Nêu tác dụng của BPTT trong những câu thơ sau: “Đánh một trận, sạch không kình n…

Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau “mổ xẻ” một câu thơ rất hay, rất giàu cảm xúc và nghệ thuật trong kiệt tác “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi nhé. Để làm bài tập này, chúng ta sẽ đi theo các bước thật cụ thể và dễ hiểu.

PHÂN TÍCH VÀ GIẢI ĐỀ BÀI:

Yêu cầu đề bài: Nêu tác dụng của BPTT trong hai câu thơ: “Đánh một trận, sạch không kình ngạc / Đánh hai trận, tan tác chim muông.”

Bước 1: Đọc kĩ và hiểu nghĩa cơ bản của câu thơ.

Trước hết, các em hãy đọc to hai câu thơ và cố gắng hình dung xem tác giả đang nói về điều gì.

• “Đánh một trận, sạch không kình ngạc”: Nghĩa là sau một trận đánh, quân giặc (được ví như “kình ngạc” – cá kình, cá sấu lớn, tượng trưng cho những kẻ thù hung hãn) đã bị tiêu diệt sạch, không còn một mống.
• “Đánh hai trận, tan tác chim muông”: Sau trận đánh thứ hai, quân giặc đã bị đánh tan tác, hoảng loạn, chạy tứ tán như chim muông (tượng trưng cho sự yếu ớt, không còn khả năng chống cự).

Lý do áp dụng bước này: Để có thể phân tích biện pháp tu từ, việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải hiểu được nội dung cơ bản mà câu thơ muốn truyền tải. Nếu không hiểu nghĩa, chúng ta sẽ khó lòng tìm ra và phân tích đúng tác dụng của các biện pháp nghệ thuật.

Bước 2: Tìm kiếm các dấu hiệu của Biện pháp tu từ (BPTT).

Bây giờ, chúng ta sẽ đi sâu vào từng cụm từ, hình ảnh để xem có điểm nào đặc biệt, gợi cho chúng ta nghĩ đến các BPTT đã học không nhé.

• Nhận diện 1: Sự lặp lại về cấu trúc và từ ngữ.

  • Chúng ta thấy cụm từ “Đánh một trận” và “Đánh hai trận” có sự lặp lại của từ “Đánh trận” cùng với việc liệt kê số lượng trận đánh (“một”, “hai”).

  >> Đây là dấu hiệu của biện pháp Điệp ngữ và Liệt kê.

• Nhận diện 2: Mức độ miêu tả.

  • “sạch không kình ngạc”: từ “sạch không” diễn tả mức độ hoàn toàn, tuyệt đối.
  • “tan tác chim muông”: từ “tan tác” cũng diễn tả sự tan rã, thê thảm đến tột cùng.

  Liệu trong thực tế có trận đánh nào mà địch “sạch không” hay “tan tác” đến mức độ như vậy không? Dường như tác giả đã phóng đại mức độ chiến thắng lên rất cao.

  >> Đây là dấu hiệu của biện pháp Nói quá (Cường điệu).

• Nhận diện 3: Hình ảnh so sánh, ẩn dụ.

  • Quân giặc ban đầu được ví như “kình ngạc” (cá kình, cá sấu – loài vật to lớn, hung dữ, đáng sợ).
  • Sau đó, chúng lại bị “tan tác chim muông” (chim muông – loài vật nhỏ bé, dễ bị săn đuổi, hoảng loạn khi gặp nguy hiểm).

  >> Ở đây, tác giả đã sử dụng hình ảnh so sánh/ẩn dụ sinh động để gợi tả kẻ thù và tình cảnh của chúng.

Lý do áp dụng bước này: Bằng cách phân tích từng phần của câu thơ, chúng ta có thể “khoanh vùng” các yếu tố đặc biệt, từ đó dễ dàng xác định được các biện pháp tu từ phù hợp. Việc tìm dấu hiệu giúp chúng ta có cơ sở để gọi tên BPTT một cách chính xác.

Bước 3: Nêu tên các Biện pháp tu từ và phân tích tác dụng của chúng.

