phân tích bức tranh thiên nhiên trong bài thơ cảnh ngày hè
Để phân tích bức tranh thiên nhiên trong bài thơ này, chúng ta sẽ đi từng bước một, bám sát vào nội dung của Sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 10.
Bước 1: Đọc kỹ và cảm nhận chung về bài thơ.
Trước hết, các em hãy đọc lại bài thơ “Cảnh Ngày Hè” một cách thật chậm rãi, chú ý đến từng âm điệu, vần điệu và nhịp thơ. Cố gắng hình dung ra những hình ảnh mà tác giả miêu tả. Khi đọc, các em cảm nhận được điều gì về không khí chung của bài thơ? Có phải là sự oi ả, nóng bức của mùa hè, hay còn có những nét gì khác?
Bước 2: Phân tích từng khổ thơ, từng câu thơ để thấy rõ bức tranh thiên nhiên.
Chúng ta sẽ đi sâu vào phân tích từng phần của bài thơ để thấy rõ cách tác giả xây dựng bức tranh thiên nhiên.
*Khổ 1: “Bà con ta bận cùng làm…”
Trong khổ thơ đầu, Nguyễn Trãi không trực tiếp miêu tả cảnh vật mà gợi lên không khí lao động sôi nổi của nhân dân. Tuy nhiên, qua cách nói “bận cùng làm”, ta có thể hình dung ra một không gian lao động ngoài trời, nơi con người đang hòa mình vào thiên nhiên để mưu sinh. Mặc dù không có hình ảnh thiên nhiên cụ thể, nhưng đây là tiền đề để tác giả dẫn dắt vào bức tranh thiên nhiên sau đó.
*Khổ 2: “Trời hè oi ả…”
Đây là khổ thơ trực tiếp vẽ nên bức tranh thiên nhiên mùa hè.
– “Trời hè oi ả” : Câu thơ mở đầu đã khắc họa ngay cái đặc trưng của mùa hè – sự nóng bức, oi ả. Từ “oi ả” gợi lên cảm giác ngột ngạt, khó chịu.
– “Ngheo óc tiếng ve ran…” : Âm thanh của tiếng ve kêu chính là một dấu hiệu đặc trưng không thể thiếu của mùa hè. Tiếng ve “ran” không chỉ là âm thanh đơn thuần mà còn gợi lên sự khắc nghiệt, sự nóng nực đang bao trùm.
– “Bao giờ trăng đà lên…” : Câu thơ chuyển sang miêu tả thời điểm chiều tà, khi ánh nắng gay gắt đã dịu đi và bắt đầu chờ đợi màn đêm với ánh trăng. Sự mong chờ ánh trăng phần nào thể hiện tâm trạng mong muốn thoát khỏi cái nóng nực.
– “Nhịp chày đôi phen tiếng giã gạo…” : Âm thanh này xen kẽ vào bức tranh thiên nhiên, gợi lên nhịp sống lao động yên bình của con người. Tiếng chày “giã gạo” cho thấy cuộc sống tuy vất vả nhưng vẫn có những khoảnh khắc thư thái.
– “Chòm hòe trước giậu…” : Cụ thể hóa không gian, đưa ta đến một góc vườn quen thuộc.
– “Thanh minh tiếng sẻ giã đôi…” : Một âm thanh khác của tự nhiên, gợi lên sự trong trẻo, thanh thoát. Tuy nhiên, ở đây lại có sự đối lập với tiếng ve ran trước đó, tạo nên sự đa dạng cho bức tranh âm thanh. Câu thơ “thanh minh tiếng sẻ giã đôi” có thể hiểu là tiếng chim sẻ kêu vang, giòn tan, như đang cùng nhau trò chuyện.
*Khổ 3: “Ngọn dừa tàu lá…”
Khổ thơ tiếp tục mang đến những hình ảnh thiên nhiên đầy sức sống.
