Chào các em học sinh yêu quý của cô!

Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau “mổ xẻ” một bài thơ rất đỗi thân thương, gần gũi, mang đậm hương vị làng quê Việt Nam – bài “Bữa cơm quê” của nhà thơ Đoàn Văn Cừ. Đây là một bài thơ tuy ngắn gọn nhưng chứa đựng biết bao tình cảm và những suy ngẫm sâu sắc. Với phương pháp học tập khoa học và tư duy sáng tạo, cô tin rằng chúng ta sẽ cùng khám phá những giá trị tuyệt vời mà tác phẩm mang lại.

Chúng ta sẽ cùng giải từng câu hỏi một nhé!

PHẦN ĐỌC – HIỂU

Câu 1 (1 điểm). Xác định thể thơ được sử dụng trong văn bản trên.

Hướng dẫn giải:

Để xác định thể thơ, các em cần chú ý đến số chữ trong mỗi dòng thơ và cách gieo vần, ngắt nhịp của bài thơ.

Bước 1: Đếm số chữ trong mỗi dòng thơ.

• “Cơm ngày hai bữa don bên hè” – 7 chữ
• “Mâm gỗ, nuôi dừa, đũa mộc tre” – 7 chữ
• “Gạo đỏ, cà thâm, vừng giã mặn,” – 7 chữ
• “Chè tươi nấu đặc nước vàng hoe” – 7 chữ
• “Cảnh nhà dẫu túng vẫn êm đềm” – 7 chữ
• “Ngày khó nhọc nhưng tối ngủ yên” – 7 chữ
• “Mái rạ trăng vàng, lơ lửng bóng” – 7 chữ
• “Vòi cau mưa chảy nước bên hiên.” – 7 chữ

Bước 2: Đối chiếu với các thể thơ đã học.

Khi mỗi dòng thơ có 7 chữ, bài thơ thuộc thể thơ thất ngôn. Bài thơ này có vần chân liền hoặc vần lưng, và có thể gieo vần cuối câu theo kiểu “độc vận” hoặc “liên vận”. Ở đây, các tiếng cuối câu (hè – tre – mặn – hoe; êm đềm – yên – bóng – hiên) gieo vần một cách linh hoạt nhưng vẫn tạo nên sự hài hòa.

Lời giải chi tiết:

Thể thơ được sử dụng trong văn bản trên là thể thơ thất ngôn (thơ bảy chữ).

Câu 2 (1 điểm). Tìm trong bài thơ sau những hình ảnh miêu tả “Bữa cơm quê” của tác giả.

Hướng dẫn giải:

Các em hãy đọc kỹ khổ thơ đầu tiên của bài thơ. Đây là khổ thơ tập trung miêu tả khung cảnh và các món ăn, vật dụng liên quan đến bữa cơm.

Bước 1: Đọc và xác định các từ ngữ chỉ sự vật, món ăn liên quan đến bữa cơm.

Tập trung vào khổ thơ đầu: “Cơm ngày hai bữa don bên hè / Mâm gỗ, nuôi dừa, đũa mộc tre / Gạo đỏ, cà thâm, vừng giã mặn, / Chè tươi nấu đặc nước vàng hoe”

Bước 2: Liệt kê các hình ảnh tìm được.

Các hình ảnh đó bao gồm: “cơm ngày hai bữa don bên hè”, “mâm gỗ”, “nuôi dừa”, “đũa mộc tre”, “gạo đỏ”, “cà thâm”, “vừng giã mặn”, “chè tươi nấu đặc nước vàng hoe”.

Lời giải chi tiết:

Những hình ảnh miêu tả “Bữa cơm quê” trong bài thơ là:

• “Cơm ngày hai bữa don bên hè”
• “Mâm gỗ”
• “Nuôi dừa”
• “Đũa mộc tre”
• “Gạo đỏ”
• “Cà thâm”
• “Vừng giã mặn”
• “Chè tươi nấu đặc nước vàng hoe”

Câu 3 (1,0 điểm). Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ liệt kê được sử dụng trong khổ thứ nhất.

