Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về một khía cạnh rất quan trọng trong việc phân tích tác phẩm văn học: đó chính là các loại nhân vật. Trong chương trình Ngữ Văn lớp 11, chúng ta sẽ đi sâu vào việc nhận diện và đánh giá vai trò của từng kiểu nhân vật để hiểu rõ hơn về tư tưởng, chủ đề mà tác giả muốn truyền tải.

Các em hãy mở Sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 11, tập 1, trang … (cô sẽ gợi ý các em xem lại phần khái niệm trong chương trình). Chúng ta sẽ đi vào từng mục nhỏ nhé.

—

1. Nhân vật chính

Đầu tiên, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về “nhân vật chính”.

– Nhân vật chính là gì?
Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò trung tâm trong cốt truyện, là nhân vật mà câu chuyện chủ yếu xoay quanh. Cuộc đời, số phận, những biến cố, những suy nghĩ và hành động của nhân vật chính thường là trục chính để tác phẩm phát triển.

– Vai trò của nhân vật chính như thế nào?
+ Linh hồn của tác phẩm: Nhân vật chính thường là người thể hiện rõ nhất tư tưởng, chủ đề, quan điểm nghệ thuật của tác giả. Qua hành trình của nhân vật chính, ta có thể thấy được những vấn đề xã hội, những trăn trở của con người trong bối cảnh cụ thể.
+ Động lực phát triển cốt truyện: Những hành động, quyết định, thậm chí là những sai lầm của nhân vật chính là yếu tố thúc đẩy câu chuyện tiến triển, tạo ra các tình tiết gay cấn, cao trào và nút thắt.
+ Điểm tựa cảm xúc cho độc giả: Độc giả thường đồng cảm, sẻ chia, thấu hiểu với nhân vật chính. Qua nhân vật này, độc giả có thể trải nghiệm những cung bậc cảm xúc, chiêm nghiệm về cuộc sống.
+ Tiêu biểu cho một nhóm người, một tư tưởng: Tùy thuộc vào từng tác phẩm, nhân vật chính có thể là đại diện cho một tầng lớp xã hội, một thế hệ, một xu hướng tư tưởng nhất định.

Ví dụ: Trong tác phẩm “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, nhân vật Thúy Kiều là nhân vật chính. Toàn bộ câu chuyện xoay quanh cuộc đời đầy biến cố, bi kịch của nàng. Số phận của Kiều là biểu tượng cho số phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến bất công.

—

2. Nhân vật phụ

Tiếp theo, chúng ta sẽ tìm hiểu về “nhân vật phụ”.

– Thế nào là nhân vật phụ?
Nhân vật phụ là những nhân vật xuất hiện trong tác phẩm nhưng không đóng vai trò trung tâm, không phải là đối tượng được tác giả tập trung khắc họa sâu sắc nhất về tâm lý, số phận. Họ thường xuất hiện để hỗ trợ, làm nổi bật nhân vật chính, hoặc để tạo ra các tình huống, xung đột cần thiết cho cốt truyện.

– Vai trò của nhân vật phụ:
+ Làm rõ tính cách nhân vật chính: Sự đối lập hoặc tương đồng giữa nhân vật phụ với nhân vật chính giúp làm nổi bật hơn những đặc điểm nổi bật của nhân vật chính.
+ Thúc đẩy cốt truyện: Họ có thể là người đưa ra lời khuyên, người gây ra mâu thuẫn, hoặc là nhân chứng cho các sự kiện quan trọng.
+ Góp phần miêu tả bối cảnh, không khí của tác phẩm: Sự đa dạng của các nhân vật phụ giúp bức tranh xã hội trong tác phẩm trở nên sống động, chân thực hơn.
+ Thường mang tính khái quát, biểu tượng: Đôi khi, nhân vật phụ được xây dựng với những đặc điểm mang tính đại diện, khái quát cho một loại người, một hiện tượng xã hội nào đó.

Ví dụ: Trong “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, ngoài nhân vật chị Dậu là nhân vật chính, các nhân vật như ông lí trưởng, tên cai lệ, anh binh tư là những nhân vật phụ. Họ xuất hiện để làm rõ sự áp bức, bóc lột của chính quyền phong kiến, góp phần khắc họa nỗi khổ cực, sự phản kháng của người nông dân.

—

3. Nhân vật trung tâm

Đến đây, các em có thể sẽ thắc mắc về sự khác biệt giữa “nhân vật chính” và “nhân vật trung tâm”. Chúng ta cùng làm rõ nhé.

– Thế nào là nhân vật trung tâm?
Nhân vật trung tâm là khái niệm rộng hơn, bao trùm hơn nhân vật chính. Nhân vật trung tâm là nhân vật mà toàn bộ thế giới nghệ thuật của tác giả tập trung xây dựng và lý giải. Mọi yếu tố của tác phẩm (cốt truyện, tình huống, không gian, thời gian, ngôn ngữ…) đều hướng về việc khắc họa, làm sáng tỏ nhân vật trung tâm này.

