Puskin từng viết ” Linh hồn là ấn tượng của tác phẩm. Cây cỏ sống được nhờ ánh sáng, chim muông sống được nhờ tiếng ca, tác phẩm sống được nhờ tiếng lòng của người cầm bút’. Phải chăng, nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm đã để tiếng lòng mình cất lên qua trang thơ ” Một góc phù sa” với những hoài niệm trên mảnh hồn quê hương quen thuộc. 

“Nắm nhau tôi chôn góc phù sa sông Mã

Trăm thác nghìn ghềnh cuộn xoáy vào tơ

Làng cong xuống dáng tre già trước tuổi

Tiếng gọi đò khuya sạt cả đôi bờ.

Con hến, con trai một đời nằm lệch

Lấm láp đất bùn đứng thẳng cũng nghiêng

Mẹ gạt mồ hôi để ngoài câu hát

Giấc mơ tôi ngọt hơi thở láng giềng.

Hạt thóc củ khoai đặt đâu cũng thấp

Cả những khi rổ rá đội lên đầu

Chiếc liềm nhỏ không còn nơi cắt chấu

Gặt hái xong rồi rơm, rạ bó nhau.”

 Bằng giọng thơ sâu lắng; hình ảnh thơ giản dị, gần gũi, tác giả đã khéo léo dẫn dắt người đọc đi qua nhiều thang bậc cảm xúc, quyện vào từng con chữ. Tự truyện về “một góc phù sa” đời, “phù sa thơ” dần hé lộ:

“Nắm nhau tôi chôn góc phù sa sông Mã

Trăm thác nghìn ghềnh cuộn xoáy vào thơ

Làng cong xuống dáng tre già trước tuổi

Tiếng gọi đò khuya sạt cả đôi bờ”.

Hình tượng dòng sông với những kỷ niệm tuổi thơ gắn bó nơi quê nhà đã trở thành mạch nguồn cảm xúc xuyên suốt hành trình sáng tác của ông. Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh dòng sông Mã mạnh mẽ, dữ dội: “Trăm thác nghìn ghềnh cuộn xoáy vào tơ”. Tác giả không chỉ miêu tả sự khắc nghiệt của thiên nhiên mà còn khéo léo lồng ghép hình tượng dòng chảy thời gian và cuộc đời. Từ “tơ” gợi nên sự mềm mại, gắn bó, thể hiện tình yêu sâu nặng với quê hương. Hình ảnh làng quê “cong xuống dáng tre già trước tuổi” lại gợi sự tần tảo, già nua vì gánh nặng thời gian. Cây tre, biểu tượng của sức sống kiên cường, giờ đây cũng trở nên cằn cỗi, phác họa sự lam lũ của làng quê ven sông. Những dòng thơ mở đầu đã tái hiện dáng hình dòng sông tuổi thơ in đậm trong kí ức nhà thơ.  

Có những lúc, dòng sông hiện hữu thông qua những câu thơ đầy sức gợi: “Con hến, con trai một đời nằm lệch/ Lấm láp đất bùn đứng thẳng cũng nghiêng/ Mẹ gạt mồ hôi để ngoài câu hát/ Giấc mơ tôi ngọt hơi thở láng giềng” (Một góc phù sa). Những thứ bé nhỏ như con hến, con trai, vốn nằm lấm láp trong bùn đất, gợi lên sự thấp kém, bấp bênh nhưng cũng bền bỉ của cuộc sống người lao động. Câu thơ “Lấm láp đất bùn đứng thẳng cũng nghiêng” như một lời thở dài về sự khó nhọc, khi mà ngay cả sự cố gắng cũng chẳng thể hoàn toàn thoát khỏi những vết tích gian truân. Hình ảnh người mẹ hiện lên thật bình dị nhưng đầy cảm động: “Mẹ gạt mồ hôi để ngoài câu hát”. Dù vất vả lao động, mẹ vẫn giữ được tiếng hát, tượng trưng cho sự kiên cường và lạc quan của người dân quê. Tác giả cũng nhấn mạnh sự gắn bó của tình làng nghĩa xóm: “Giấc mơ tôi ngọt hơi thở láng giềng”.  Câu thơ này không chỉ là lời khẳng định sự thân thiết mà còn là niềm tự hào về một cộng đồng luôn đùm bọc, sẻ chia trong mọi hoàn cảnh. Nguyễn Minh Khiêm đã khắc họa cuộc sống bình dị nhưng ngọt ngào hơi ấm làng quê.
Mối quan hệ giữa thơ ca – nguồn cội bao đời nay vẫn khăng khít, vẹn tròn như thế. Nguyễn Minh Khiêm cùng những sáng tác về làng nói chung và dòng sông quê hương nói riêng là một minh chứng sống động cho mối quan hệ ấy.