Hướng dẫn giải:

Biện pháp tu từ liệt kê là việc sắp xếp nối tiếp hàng loạt từ ngữ, cụm từ cùng loại để diễn tả đầy đủ, sâu sắc hơn một vấn đề nào đó. Để phân tích tác dụng, các em cần xem những yếu tố được liệt kê đó gợi lên điều gì.

Bước 1: Chỉ ra các từ ngữ, hình ảnh được liệt kê trong khổ thơ thứ nhất.

Đọc lại khổ thơ đầu và gạch chân các chi tiết được liệt kê:
“Mâm gỗ, nuôi dừa, đũa mộc tre”
“Gạo đỏ, cà thâm, vừng giã mặn,”
“Chè tươi nấu đặc nước vàng hoe”

Bước 2: Phân tích tác dụng của việc liệt kê.

• Những vật dụng, món ăn đó có đặc điểm gì? (Mộc mạc, giản dị, dân dã, đạm bạc).
• Việc liệt kê liên tiếp giúp người đọc hình dung điều gì? (Bức tranh bữa cơm quê một cách cụ thể, chân thực).
• Cảm xúc mà những hình ảnh đó gợi lên là gì? (Sự ấm cúng, gần gũi, dù khó khăn nhưng vẫn đáng trân trọng).

Lời giải chi tiết:

Chỉ ra biện pháp tu từ liệt kê:
Biện pháp tu từ liệt kê được thể hiện qua các hình ảnh: “Mâm gỗ, nuôi dừa, đũa mộc tre”, “Gạo đỏ, cà thâm, vừng giã mặn”, “Chè tươi nấu đặc nước vàng hoe”.

Tác dụng:
Việc sử dụng biện pháp liệt kê giúp nhà thơ:

• Tái hiện cụ thể, chân thực: Những hình ảnh giản dị, quen thuộc của bữa cơm quê được tái hiện một cách sống động, chi tiết, từ vật dụng (mâm gỗ, nuôi dừa, đũa mộc tre) đến thức ăn (gạo đỏ, cà thâm, vừng giã mặn) và đồ uống (chè tươi nấu đặc nước vàng hoe). Điều này giúp người đọc dễ dàng hình dung và cảm nhận được không khí của bữa cơm.
• Nhấn mạnh sự đạm bạc, mộc mạc: Các món ăn, vật dụng đều gợi lên sự đơn sơ, giản dị, cho thấy cuộc sống còn nhiều khó khăn, thiếu thốn vật chất ở làng quê.
• Gợi cảm xúc gần gũi, ấm áp: Mặc dù đạm bạc, nhưng bữa cơm ấy vẫn mang đến cảm giác thân thương, ấm cúng, là nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt.

Câu 4 (1,0 điểm). Nêu suy nghĩ của em về tâm hồn tác giả được gợi ra từ hình ảnh “bữa cơm quê”.

Hướng dẫn giải:

Để trả lời câu hỏi này, các em cần liên hệ giữa cách tác giả miêu tả bữa cơm quê với tâm hồn của người viết. Bữa cơm quê trong bài thơ có những đặc điểm gì? Thái độ của tác giả đối với bữa cơm đó là gì? Từ đó, chúng ta có thể suy luận về tâm hồn tác giả.

Dàn ý gợi ý:

1. Mở đầu: Khẳng định tâm hồn tác giả thông qua cách miêu tả bữa cơm.
2. Phân tích:
   • Bữa cơm quê được miêu tả như thế nào? (Giản dị, đạm bạc, mộc mạc…).
   • Thái độ của tác giả khi miêu tả? (Trân trọng, yêu mến, không hề than thở về sự thiếu thốn).
   • Những đặc điểm này nói lên điều gì về tâm hồn tác giả? (Yêu quê hương, gắn bó với những giá trị truyền thống, biết trân trọng cái đẹp trong sự giản dị, có cái nhìn lạc quan, tinh tế).
3. Kết luận: Khẳng định lại vẻ đẹp tâm hồn tác giả.

