vĩ đại không chỉ của dân tộc mà của cả thế giới
Ấy là sự vui vẻ của Bác khi ẩn náu hoạt động bí mật ở Pác Bó.