Chào các em học sinh yêu quý của thầy/cô! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau ôn tập lại một kiến thức rất quan trọng trong chương Quang học, đó là cách nhận biết thấu kính hội tụ và thấu kính phân kì. Dựa trên Sách giáo khoa Vật lý lớp 9 của chúng ta, thầy/cô sẽ hướng dẫn các em 3 cách nhận biết đơn giản và hiệu quả nhất nhé.

Cách 1: Nhận biết bằng cách nhìn trực tiếp

Đây là cách đơn giản nhất, chúng ta sẽ quan sát hình dạng bên ngoài của thấu kính.

Bước 1: Cầm thấu kính trên tay, nhìn từ phía cạnh và nhìn từ phía mặt.
Bước 2: Quan sát phần rìa (cạnh) của thấu kính so với phần giữa.
– Nếu phần rìa của thấu kính mỏng hơn phần giữa, thì đó là thấu kính hội tụ.
– Nếu phần rìa của thấu kính dày hơn phần giữa, thì đó là thấu kính phân kì.

Hãy tưởng tượng thấu kính hội tụ giống như bụng phình ra, còn thấu kính phân kì thì hơi lõm vào ở giữa so với hai mép.

Cách 2: Nhận biết bằng cách dùng ánh sáng mặt trời (hoặc một nguồn sáng mạnh song song)

Cách này sẽ giúp chúng ta quan sát được tác dụng của thấu kính đối với chùm tia sáng song song.

Bước 1: Lấy một thấu kính, đặt nó trước một tờ giấy trắng hoặc màn hứng.
Bước 2: Hướng mặt phẳng của thấu kính về phía ánh sáng mặt trời (hoặc một nguồn sáng mạnh mà ta coi là tạo ra chùm tia song song, ví dụ như đèn pin chiếu qua một khe hẹp).
Bước 3: Dịch chuyển tờ giấy trắng (hoặc màn hứng) lên xuống phía sau thấu kính để quan sát.

– Nếu ta có thể tìm được một vị trí trên tờ giấy mà tại đó các tia sáng tập trung lại thành một điểm sáng rất nhỏ, nóng rực (điểm đó gọi là tiêu điểm ảnh chính), thì đó là thấu kính hội tụ. Thấu kính này có tác dụng làm hội tụ chùm tia sáng song song.
– Nếu ta dịch chuyển tờ giấy đến bất kỳ vị trí nào và không bao giờ tìm thấy một điểm sáng tập trung nhỏ nhất, mà các tia sáng dường như loe ra hoặc phân tán, thì đó là thấu kính phân kì. Thấu kính này có tác dụng làm phân tán chùm tia sáng song song.

Cách 3: Nhận biết bằng cách quan sát ảnh của một vật qua thấu kính

Cách này chúng ta sẽ dùng một vật thật và quan sát ảnh của nó tạo bởi thấu kính.

Bước 1: Lấy một vật có kích thước rõ ràng (ví dụ: một cây bút, một ngọn đèn có ghi chữ).
Bước 2: Đặt thấu kính trước vật.
Bước 3: Dịch chuyển màn hứng (hoặc tờ giấy trắng) phía sau thấu kính để tìm vị trí cho ảnh rõ nét.

– Nếu thấu kính tạo ra ảnh thật (ảnh hứng được trên màn chắn, thường là ngược chiều với vật) hoặc ảnh ảo (ảnh không hứng được trên màn chắn, cùng chiều với vật và lớn hơn vật khi vật đặt gần thấu kính hơn tiêu cự), thì đó có thể là thấu kính hội tụ. Đặc biệt, nếu ta đặt vật ở một khoảng cách lớn hơn tiêu cự, ta sẽ thu được ảnh thật.
– Nếu thấu kính luôn tạo ra ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật trong mọi trường hợp (vật thật đặt trước thấu kính), thì đó là thấu kính phân kì.

Lưu ý quan trọng: Đối với thấu kính hội tụ, tùy thuộc vào khoảng cách từ vật đến thấu kính mà nó có thể cho ảnh thật hoặc ảnh ảo, ảnh lớn hơn hoặc nhỏ hơn vật. Còn thấu kính phân kì thì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật (khi vật là vật thật).

Như vậy, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu 3 cách cơ bản để nhận biết thấu kính hội tụ và thấu kính phân kì. Các em hãy ghi nhớ kỹ các đặc điểm này để có thể vận dụng tốt trong các bài tập và thí nghiệm vật lý nhé! Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi thầy/cô. Chúc các em học tốt!