Lời giải chi tiết:

Từ hình ảnh “bữa cơm quê” mộc mạc, giản dị nhưng ấm cúng, thân thương, chúng ta có thể cảm nhận được một tâm hồn sâu sắc và tinh tế của nhà thơ Đoàn Văn Cừ:

• Tâm hồn gắn bó sâu nặng với quê hương, cội nguồn: Tác giả đã dành những câu thơ đầy tình cảm để miêu tả từng chi tiết nhỏ nhất của bữa cơm quê, từ vật dụng đến món ăn. Điều đó cho thấy ông là người yêu tha thiết và trân trọng những giá trị truyền thống, văn hóa của làng quê Việt Nam.
• Tâm hồn giản dị, mộc mạc và biết trân trọng những giá trị đời thường: Thay vì tìm kiếm những điều xa hoa, lộng lẫy, tác giả lại tìm thấy vẻ đẹp và sự ấm áp trong những thứ bình dị nhất như “mâm gỗ”, “gạo đỏ”, “cà thâm”. Đây là một tâm hồn biết đủ, biết sống chậm lại để cảm nhận niềm hạnh phúc từ những điều nhỏ bé.
• Tâm hồn lạc quan, an nhiên giữa cuộc sống khó khăn: Mặc dù cuộc sống còn “túng”, còn “khó nhọc”, nhưng trong lời thơ của Đoàn Văn Cừ không hề có sự than vãn, bi lụy mà thay vào đó là sự êm đềm, thanh thản (“Cảnh nhà dẫu túng vẫn êm đềm / Ngày khó nhọc nhưng tối ngủ yên”). Điều này cho thấy tác giả là người có cái nhìn tích cực, biết tìm thấy sự bình yên trong tâm hồn dù hoàn cảnh vật chất còn thiếu thốn.

Tóm lại, tâm hồn tác giả Đoàn Văn Cừ là một tâm hồn dung dị, giàu tình cảm, biết yêu thương, trân trọng những giá trị truyền thống, và luôn giữ được sự bình yên, lạc quan trước cuộc sống.

Câu 5 (1,0 điểm). Từ suy ngẫm của tác giả trong dòng thơ “Cảnh nhà dẫu túng vẫn êm đềm/ Ngày khó nhọc nhưng tối ngủ yên”, em hãy rút ra bài học về lẽ sống cho bản thân.

Hướng dẫn giải:

Đây là câu hỏi yêu cầu liên hệ và rút ra bài học cho bản thân. Các em cần hiểu rõ ý nghĩa của hai câu thơ, sau đó vận dụng vào thực tế cuộc sống của chính mình.

Dàn ý gợi ý:

1. Giải thích ý nghĩa hai câu thơ: Dù nghèo khó về vật chất nhưng tinh thần vẫn thanh thản, an yên.
2. Rút ra bài học:
   • Giá trị đích thực của hạnh phúc không nằm ở vật chất.
   • Tầm quan trọng của sự bình yên trong tâm hồn, sự biết đủ.
   • Thái độ sống tích cực, lạc quan trước khó khăn.
   • Biết trân trọng những gì mình đang có.
3. Liên hệ bản thân (có thể): Em sẽ áp dụng bài học này như thế nào trong cuộc sống?

Lời giải chi tiết:

Hai dòng thơ “Cảnh nhà dẫu túng vẫn êm đềm / Ngày khó nhọc nhưng tối ngủ yên” chứa đựng một triết lí sống sâu sắc và ý nghĩa, gợi cho chúng ta nhiều bài học quý giá về lẽ sống:

• Hạnh phúc thực sự nằm ở sự bình yên trong tâm hồn, không phụ thuộc vào vật chất: Tác giả cho thấy, dù gia cảnh còn nghèo túng, cuộc sống còn vất vả, khó nhọc (vật chất thiếu thốn), nhưng con người vẫn có thể có được sự êm đềm, thanh thản, giấc ngủ an lành (tinh thần sung túc). Điều này nhắc nhở chúng ta rằng, giá trị đích thực của cuộc sống không nằm ở sự giàu sang, phú quý mà ở sự an nhiên, tự tại, không lo toan, vướng bận trong lòng.
• Sự “biết đủ” là chìa khóa của hạnh phúc: Cuộc sống hiện đại đôi khi khiến chúng ta chạy theo những giá trị vật chất phù phiếm, không ngừng so sánh và tham vọng. Nhưng qua hai câu thơ, ta học được rằng, nếu biết trân trọng những gì mình đang có, biết chấp nhận hoàn cảnh và tìm thấy niềm vui trong sự giản dị, chúng ta sẽ có được sự thanh thản, hài lòng.
• Thái độ sống lạc quan, tích cực là vô cùng quan trọng: Dù đối mặt với khó khăn, con người vẫn có thể giữ được thái độ sống tích cực. Sự “êm đềm” và “ngủ yên” cho thấy một tinh thần mạnh mẽ, không bị hoàn cảnh vật chất làm lung lay. Đây là bài học về sự kiên cường, về việc tìm kiếm ánh sáng và niềm hy vọng ngay cả trong những thời điểm khó khăn nhất.