– “Ngọn dừa tàu lá phất phới…” : Hình ảnh “ngọn dừa tàu lá phất phới” là một biểu tượng của sức sống mãnh liệt, sự linh hoạt trước gió. Sự “phất phới” gợi lên cảm giác bay bổng, nhẹ nhàng, đối lập với sự oi ả trước đó.
– “Buổi lại rộn ràng…” : Gợi tả không khí nhộn nhịp, tưng bừng của buổi chiều tà, khi mọi người chuẩn bị cho bữa tối.
– “Tiếng ca êm ả…” : Âm thanh của tiếng ca vang lên, mang đến sự thư thái, dịu dàng, làm dịu đi cái nóng bức của ban ngày.
– “Nơi dân dã vui hòa…” : Câu thơ khái quát hóa, cho thấy cảnh sinh hoạt vui vẻ, chan hòa của con người.
*Khổ 4: “Cùng ca, ca mãi…”
Khổ thơ cuối cùng vẽ nên một bức tranh thiên nhiên hài hòa, tươi đẹp, kết hợp cả yếu tố thị giác và thính giác.
– “Cùng ca, ca mãi…” : Tiếng hát vang lên liên tục, thể hiện niềm vui, sự lạc quan của con người.
– “Nghìn muôn dặm thẳm…” : Hình ảnh không gian rộng lớn, bao la.
– “Thoắt thấy đòi sen hồng…” : Một hình ảnh đẹp, tinh khôi và đầy sức sống xuất hiện bất ngờ. Hoa sen là biểu tượng của vẻ đẹp thanh cao, thoát tục, nở rộ trong bùn lầy nhưng vẫn giữ được sự tinh khiết. Màu hồng của hoa sen làm cho cảnh vật thêm phần rực rỡ.
– “Tựa hồ như sen mọc…” : Một sự ví von tinh tế, làm nổi bật vẻ đẹp của thiên nhiên. Câu thơ này cho thấy sự hòa quyện giữa con người và thiên nhiên, nơi vẻ đẹp của thiên nhiên cũng phản chiếu trong tâm hồn con người.
Bước 3: Tổng kết và đánh giá về bức tranh thiên nhiên.
Qua phân tích các khổ thơ, chúng ta có thể thấy bức tranh thiên nhiên trong bài “Cảnh Ngày Hè” có những đặc điểm nổi bật sau:
–Sự chân thực và sống động: Tác giả sử dụng những hình ảnh gần gũi, quen thuộc với đời sống làng quê Việt Nam như tiếng ve, tiếng chày giã gạo, cây dừa, hoa sen. Đồng thời, tác giả cũng rất tinh tế trong việc miêu tả âm thanh, từ tiếng ve ran dữ dội đến tiếng sẻ giã đôi trong trẻo, rồi tiếng ca êm ả, tất cả tạo nên một bức tranh âm thanh đa dạng và giàu sức gợi.
–Sự đối lập và hài hòa: Bài thơ khắc họa sự oi ả, nóng bức của ngày hè nhưng không hề tạo cảm giác ngột ngạt, khó chịu. Ngược lại, tác giả khéo léo đan xen những âm thanh và hình ảnh tươi vui, sinh động của con người và thiên nhiên, tạo nên sự cân bằng. Sự oi ả ban ngày được xoa dịu bởi không khí lao động, tiếng ca và vẻ đẹp của hoa sen vào buổi chiều.
–Sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên: Bức tranh thiên nhiên không chỉ là cảnh vật mà còn là không gian sinh hoạt, lao động và giải trí của con người. Tiếng hát, tiếng giã gạo, nhịp sống lao động đều hòa quyện vào bức tranh thiên nhiên, cho thấy mối quan hệ mật thiết, gắn bó giữa con người với môi trường xung quanh.
–Vẻ đẹp tinh thần: Qua bức tranh thiên nhiên ấy, Nguyễn Trãi còn gửi gắm một vẻ đẹp tinh thần lạc quan, yêu đời, yêu cuộc sống. Dù trong hoàn cảnh nào, con người vẫn tìm thấy niềm vui, sự bình yên và hướng tới cái đẹp.