– Mối quan hệ với nhân vật chính:
+ Nhân vật chính luôn là nhân vật trung tâm.
+ Tuy nhiên, nhân vật trung tâm không nhất thiết phải là nhân vật chính diện (nhân vật có phẩm chất tốt đẹp). Nhân vật trung tâm có thể là nhân vật phản diện, hoặc một nhân vật phức tạp, có cả tốt và xấu.
+ Trong một số trường hợp, tác phẩm có thể có nhiều hơn một nhân vật trung tâm, đặc biệt là những tác phẩm có quy mô lớn, đề cập đến nhiều tuyến nhân vật, nhiều vấn đề.

Ví dụ: Trong “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng, nhân vật trung tâm là Xuân Tóc Đỏ. Dù Xuân Tóc Đỏ có những hành vi rất lố bịch, trái khoáy, nhưng qua nhân vật này, tác giả đã phơi bày sự giả tạo, lố lăng, suy đồi của xã hội thượng lưu thành thị Việt Nam những năm 30 của thế kỷ XX. Xuân Tóc Đỏ không hẳn là một nhân vật chính diện, nhưng là đối tượng mà toàn bộ tác phẩm tập trung soi chiếu.

—

4. Phản anh hùng

Cuối cùng, chúng ta sẽ đi vào một khái niệm thú vị hơn: “phản anh hùng”.

– Thế nào là phản anh hùng?
Phản anh hùng là kiểu nhân vật được xây dựng trên cơ sở phủ định, đối lập với hình tượng người anh hùng truyền thống. Nếu người anh hùng thường đại diện cho những giá trị cao đẹp, có lý tưởng lớn lao, hành động vì cộng đồng, thì phản anh hùng lại có những đặc điểm trái ngược:
+ Thiếu lý tưởng cao đẹp: Họ thường sống tầm thường, chỉ quan tâm đến lợi ích cá nhân, thậm chí là ích kỷ, hèn nhát.
+ Hành động mâu thuẫn, khó đoán: Đôi khi họ có thể làm những việc tốt nhưng lại xuất phát từ những động cơ không trong sáng, hoặc hành động của họ mang tính bộc phát, thiếu suy nghĩ.
+ Thường mang nét bi hài, lố bịch: Sự đối lập giữa khát vọng (nếu có) và năng lực, hoặc giữa hành động và hoàn cảnh tạo nên những nét bi hài, đôi khi là thảm hại.
+ Không lý tưởng hóa: Tác giả không cố gắng tô hồng hay lý tưởng hóa nhân vật này, mà thường khắc họa họ một cách chân thực, thậm chí phơi bày những khuyết điểm, hạn chế.

– Vai trò của phản anh hùng:
+ Phơi bày sự tha hóa, suy đồi: Thông qua hình tượng phản anh hùng, tác giả có thể phản ánh sự xuống cấp về đạo đức, lối sống, lý tưởng trong một giai đoạn lịch sử hoặc một môi trường xã hội cụ thể.
+ Tạo tiếng cười châm biếm, phê phán: Sự lố bịch, bi hài của phản anh hùng thường là công cụ để tác giả châm biếm, phê phán những thói hư tật xấu, những giá trị lệch lạc trong xã hội.
+ Là một kiểu nhân vật chân thực, phức tạp: Đôi khi, phản anh hùng lại mang đến cái nhìn chân thực hơn về con người, vốn dĩ phức tạp với nhiều mặt trái.

Ví dụ: Nhân vật Hyeon-woo trong truyện ngắn “Cha mẹ tôi là những nhà khoa học điên rồ” (tạm dịch, dựa trên các tác phẩm văn học hiện đại có hình tượng tương tự). Nếu một anh hùng kiểu cũ sẽ chiến đấu chống lại cái ác vì lẽ phải, thì Hyeon-woo có thể chỉ đơn thuần là tìm cách trốn tránh sự kiểm soát của cha mẹ, hoặc hành động một cách ngẫu nhiên, thiếu định hướng. Anh ta không có những lý tưởng lớn lao, chỉ đơn giản là muốn được sống theo ý mình, dù đôi khi sự “sống theo ý mình” đó lại dẫn đến những hậu quả không mong muốn. Một ví dụ khác có thể là một số nhân vật trong văn học hiện đại mà hành động của họ không tuân theo những khuôn mẫu anh hùng truyền thống, họ có thể ích kỷ, thờ ơ, hoặc có những hành động khó hiểu, gây tranh cãi.

—

Các em thấy đấy, việc phân loại và nhận diện các kiểu nhân vật trong một tác phẩm văn học không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về cốt truyện, mà còn giúp chúng ta nắm bắt được thông điệp, tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm.

Các em hãy ghi chép lại các khái niệm này vào vở và về nhà đọc thêm các tác phẩm trong Sách giáo khoa, tập dượt phân tích các nhân vật theo những định nghĩa chúng ta vừa học nhé. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô.

Chúc các em học tốt!