—

Câu 1: Đoạn trích trên được làm theo thể thơ gì?

Để trả lời câu hỏi này, các em cần quan sát kỹ cách gieo vần, nhịp điệu và số chữ trong mỗi câu thơ.
Bài thơ “Hạt gạo làng ta” được làm theo thể thơ lục bát biến thể.
Tại sao lại gọi là “biến thể”? Thể thơ lục bát truyền thống có quy luật 6 chữ ở câu trên, 8 chữ ở câu dưới, và có cách gieo vần chặt chẽ. Trong bài thơ này, số chữ trong các câu thơ có thể không hoàn toàn tuân thủ đúng 6-8, và cách gieo vần cũng có những biến tấu nhất định, tuy nhiên, nhịp điệu và âm hưởng chung vẫn mang đậm nét của lục bát, tạo nên sự gần gũi, tha thiết, quen thuộc với người đọc Việt Nam.

—

Câu 2: Ai là người bộc lộ tình cảm, cảm xúc trong bài thơ?

Trong bài thơ này, người bộc lộ tình cảm, cảm xúc chính là: nhà thơ.
Thông qua việc miêu tả hạt gạo, những hình ảnh gắn liền với quê hương, đất nước, nhà thơ đã gửi gắm tình yêu, sự gắn bó và niềm tự hào về hạt gạo quê mình. Các em thấy đó, từ những dòng thơ đầu tiên đã thấy sự thân thương: “Hạt gạo làng ta”.

—

Câu 3: Hạt gạo làng ta không chứa những gì?

À, câu hỏi này hơi đánh lừa một chút đấy các em. Các em hãy đọc kỹ lại các câu thơ miêu tả về hạt gạo:
“Hạt gạo làng ta
Có vị phù sa
Của sông Kinh Thầy
Có hương sen thơm
Trong hồ nước đầy
Có lời mẹ hát
Ngọt bùi đắng cay
Hạt gạo làng ta
Có bão tháng bảy
Có mưa tháng ba
Giọt mồ hôi sa
Những trưa tháng sáu
Nước như ai nấu
Chết cả cá cờ
Cua ngoi lên bờ
Mẹ em xuống cấy
Hạt gạo làng ta
Những năm bom Mỹ
Trút trên mái nhà
Những năm cây súng
Theo người đi xa
Những năm băng đạn
Vàng như lúa đồng
Bát cơm mùa gặt
Thơm hào giao thông”

Nhìn vào đó, ta thấy hạt gạo chứa đựng biết bao nhiêu thứ: phù sa, hương sen, lời mẹ hát, ngọt bùi đắng cay, bão, mưa, mồ hôi, cả những gian khổ, hy sinh trong chiến tranh.
Vậy, hạt gạo làng ta không chứa những điều tiêu cực, xấu xa. Nó là sự chắt lọc những gì tinh túy, đẹp đẽ và ý nghĩa nhất từ cuộc sống, từ đất đai, con người.

—

Câu 5: Trong bài thơ, ở đâu mỗi khổ có tác dụng gì?

Các em chú ý, câu hỏi này có lẽ là một lỗi đánh máy, và ý của câu hỏi muốn hỏi là: “Trong bài thơ, mỗi hình ảnh có tác dụng gì?”. Tuy nhiên, nếu phân tích theo đúng câu hỏi “ở đâu mỗi khổ có tác dụng gì?”, thì câu trả lời sẽ không sát với nội dung bài thơ. Cô sẽ diễn giải theo ý mà cô nghĩ các em muốn hỏi, đó là tác dụng của cách tổ chức các khổ thơ hoặc tác dụng của các hình ảnh xuất hiện trong mỗi khổ thơ.