Hạt thóc củ khoai đặt đâu cũng thấp

Cả những khi rổ rá đội lên đầu

Chiếc liềm nhỏ không còn nơi cắt chấu

Gặt hái xong rồi rơm, rạ bó nhau.”

Hình ảnh “Hạt thóc củ khoai đặt đâu cũng thấp” là biểu tượng sâu sắc cho sự giản dị, chân chất trong đời sống nông thôn. Những hạt thóc, củ khoai, tuy nhỏ bé, mộc mạc, nhưng lại là nguồn sống chính, thể hiện giá trị của lao động bền bỉ, cần cù. Tuy nhiên, từ “thấp” trong câu thơ không chỉ gợi sự khiêm nhường mà còn phác họa một hiện thực khắc nghiệt: sự thiếu thốn, chật vật luôn hiện hữu trong cuộc sống của người dân quê. Đây là lời nhắc nhở về một thời kỳ gian nan, nơi mà những gì nhỏ bé, đơn sơ nhất vẫn gắn liền với sự trân trọng và nỗ lực. Khép lại bài thơ“Chiếc liềm nhỏ không còn nơi cắt chấu” lại khắc họa hình ảnh công cụ lao động quen thuộc của người nông dân. Sau mùa gặt, chiếc liềm nhỏ như cũng được nghỉ ngơi, nằm yên bên những bó rơm, bó rạ vừa được thu hoạch. Chi tiết này không chỉ gợi lên sự khép lại của một chu trình lao động mà còn mang ý nghĩa biểu tượng về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Sự giản đơn trong hình ảnh này phản ánh nhịp sống bình dị của làng quê, nơi mọi thứ dù nhỏ bé nhưng luôn gắn bó, đầy đủ, và đượm tình yêu lao động. Qua đó, tác giả tôn vinh vẻ đẹp lao động và mối quan hệ mật thiết giữa con người với thiên nhiên, đồng thời khơi dậy niềm trân trọng đối với những giá trị truyền thống.

Về nghệ thuật, bài thơ sử dụng ngôn ngữ mộc mạc, hình ảnh gần gũi, kết hợp các biện pháp tu từ như nhân hóa, ẩn dụ để khắc họa chân thực và giàu cảm xúc về cuộc sống. Nhịp thơ chậm rãi, lắng đọng như dòng chảy của sông Mã, tạo nên sự hài hòa giữa thiên nhiên và con người. Tác giả tinh tế gợi nhắc về vai trò của phù sa – khởi nguồn của sự sống, là nơi mọi thứ bắt đầu. Phù sa nuôi dưỡng đất đai, biến cát sỏi khô cằn thành màu mỡ, như gốc rễ vững chắc của cuộc đời mỗi con người. Từ hình ảnh phù sa, bài thơ mang đến thông điệp sâu sắc: mỗi người cần nhận thức về cội nguồn, quá khứ để xây dựng nền tảng vững chắc cho tương lai. Đồng thời, phù sa cũng biểu trưng cho hy vọng và khát vọng đổi thay, như chính người dân lao động vùng sông Mã luôn nỗ lực vượt qua khó khăn, vươn lên xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn.