Như vậy, bài thơ “Cảnh Ngày Hè” đã vẽ nên một bức tranh thiên nhiên mùa hè đầy màu sắc, âm thanh và sức sống. Đó là bức tranh vừa chân thực, sống động, vừa hài hòa, tươi đẹp, thể hiện tài năng quan sát và ngòi bút tài hoa của Nguyễn Trãi.
Các em có câu hỏi nào về bài phân tích này không? Hãy mạnh dạn đặt câu hỏi để cô giải đáp nhé!
Nguyễn Trãi, vị anh hùng tên tuổi lẫy lừng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta, là một con người tài năng kiệt xuất. Ông không chỉ để lại di sản phong phú về các mặt chính trị, quân sự, ngoại giao mà còn khẳng định tài năng của mình qua sự nghiệp văn chương đồ sộ. Có thể nói, ông là người khởi đầu cho nền thơ cổ điển bằng tiếng Việt qua tập thơ Nôm “Quốc âm thi tập” nổi tiếng. Bài “Cảnh ngày hè” là một bài trong số đó, nơi mà tác giả đã gửi gắm mọi tư tưởng, tình cảm yêu đời, yêu thiên nhiên và ước vọng cao đẹp của mình:
“Rồi hóng mát thuở ngày trường,
Hòe lục đùn đùn tán rợp giương.
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ,
Hồng liên trì đã tiễn mùi hương.
Lao xao chợ cá làng ngư phủ,
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.
Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng,
Dân giàu đủ khắp đòi phương.”
Bài thơ được sáng tác vào khoảng thời gian Nguyễn Trãi về ở ẩn ở Côn Sơn. Ông tạm thời xa lánh chốn kinh đô tấp nập để về với thiên nhiên trong trẻo, an lành nơi dân dã; để rồi ghi lại cảm xúc phấn chấn của mình trước cảnh vật mùa hè tưng bừng sức sống và kín đáo gửi gắm khát vọng dân giàu, nước mạnh vào bài thơ
Mở đầu bài thơ là vẻ đẹp rực rỡ của bức tranh thiên nhiên ngày hè:
“Rồi hóng mát thuở ngày trường,
Hòe lục đùn đùn tán rợp giương.
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ,
Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”
Câu lục ngôn mở đầu giới thiệu hoàn cảnh sống và tâm trạng của nhà thơ lúc bấy giờ:
“Rồi hóng mát thuở ngày trường”
Về hình thức, đây là sự phá cách, cách tân táo bạo trong thơ thất ngôn bát cú Đường luật: Phần đề có hai câu, nay chỉ còn một câu, lại là câu lục ngôn. Bên cạnh đó, nhịp thơ 1/2/3 chậm rãi phản ánh tư thế ung dung, tự tại vốn có của tác giả. Chữ “Rỗi” tách riêng thành một nhịp thể hiện sự nhàn nhã của ông, một người luôn luôn bận rộn với việc nước, việc dân. Đây là lúc ông được sống ung dung, được thỏa ước nguyện hòa mình với thiên nhiên mà ông hằng mơ ước. Tác giả ngồi “hóng mát” trong cảnh “ngày trường”. “Ngày trường” là ngày dài. Đây là cảm giác về thời gian của người sống trong cảnh nhàn rỗi, thấy ngày dường như dài ra. Với con người bận rộn, luôn muốn cống hiến như Nguyễn Trãi thì cảm giác ấy càng thể hiện rõ hơn hết. Ông rơi vào hoàn cảnh phải “hóng mát” hết ngày này qua ngày khác trong khi đất nước đang gặp khó khăn, rơi vào tâm trạng “bất đắc chí”. Một nụ cười chua chát của Nguyễn Trãi như hiện lên đằng sau câu thơ ấy… Việc đặt thanh bằng ở cuối câu là một sự cách tân mới khiến câu thơ nghe như tiếng thở dài nhưng không giống lời than thở, đồng thời thể hiện tâm hồn luôn rộng mở để đón nhận thiên nhiên và cuộc sống xung quanh của nhà thơ