Nếu hiểu theo ý “tác dụng của cách tổ chức các khổ thơ”:
Mỗi khổ thơ trong bài thơ “Hạt gạo làng ta” có tác dụng lần lượt gợi lên:
– Khổ đầu: Gợi lên vẻ đẹp thanh bình, thơ mộng của làng quê, quê hương, nơi sản sinh ra hạt gạo.
– Các khổ tiếp theo: Đi sâu vào quá trình hình thành hạt gạo, từ đó làm nổi bật sự vất vả, gian lao của người nông dân, của người mẹ, và cả những mất mát, hy sinh trong chiến tranh.
– Khổ cuối: Khẳng định giá trị, ý nghĩa to lớn của hạt gạo trong đời sống, trong chiến đấu.

Nếu hiểu theo ý “tác dụng của các hình ảnh trong mỗi khổ thơ”:
– Các hình ảnh “phù sa”, “hương sen”, “lời mẹ hát” ở khổ đầu giúp ta hình dung về sự giàu có, ngọt ngào, tình yêu thương đã nuôi dưỡng hạt gạo.
– Các hình ảnh “bão”, “mưa”, “giọt mồ hôi”, “nước như ai nấu”, “mẹ em xuống cấy” ở các khổ sau làm nổi bật sự khắc nghiệt của thiên nhiên, sự vất vả, hy sinh của người mẹ, người nông dân trong quá trình lao động.
– Các hình ảnh “bom Mỹ”, “cây súng”, “băng đạn” trong các khổ tiếp theo lại cho thấy hạt gạo còn mang trong mình ý nghĩa của sự chiến đấu, bảo vệ quê hương, và sự hy sinh của những người con xa xứ.

—

Câu 6: Trong bài thơ, hình ảnh người mẹ hiện lên như thế nào?

Hình ảnh người mẹ trong bài thơ “Hạt gạo làng ta” hiện lên thật đẹp đẽ, hi sinh và giàu tình yêu thương.
Mẹ hiện lên qua những câu thơ:
“Có lời mẹ hát
Ngọt bùi đắng cay”
Và đặc biệt là:
“Cua ngoi lên bờ
Mẹ em xuống cấy”

Từ những chi tiết này, ta thấy người mẹ không chỉ là người nuôi dưỡng tâm hồn bằng lời hát, mà còn là người lao động vất vả, trực tiếp đổ mồ hôi, công sức để làm ra hạt gạo nuôi sống gia đình, quê hương. Mẹ tần tảo, chịu thương chịu khó, gắn bó mật thiết với ruộng đồng, với hạt gạo.

—

Câu 7: Tình cảm của nhân vật mẹ hiện lên như thế nào?

Tình cảm của nhân vật mẹ được thể hiện rất rõ nét qua những hình ảnh và hành động được miêu tả.
Đó là tình yêu thương bao la, sâu sắc dành cho con cái, cho gia đình, cho quê hương. Tình yêu thương ấy được thể hiện qua:
– Lời hát ngọt ngào: “Có lời mẹ hát / Ngọt bùi đắng cay”. Lời hát của mẹ không chỉ là âm thanh mà còn chứa đựng cả những vui buồn, những vất vả, những hy vọng của cuộc sống, gửi gắm vào đó tình cảm yêu thương.
– Sự hy sinh thầm lặng: “Mẹ em xuống cấy”. Hình ảnh mẹ cấy lúa giữa cái nắng gay gắt, giữa những khó khăn của thiên nhiên (nước như ai nấu, chết cả cá cờ) cho thấy sự tần tảo, hy sinh, không ngại gian khổ vì cuộc sống.

Tóm lại, tình cảm của người mẹ là tình yêu thương sâu sắc, sự hy sinh cao cả, sự tần tảo, gắn bó với đất đai và sản phẩm do chính mình làm ra.

—

Các em thấy đấy, chỉ từ một hạt gạo thôi mà nhà thơ Trần Đăng Khoa đã vẽ nên cả một bức tranh sống động về quê hương, về người mẹ, về những gian lao, vất vả nhưng cũng đầy tự hào của dân tộc ta.

Hôm nay chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu rất kỹ bài thơ. Về nhà, các em hãy đọc lại bài thơ một lần nữa, suy ngẫm về những gì chúng ta đã học và chuẩn bị cho tiết học tiếp theo nhé. Có em nào còn thắc mắc gì không?

Cô chào các em!