Đối với bản thân em, bài học này nhắc nhở em cần sống giản dị hơn, biết ơn những gì mình đang có, không ngừng nỗ lực nhưng không để vật chất chi phối quá nhiều. Quan trọng hơn cả là giữ được sự bình yên, thanh thản trong tâm hồn, và luôn nhìn cuộc sống bằng con mắt lạc quan, tích cực.

Câu 6. (1,0 điểm) Cảm xúc của em sau khi đọc bài thơ “Bữa cơm quê” của Đoàn Văn Cừ.

Hướng dẫn giải:

Câu hỏi này yêu cầu các em bộc lộ cảm xúc cá nhân. Hãy nhớ rằng cảm xúc là riêng của mỗi người, miễn là các em lí giải được cảm xúc đó dựa trên nội dung và nghệ thuật của bài thơ.

Dàn ý gợi ý:

1. Nêu cảm xúc chung nhất: Bâng khuâng, xúc động, bình yên, trân trọng, nhớ nhà…
2. Giải thích lí do của cảm xúc:
   • Bài thơ gợi lên điều gì? (Bức tranh giản dị, ấm áp về bữa cơm quê, cuộc sống thanh đạm nhưng an yên).
   • Những hình ảnh, chi tiết nào tác động đến em? (Mâm gỗ, cà thâm, cảnh nhà dẫu túng vẫn êm đềm…).
   • Bài thơ đã truyền tải thông điệp gì khiến em xúc động? (Giá trị của sự giản dị, bình yên, tình yêu quê hương…).
3. Khẳng định lại ấn tượng sâu sắc nhất.

Lời giải chi tiết:

Sau khi đọc bài thơ “Bữa cơm quê” của Đoàn Văn Cừ, em cảm thấy xúc động và bâng khuâng một cách khó tả. Bài thơ đã mở ra trước mắt em một khung cảnh làng quê Việt Nam với tất cả sự giản dị, mộc mạc nhưng lại vô cùng ấm áp và thân thương.

• Em cảm thấy như được trở về với tuổi thơ, với những bữa cơm sum vầy bên gia đình, dù không phải lúc nào cũng đủ đầy sơn hào hải vị nhưng luôn chan chứa tình yêu thương. Những hình ảnh như “mâm gỗ, nuôi dừa, đũa mộc tre” hay “gạo đỏ, cà thâm, vừng giã mặn” gợi lên một cuộc sống tuy còn khó khăn nhưng lại bình dị và chân chất đến lạ thường.
• Điều làm em trân trọng nhất chính là thái độ của tác giả: không hề than vãn hay bi lụy về sự thiếu thốn, mà ngược lại, lại tìm thấy sự “êm đềm”, “ngủ yên” trong chính hoàn cảnh ấy. Điều này khiến em nhận ra rằng, hạnh phúc không phải là có được nhiều thứ, mà là biết trân trọng những gì mình đang có và giữ được sự an nhiên trong tâm hồn.
• Bài thơ còn gợi cho em tình yêu mến sâu sắc đối với quê hương, cội nguồn. Nó nhắc nhở em về những giá trị truyền thống, những nét đẹp văn hóa đang dần bị mai một trong cuộc sống hiện đại.

Tóm lại, “Bữa cơm quê” không chỉ là một bài thơ miêu tả cảnh vật, mà còn là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng, thấm thía về ý nghĩa của sự giản dị, bình yên và tình yêu thương trong cuộc sống.