Dường như, chỉ có vẻ đẹp hồn nhiên, vô tư của cảnh vật mới có thể tạm xua đi nỗi phiền muộn vương vít trong tâm hồn tác giả. Ông mở lòng với thiên nhiên:
“Hòe lục đùn đùn tán rợp giương
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ
Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”
Thiên nhiên dưới nét bút của Nguyễn Trãi đã vẽ nên một bức tranh quê tươi khỏe, hài hòa và tràn đầy sức sống. Cây hòe với “tán rợp giương”, xanh um, trong khi cây lựu nở đầy những bông hoa “phun thức đỏ” và sen hồng thì “tiễn mùi hương”. Sức sống trong cây đang “đùn đùn” dâng lên cành, lên hoa, lên lá. Cây tỏa bóng rợp xuống mặt sân, tỏa luôn bóng mát vào cả tâm hồn thi sĩ.. Với cách miêu tả từ gần đến xa bằng nhiều giác quan, màu sắc sinh động, hài hòa, kết hợp với các động từ mạnh, từ láy, bốn câu thơ đầu đã tái hiện được bức tranh thiên nhiêu mùa hè sinh động, căng tràn nhựa sống, đồng thời thể hiện được tình yêu thiên nhiên của nhà thơ
Nếu bốn câu thơ trên, Nguyễn Trãi chỉ miêu tả vẻ đẹp thiên nhiên của vùng quê thôn dã thì ở hai câu thơ tiếp theo là vẻ đẹp thanh bình của bức tranh cuộc sống:
“Lao xao chợ cá làng ngư phủ,
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương”
Từ tượng thanh “lao xao” đặt trước hình ảnh “chợ cá” làm nổi bật không khí nhộn nhịp của “làng ngư phủ”, đó là tiếng trao qua đổi lại, ồn ã tiếng nói tiếng cười. Hay tiếng ve kêu “dắng dỏi” như tiếng đàn bỗng vang lên trong “lầu tịch dương” báo hiệu chấm dứt ngày hè ở vùng quê. Tất cả những âm thanh ấy hòa lẫn vào nhau tạo nên bức tranh âm thanh sinh động, náo nhiệt, nó là hơi hướng của cuộc sống lao động cần cù, chân chất. Cảnh vật, thiên nhiên vào cuối ngày thật yên vui, thanh bình, nhưng cuộc sống thì không dừng lại…
Cỏ cây, hoa lá, con người đầy sức sống khơi dậy trong lòng nhà thơ cảm xúc nhẹ nhàng, sâu lắng. Đó là tấm lòng ưu ái của ông đối với dân với nước, một tình yêu cuộc sống, yêu con người:
“Dẽ có ngu cầm đàn một tiếng
Dân giàu đủ khắp đòi phương”
“Ngu cầm”, điển tích về cây đàn của thời vua Nghêu, vua Thuấn, là thời đại thái bình thịnh trị trong lịch sử Trung Hoa cổ, được tác giả mượn để nói lên ước muốn của ông: “dẽ có” được trong tay cây đàn ấy, đàn một tiếng để dân chúng đều được giàu có, no đủ. Ẩn sau khát vọng ấy là sự trách móc nhẹ nhàng mà nghiêm khắc bọn quan thần tham bạo ở triều đình đương thần không còn nghĩ đến dân, đến nước. Vậy mới thấy, dù sống trong tâm trạng “bất đắc chí”, Nguyễn Trãi vẫn cảm nhận được cuộc sống thường ngày, gắn bó với thực tế, không nguôi ngoai nỗi niềm dân nước. Ông luôn khát khao được đem tài trí để thực hành tư tưởng nhân nghĩa yêu nước thương dân. Câu thơ sáu chữ ngắn gọn, súc tích, nhịp 3/3 đã tạo âm hưởng mạnh mẽ, thể hiện sự dồn nén cảm xúc của cả bài thơ.
