PHẦN I. ĐỌC – HIỂU (4,0 điểm)

Câu 1: (1.0 điểm) Liệt kê một số từ ngữ, hình ảnh miêu tả vẻ ngoài, tính cách và công việc của Nữ thần Lúa.

Để trả lời câu hỏi này, các em cần đọc kỹ đoạn trích và chọn lọc các thông tin liên quan đến Nữ thần Lúa:

• Vẻ ngoài: “xinh đẹp”, “dáng người ẻo lả”.
• Tính cách: “có tính hay hờn dỗi”. Sau này còn thể hiện rõ qua các chi tiết như “tức lắm”, “dỗi”, “giận sự phũ phàng”, “cay nghiệt hơn nữa”.
• Công việc:
  • “nuôi sống loài người”.
  • “làm phép cho những hạt giống gieo xuống đất nảy mầm, mọc thành cây, kết bông mẩy hạt”.
  • Ban đầu: “Lúa chín tự về nhà không cần gặt và không phải phơi phóng gì cả. Cần ăn, cứ ngắt bông cho vào nồi là lúa sẽ thành cơm.”
  • Khi giận dỗi: “nhất định không cho lúa bò về nữa”, “cấm không cho các bông lúa nảy nở”, “chỉ là lúa lép mà thôi”.

Câu 2: (1.0 điểm) Xác định biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu văn sau và nêu tác dụng:
“Cả đám lúa đều thốt lên:
– Muốn mệt thì ta cho mệt luôn. Từ nay măng hái tre, liềm sắc ra cắt, chở ta về.”

• Biện pháp nghệ thuật: Trong câu văn này, biện pháp nghệ thuật được sử dụng là nhân hóa.
• Tác dụng:
  • Biện pháp nhân hóa khiến cho cây lúa trở nên sống động, có cảm xúc, suy nghĩ và hành động như con người (biết “thốt lên”, biết “cho mệt”, biết “giận dỗi”).
  • Nhấn mạnh sự tức giận, phản ứng gay gắt của lúa (và cao hơn là của Nữ thần Lúa) trước hành động vô lễ của con người.
  • Là cách lý giải nguồn gốc của sự vất vả trong lao động nông nghiệp (lúa không còn tự về nhà mà đòi hỏi con người phải dùng liềm, hái để cắt), tạo tính hợp lý và hấp dẫn cho câu chuyện thần thoại.
  • Góp phần tô đậm tính kì ảo, hoang đường của truyện thần thoại, khiến câu chuyện trở nên sinh động và dễ đi vào lòng người đọc.

Câu 3: (1.0 điểm) Đoạn văn “Người trần gian phải xuống tận ruộng lấy từng bông. Thấy vất vả mệt nhọc quá, người ta mới chế ra liềm, hái để cắt lúa cho nhanh. Và lúa cũng không tự biến thành cơm nữa, mà phải phơi phóng xay giã cho ra gạo” phản ánh quá trình làm công việc gì của người lao động? Lễ cúng thần Lúa tại các gia đình phản ánh ước mơ gì của con người?

• Quá trình làm công việc của người lao động: Đoạn văn này phản ánh toàn bộ quá trình trồng trọt, thu hoạch và chế biến lúa gạo của người lao động. Cụ thể là các công việc từ gặt hái, phơi phóng, xay giã để có được hạt gạo thành cơm.
• Ước mơ của con người qua lễ cúng thần Lúa: Lễ cúng hồn Lúa, cúng Thần Lúa, hay cúng Cơm Mới phản ánh ước mơ của con người về một vụ mùa bội thu, lúa tốt tươi, hạt chắc mẩy, không bị lúa lép, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ và bình an. Đồng thời, đây cũng là cách thể hiện lòng thành kính, biết ơn các vị thần đã ban cho con người hạt lúa quý giá, cầu mong các vị thần tiếp tục phù hộ, ban phước lành.

Câu 4: (1.0 điểm) Qua văn bản, anh/ chị ấn tượng về chi tiết kì ảo nào trong truyện? Nêu tác dụng của chi tiết kì ảo đó.

Đây là câu hỏi mở, các em có thể chọn chi tiết mình ấn tượng nhất. Thầy/cô gợi ý một chi tiết tiêu biểu như sau:

• Chi tiết kì ảo ấn tượng: “Lúa chín tự về nhà không cần gặt và không phải phơi phóng gì cả. Cần ăn, cứ ngắt bông cho vào nồi là lúa sẽ thành cơm.”
• Tác dụng của chi tiết kì ảo đó:
  • Lý giải nguồn gốc: Chi tiết này lý giải một cách kì ảo về thời kỳ xa xưa, khi con người chưa phải lao động vất vả để có hạt lúa, và từ đó lý giải sự thay đổi trong cách thức lao động nông nghiệp ngày nay.
  • Thể hiện ước mơ: Nó phản ánh ước mơ ngàn đời của con người về một cuộc sống sung túc, no đủ, không cần lao động nặng nhọc mà vẫn có cái ăn, cái mặc.
  • Tạo sự đối lập: Chi tiết này tạo nên sự đối lập mạnh mẽ với cuộc sống vất vả hiện tại của con người (phải gặt, phơi, xay giã), từ đó làm nổi bật “hình phạt” của Nữ thần Lúa và nhấn mạnh bài học về sự trân trọng thành quả lao động.
  • Gia tăng tính hấp dẫn: Góp phần tạo nên thế giới kì ảo, độc đáo và đầy sức cuốn hút của truyện thần thoại.

