Chúng ta bắt đầu với câu hỏi thứ nhất.

Câu 1: Chỉ ra 3 hình ảnh nói đến sự vất vả, cực khổ của mẹ.

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đọc kỹ từng câu thơ và tìm những hình ảnh gợi lên sự khó khăn, nhọc nhằn trong cuộc sống của mẹ.

Bước 1: Đọc lại đoạn thơ và suy ngẫm.
“Lặng nghe mẹ kể ngày xưa
Chang chang cồn cát nắng trưa Quảng Bình
Mẹ rằng: Quê mẹ Bảo Ninh
Mênh mông sóng biển lênh đênh mạn thuyền
Một tay lái chiếc đò ngang
Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày
Sợ chi sóng nước tàu bay
Tây kia ta đã thắng, Mĩ này ta chẳng thua!
Kể chi tuổi tác già nua
Chống chèo xin cứ thi đua đến cùng!
Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung
Gió lay như sóng biển tung trắng bờ”

Bước 2: Tìm kiếm những từ ngữ, hình ảnh miêu tả sự vất vả.
Chúng ta thấy có những hình ảnh sau gợi lên sự vất vả:

* “Chang chang cồn cát nắng trưa Quảng Bình”: Hình ảnh này gợi lên cái nắng gay gắt, khắc nghiệt của vùng đất Quảng Bình. Cái nắng “chang chang” không chỉ đơn thuần là thời tiết mà còn phản ánh sự vất vả, lam lũ của con người phải đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt để mưu sinh.

* “Mênh mông sóng biển lênh đênh mạn thuyền”: Hình ảnh sóng biển “mênh mông” và con thuyền “lênh đênh” gợi lên sự bấp bênh, nhọc nhằn trong lao động trên biển. Việc mưu sinh bằng nghề biển thường tiềm ẩn nhiều rủi ro và đòi hỏi sức lực.

* “Một tay lái chiếc đò ngang”: Chi tiết “một tay lái” nhấn mạnh sự đơn độc, một mình gồng gánh, chèo chống trên con đò. Công việc này đòi hỏi sức lực, sự khéo léo và cả sự dẻo dai, đặc biệt là khi phải “quân sang đêm ngày”, công việc trở nên nặng nhọc và kéo dài.

Vậy, ba hình ảnh nói đến sự vất vả, cực khổ của mẹ là: “Chang chang cồn cát nắng trưa Quảng Bình”, “Mênh mông sóng biển lênh đênh mạn thuyền”, và “Một tay lái chiếc đò ngang”.

Bây giờ, chúng ta chuyển sang câu hỏi thứ hai.

Câu 2: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong hai câu thơ “Một tay lái chiếc đò ngang – Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày”.

Bước 1: Đọc kỹ hai câu thơ.
“Một tay lái chiếc đò ngang
Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày”

Bước 2: Xác định biện pháp tu từ.
Quan sát hai câu thơ, chúng ta nhận thấy có sự lặp lại của một âm thanh, đó là âm “s”.
“Sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày”.
Việc lặp lại phụ âm đầu “s” trong hai từ liên tiếp hoặc gần nhau như vậy được gọi là phép điệp âm tiết (alliteration). Tuy nhiên, trong ngữ cảnh này, chúng ta có thể phân tích sâu hơn về cách miêu tả hành động và hoàn cảnh.

Trước hết, hãy xem xét cụm từ “quân sang đêm ngày”. Cụm từ này không có biện pháp tu từ rõ ràng về mặt hình thức ngôn ngữ. Tuy nhiên, nó miêu tả một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, đầy biến động.

Xét về biện pháp tu từ, chúng ta có thể nhận thấy phép tu từ được sử dụng chủ yếu ở đây là cách miêu tả về hành động và hoàn cảnh.

Bước 3: Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ (hoặc cách miêu tả).

* Phép liệt kê và nhấn mạnh hoàn cảnh: Hai câu thơ liệt kê hình ảnh người mẹ “một tay lái chiếc đò ngang” và bối cảnh “Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày”.
* “Một tay lái chiếc đò ngang”: Câu thơ miêu tả hành động cụ thể, đơn độc của người mẹ. Từ “một tay” nhấn mạnh sự vất vả, đơn độc, một mình phải gánh vác công việc chèo đò. Điều này gợi lên sức lao động, sự nhọc nhằn và cả ý chí kiên cường của người phụ nữ.
* “Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày”: Câu thơ miêu tả bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh chiến tranh. Cụm từ “quân sang đêm ngày” cho thấy sự tấp nập, liên tục của các đoàn quân đi qua, gợi lên một không khí căng thẳng, khẩn trương, thậm chí nguy hiểm. Việc “quân sang đêm ngày” không chỉ là sự di chuyển của quân đội mà còn ám chỉ sự khốc liệt, liên miên của cuộc chiến tranh.

* Tác dụng chung: Sự kết hợp của hai câu thơ này tạo nên một bức tranh toàn cảnh về người mẹ trong hoàn cảnh chiến tranh.
* Nó khắc họa rõ nét sự vất vả, gian lao của người mẹ khi phải làm việc vất vả (“một tay lái chiếc đò ngang”) trong một hoàn cảnh đặc biệt, đầy biến động và nguy hiểm (“quân sang đêm ngày”).
* Nó làm nổi bật phẩm chất kiên cường, dũng cảm của người mẹ Việt Nam, vẫn âm thầm làm tròn bổn phận của mình ngay cả trong thời chiến. Dù bối cảnh chiến tranh có khốc liệt, cuộc sống có nhọc nhằn, người mẹ vẫn vững vàng trên con đò của mình, thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng.

Như vậy, trong hai câu thơ này, chúng ta thấy có cách miêu tả liệt kê và nhấn mạnh hoàn cảnh, qua đó làm nổi bật sự vất vả và phẩm chất kiên cường của người mẹ.

Các em thân mến, qua việc phân tích hai câu hỏi này, chúng ta đã thấy được một phần nào sự hy sinh, vất vả và ý chí kiên cường của người mẹ Việt Nam trong hoàn cảnh chiến tranh. Các em về nhà đọc kỹ hơn bài thơ và tìm hiểu thêm về bối cảnh lịch sử để hiểu sâu sắc hơn nhé.