 Đúng như ông đã từng giãi bày tâm sự cùng bạn đọc trong bài viết có cùng tựa đề – “Sông Mã hồn tôi”: “Quê tôi nằm ngay bên bờ sông Mã huyền thoại. Cái mênh mang của sông, cái dào dạt của sông, cái dữ dội của sông, cái mãnh liệt của sông, cái thơ mộng của sông, cái hùng vĩ huyền bí của sông thấm đẫm vào hồn người quê tôi. Phù sa và nước mắt. Phù sa và máu. Làng quê và đất nước. Văn hóa và Văn Hiến. Truyền thuyết và Lịch sử. Hào hùng và bi tráng. Dân ca và Anh hùng ca. Tất cả thành âm vang ngọn sóng vỗ vào lòng tôi”.Qua bài thơ, Nguyễn Minh Khiêm gửi gắm thông điệp ý nghĩa về sự gắn bó với quê hương, sự trân trọng những giá trị giản dị của cuộc sống và niềm tự hào về con người lao động. Đó cũng là lời nhắc nhở mỗi người hãy yêu thương, gìn giữ cội nguồn và biết ơn những gì mình đang có, dù nhỏ bé hay đơn sơ.

Đáp án:Giải thích các bước giải:

Có thể nói, gắn với quá khứ và tương lai, gắn với những ký ức và kỷ niệm tuổi thơ của nhiều người chính là những ngày tháng tuổi thơ. Nơi đó là nơi cho chúng ta cảm nhận những điều vô cùng giản dị nhưng vô cùng tốt đẹp. Tác giả Nguyễn Minh Khiêm đã cho người đọc thấy được quá khứ tốt đẹp chan chứa tình người ấy qua tác phẩm Một góc phù sa.

“Nắm nhau tôi chôn góc phù sa sông Mã

Trăm thác nghìn ghềnh cuộn xoáy vào tơ

Làng cong xuống dáng tre già trước tuổi

Tiếng gọi đò khuya sạt cả đôi bờ.

Con hến, con trai một đời nằm lệch

Lấm láp đất bùn đứng thẳng cũng nghiêng

Mẹ gạt mồ hôi để ngoài câu hát

Giấc mơ tôi ngọt hơi thở láng giềng.

Hạt thóc củ khoai đặt đâu cũng thấp

Cả những khi rổ rá đội lên đầu

Chiếc liềm nhỏ không còn nơi cắt chấu

Gặt hái xong rồi rơm, rạ bó nhau.”