PHẦN II. VIẾT (6 điểm)

Lập dàn ý: Anh/chị hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 500 chữ) phân tích và làm rõ đặc điểm của nhân vật thần thoại trong văn bản “Nữ thần Lúa”.

Để lập dàn ý cho bài nghị luận này, các em cần nhớ lại những đặc trưng cơ bản của nhân vật thần thoại, sau đó soi chiếu vào nhân vật Nữ thần Lúa trong truyện để tìm dẫn chứng cụ thể.

I. Mở bài:

• Giới thiệu khái quát về truyện thần thoại Việt Nam và vai trò của các vị thần trong việc lý giải thế giới.
• Dẫn dắt vào truyện “Nữ thần Lúa” và nhân vật Nữ thần Lúa.
• Nêu vấn đề cần nghị luận: Nữ thần Lúa là một nhân vật thần thoại tiêu biểu, thể hiện rõ nét những đặc điểm của nhân vật thần thoại Việt Nam.

II. Thân bài:

1. Nguồn gốc thần thánh và sức mạnh siêu nhiên:

• Là con gái Ngọc Hoàng (chứng tỏ nguồn gốc tối cao, thiêng liêng).
• Có quyền năng tạo ra sự sống, nuôi sống loài người: “làm phép cho những hạt giống gieo xuống đất nảy mầm, mọc thành cây, kết bông mẩy hạt”.
• Có khả năng điều khiển sự vận hành của lúa:
  • Ban đầu: “Lúa chín tự về nhà”, “ngắt bông cho vào nồi là lúa sẽ thành cơm”.
  • Sau này: “nhất định không cho lúa bò về nữa”, “cấm không cho các bông lúa nảy nở”, “chỉ là lúa lép”.
• Sức mạnh của Nữ thần quyết định sự no đủ hay đói nghèo của con người.

2. Mang đặc điểm, tính cách và tâm lí gần gũi với con người (tính chất nhân hóa):

• Về hình dáng, vẻ đẹp: “cô gái xinh đẹp, dáng người ẻo lả” – gợi hình ảnh một thiếu nữ trần gian.
• Về tính cách, cảm xúc: “có tính hay hờn dỗi” (ngay từ đầu truyện); “tức lắm” khi bị phang chổi; “dỗi” khi con người vô lễ; “giận sự phũ phàng” của con người; thậm chí “cay nghiệt hơn nữa” khi tạo ra lúa lép.
• Phản ứng trước hành vi của con người: sự tức giận, hờn dỗi của Nữ thần Lúa đã thay đổi hoàn toàn cuộc sống của người trần gian.
• Sự giận dỗi, hờn trách là đặc điểm tâm lí phổ biến ở con người, đặc biệt là phụ nữ, giúp nhân vật trở nên gần gũi, dễ hiểu hơn.

3. Chức năng lý giải nguồn gốc và các hiện tượng tự nhiên, xã hội:

• Lý giải sự ra đời của cây lúa, nguồn lương thực chính: Nữ thần Lúa được Ngọc Hoàng sai xuống trần gian để nuôi sống loài người.
• Lý giải sự vất vả trong lao động nông nghiệp: Con người phải xuống ruộng gặt, phải phơi phóng, xay giã lúa gạo là do Nữ thần Lúa giận dỗi và rút phép thần thông.
• Lý giải sự ra đời của các công cụ lao động: Do quá vất vả, người trần gian “mới chế ra liềm, hái để cắt lúa cho nhanh”.
• Lý giải nguồn gốc và ý nghĩa các phong tục, lễ hội liên quan đến lúa gạo: “làm lễ cúng hồn Lúa”, “cúng Cơm Mới”, “Rước bông lúa” là để xoa dịu thần, cầu mong một vụ mùa bội thu.

4. Mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc:

• Biểu tượng cho sự sống, nguồn lương thực quý giá: Nữ thần Lúa gắn liền với hạt lúa, hạt gạo – nguồn sống chính của người Việt.
• Biểu tượng cho sức mạnh của thiên nhiên: Sức mạnh của Nữ thần Lúa cho thấy sự phụ thuộc của con người vào thiên nhiên, vào các yếu tố khí hậu, mùa màng.
• Biểu tượng cho bài học về lòng biết ơn và sự trân trọng: Qua hành động của cô gái và sự trừng phạt của Nữ thần, truyện gửi gắm bài học về việc phải biết trân trọng thành quả lao động, không được vô ơn, phũ phàng với những gì nuôi sống mình.

III. Kết bài:

• Khẳng định lại: Nữ thần Lúa là một nhân vật thần thoại đa diện, vừa mang nét kì vĩ của thần linh, vừa mang tính cách gần gũi của con người.
• Nêu giá trị của câu chuyện: vừa lý giải thế giới tự nhiên, nguồn gốc của lao động, vừa gửi gắm những bài học nhân sinh sâu sắc về sự biết ơn, về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.
• Liên hệ: Nhân vật Nữ thần Lúa đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng thần thoại Việt Nam và nuôi dưỡng tâm hồn, trí tưởng tượng của nhiều thế hệ.

Các em nhớ khi viết bài thì triển khai các ý trên thành các đoạn văn hoàn chỉnh, có câu mở đoạn, thân đoạn và kết đoạn. Đừng quên sử dụng các dẫn chứng cụ thể từ văn bản để làm rõ lập luận của mình nhé!

Chúc các em học tốt và đạt kết quả cao!