Từ những dấu hiệu đã tìm được ở Bước 2, chúng ta sẽ gọi tên và phân tích tác dụng của từng BPTT.

1. Biện pháp tu từ: Điệp ngữ và Liệt kê

• Nhận diện: Cụm từ “Đánh một trận”, “Đánh hai trận”.
• Tác dụng:
  • Nhấn mạnh số lượng các trận đánh liên tiếp, dồn dập.
  • Thể hiện sự chủ động, quyết đoán và khí thế mạnh mẽ, áp đảo của nghĩa quân Lam Sơn trong các cuộc chiến.
  • Gợi cảm giác về những chiến thắng nối tiếp chiến thắng, góp phần tạo nên không khí hào hùng, dũng mãnh.

Lý do áp dụng phương pháp này: Điệp ngữ và liệt kê là những biện pháp tu từ cơ bản thường dùng để tăng sức gợi cảm, nhấn mạnh ý nghĩa hoặc tạo nhịp điệu cho câu thơ, câu văn. Khi các cụm từ được lặp lại hoặc liệt kê, sự chú ý của người đọc sẽ được tập trung vào nội dung đó.

2. Biện pháp tu từ: Nói quá (Cường điệu)

• Nhận diện: Các cụm từ “sạch không kình ngạc” và “tan tác chim muông”.
• Tác dụng:
  • Khẳng định mức độ chiến thắng tuyệt đối, triệt để và vang dội của quân ta.
  • Tô đậm sự thất bại thảm hại, nhục nhã đến cùng cực của kẻ thù, khiến chúng không còn khả năng kháng cự hay phục hồi.
  • Làm tăng sức biểu cảm, gợi cảm giác choáng ngợp về sức mạnh và tinh thần chiến đấu của nghĩa quân.

Lý do áp dụng phương pháp này: Nói quá là việc phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng để nhấn mạnh hoặc gây ấn tượng mạnh. Ở đây, tác giả sử dụng nó để thể hiện sự tự hào tột độ về những chiến công vĩ đại, mang tính chất bước ngoặt.

3. Biện pháp tu từ: Hình ảnh so sánh/ẩn dụ sinh động

• Nhận diện: Việc ví kẻ thù lúc đầu là “kình ngạc” (hung dữ, đáng sợ) và sau đó là “chim muông” (tan tác, yếu ớt).
• Tác dụng:
  • Tạo nên sự đối lập mạnh mẽ: từ những kẻ thù tưởng chừng hung bạo, ghê gớm như “kình ngạc” đã trở thành đám tàn quân yếu ớt, hoảng loạn như “chim muông”.
  • Làm rõ nét hình ảnh chiến thắng oanh liệt của quân ta và sự thê thảm, nhục nhã của quân giặc.
  • Tăng tính hình tượng, giúp người đọc dễ dàng hình dung được sự chuyển biến lớn lao trong tình thế trận mạc.

Lý do áp dụng phương pháp này: So sánh và ẩn dụ là cách giúp hình ảnh trở nên cụ thể, sinh động và giàu sức gợi cảm hơn. Ở đây, việc sử dụng hình ảnh “kình ngạc” và “chim muông” không chỉ miêu tả kẻ thù mà còn gợi tả cả quá trình từ hung hãn đến tan rã của chúng.

Bước 4: Tổng kết chung về tác dụng của các BPTT.

Tổng hợp lại, các biện pháp tu từ được Nguyễn Trãi sử dụng một cách tinh tế trong hai câu thơ này đã:

1. Nhấn mạnh và khẳng định khí thế hào hùng, dũng mãnh, tinh thần quyết chiến quyết thắng của nghĩa quân Lam Sơn.

2. Tô đậm chiến công vang dội, triệt để và vô cùng lớn lao của ta, đập tan mọi thế lực ngoại xâm.

3. Lột tả sự thất bại thảm hại, nhục nhã, không còn khả năng chống cự của kẻ thù.

4. Góp phần thể hiện niềm tự hào mãnh liệt của dân tộc về những chiến thắng vĩ đại, góp phần tạo nên giá trị hùng biện, hào sảng cho áng “Thiên cổ hùng văn”.