Hình tượng dòng sông với những kỷ niệm tuổi thơ gắn bó nơi quê nhà đã trở thành mạch nguồn cảm xúc xuyên suốt hành trình sáng tác của ông. Có những lúc, dòng sông hiện hữu thông qua những câu thơ đầy sức gợi: “Con hến, con trai một đời nằm lệch/ Lấm láp đất bùn đứng thẳng cũng nghiêng/ Mẹ gạt mồ hôi để ngoài câu hát/ Giấc mơ tôi ngọt hơi thở láng giềng” (Một góc phù sa). Nhưng cũng có khi, từ nơi cửa sóng, con sông Mã thì thầm hát trường ca. Câu hát nào cũng thấm đượm phù sa văn hoá – lịch sử: “Sông Mã vẫn chảy bên chái nhà ta/ Sợi dây đàn căng từ thời tiền sử/ Những người khổng lồ tóc còn để chỏm/ Kể cho ta nghe những khúc ca về máu/ Máu đã sinh ra đất thế nào?/ Máu đã sinh ra tên làng, tên nước”. Phải hiểu dòng sông Mã đến bao nhiêu thì tác giả mới có thể đạt đến sự thăng hoa trong trường liên tưởng, tưởng tượng như thế? Và nhiều lúc tôi tự hỏi, phải yêu con sông tuổi thơ, con sông nguồn cội như thế nào để nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm mới có thể viết nên lời tự tình vừa chân thành lại vừa da diết, giản dị mà không kém phần tinh tế như bài thơ “Sông Mã hồn tôi”. Ngay từ những vần thơ đầu, nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm đã không ngần ngại mở rộng lòng, bày tỏ tình yêu, sự trân trọng xen lẫn niềm xót thương của mình trước dòng sông: “Mấy nghìn năm lặng lẽ nuôi quê/ Mở con sóng nghe thác ghềnh vật vã/ Hạt phù sa mang tên sông Mã/ Soi phía nào cũng quặn xoắn bão giông”. Thương, yêu quá đỗi mà nhà thơ bất giác thốt lên lời cảm thán: “Ôi dòng sông!/ Dòng sông mênh mông như lòng mẹ/ Hạt phù sa mặn mòi như giọt nước mắt khổ đau”. Sau một vế câu đặc biệt, nhà thơ liên tiếp sử dụng phép so sánh đã khiến cho mạch thơ được đẩy lên cao trào, lôi cuốn cảm xúc của người đọc. Lúc này, mọi biên độ của không gian – thời gian, sự vật – hiện tượng đều trải dài theo con nước, lắng đọng mình trong những hạt phù sa: “Ta nghe trong màu xanh biếc của lá dâu/ Có tiếng nói của ông cha ta bốn nghìn năm vọng lại/ Ta nghe trong từng hạt cát vàng trên bãi/ Có tiếng gươm khua thuở trước chống ngoại xâm/ Nghe nước đi trong mạch đất âm thầm/ Có cả tiếng voi gầm ngựa hí/ Nghe rơm rạ dựng tường đồng bia đá/ Liềm hái giương buồm khát vọng vượt trùng khơi”. Sông Mã đời đời hiến dâng cho mảnh đất xứ Thanh dòng nước mát lành, chở nặng phù sa bồi tụ nên xóm, nên làng ấm no trù phú, góp phần dệt nên diện mạo và bản sắc văn hóa xứ Thanh tươi đẹp, khả ái như ngày nay. Được ví như món quà mà bà mẹ thiên nhiên ưu ái ban tặng, những địa danh mà sông Mã đi qua đều là những nơi mang đậm nét văn hóa đặc trưng, lưu lại nhiều vết tích của vùng đất cổ nơi con người tìm đến sinh sống quần tụ từ buổi sơ khai. Đặc biệt, dọc đôi bờ lưu vực sông Mã từng chứng kiến sự hình thành, phát triển và tỏa rạng của nhiều nền văn hóa tiêu biểu trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại. “Băng qua triệu năm để sống giữa hồn người”, từng hạt phù sa sông Mã nay đã: “Thành điệu hò ngọt cây lúa trĩu bông/ Thành chim hạc trống đồng ca dao tục ngữ/ Thành súng thành gươm thành cung thành nỏ/ Thành Mai An Tiêm, Độc Cước, ông Vồm/ Sau lũ cồn cào giọt nước lại trong hơn/ Lại ăm ắp bến bờ dạt dào phù sa trẻ”. Tất cả cùng dội về “Sông Mã hồn tôi”.

Bài thơ còn thể hiện sự đau khổ, những khó khăn và vất vả trong cuộc sống của người dân miền sông nước, như con hến, con trai một đời nằm lệch, lấm láp đất bùn đứng thẳng cũng nghiêng, mẹ gạt mồ hôi để ngoài câu hát. Cái đẹp ở đấy được thể hiện qua câu “hơi thở láng giềng”. Chúng ta có thể hiểu câu thơ này rằng, khi người mẹ vất vả ngoài đồng xa, hàng xóm láng giềng đã giúp bế bồng đứa con còn thơ bé. Những việc đơn giản như vậy nhưng cũng khiến cho lòng người ấm áp mà hiện nay, mỏi mắt mong chờ cũng hiếm khi tìm kiếm được những tấm lòng như vậy. Cuộc sống của những người nông dân vùng sông nước như phận trai ốc suốt đời nằm lệch, nhưng họ luôn cố gắng phấn đấu và làm việc chăm chỉ cho tương lai. Và tất nhiên, họ hạnh phúc với cuộc sống, dù cuộc sống đơn giản, người dân miền sông nước vẫn sống với tâm hồn trong sạch, thật thà và hạnh phúc.

Với bài thơ Một góc phù sa, Nguyễn Minh Khiêm đã thành công trong việc tạo ra một tác phẩm văn chương sâu sắc, nhẹ nhàng nhưng không kém phần tinh tế để khắc họa hình ảnh về cuộc sống giản dị của người dân miền sông nước. Đồng thời, chúng ta cũng thấy được những điều tốt đẹp trong cuộc sống hàng ngày tưởng chừng giản dị của những người nông dân.