Việt hóa thơ Đường luật, sáng tạo thơ thất ngôn xen lục ngôn, vận dụng những hình ảnh, màu sắc, đường nét, âm thanh vào cảnh vật thiên nhiên và cuộc sống con người, bài thơ đã vẽ nên một bức tranh mùa hè vui tươi, đầy sức sống, qua đó nhà thơ gửi gắm lòng yêu mến quê hương đất nước, hoài bão giúp nhân dân xây dựng đời sống ấm no, hạnh phúc.
“Cảnh ngày hè” không chỉ tiêu biểu cho “Quốc âm thi tập” của Nguyễn Trãi mà còn là một trong những bông hoa chữ Nôm của nền văn học Việt Nam. Bằng cách sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật độc đáo, bài thơ đã làm toát lên vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước cũng như vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi, thể hiện rõ tư tưởng yêu nước thương dân và tinh thần sống có trách nhiệm với dân với nước.
học tốt bạn nhé
Em tham khảo dàn ý chi tiết sau nhé:
Mở bài
– Nguyễn Trãi là một bậc anh hùng, một nhà văn hóa lớn.
– Bài thơ Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới – bài 43) phản ánh vẻ đẹp độc đáo của bức tranh ngày hè và tâm hồn yêu thiên nhiên, đất nước, con người của nhà thơ.
Thân bài
Bức tranh thiên nhiên và cuộc sống
– Miêu tả cảnh ngày hè, tác giả đã sử dụng các động từ: đùn đùn, giương, phun.
+ Từ đùn đùn gợi tả sắc xanh thẫm của tán hoè lớp lớp, liên tiếp tuôn ra
+ Giương rộng ra
+ Từ phun gợi sự nổi bật, bắt mắt của màu đỏ hoa lựu.
=> Cảnh vật được miêu tả với sức sống mãnh liệt. Như có một cái gì đó thôi thúc bên trong, sức sống như ứa căng, tràn đầy khiến cho màu xanh của lá hòe đùn đùn lên và tán giương lên che rợp, khiến cho cây lựu ở hiên nhà phun ra màu đỏ. Thiên nhiên hiện lên sống động vô cùng.
– Trong bài thơ có các màu sắc: màu xanh của cây hoa hòe, màu đỏ của hoa lựa, hoa sen (có cả mùi thơm của hương sen), tất cả đều dưới ánh nắng chiều màu vàng (lầu tịch dương).
– Bài thơ còn có các âm thanh như tiếng “lao xao” của “chợ cá làng ngư phủ”, tiếng rên rỉ (từ cổ – dắng dỏi) của ve sầu nghe như tiếng đàn (cầm ve) từ trên lầu dưới ánh nắng chiều.
=> Bức tranh mùa hè còn có sự hài hòa giữa cảnh vật và con người. Tuy ít nói tới con người nhưng ta vẫn thấy dấu vết, hình bóng con người rất gần gũi: những cây hòe, cây lựu, hồ sen… không phải là những thực vật hoang dã mà có sự tham gia chăm sóc của bàn tay con người. Cho nên, bên cạnh các hình ảnh thiên nhiên ấy còn thấy có cái hiên nhà (Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ), cái ao (trì) (Hồng liên trì đã tiễn mùi hương), và cả ngôi lầu (Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương). Đặc biệt, có rất nhiều âm thanh tiếng người được nghe từ xa (Lao xao chợ cá làng ngư phủ)…
=> Các hình ảnh, màu sắc, âm thanh, mùi vị, hài hòa giữa con người với cảnh vật. Đó đều là những vẻ đẹp bình dị, gần gũi, thân thuộc của quê hương, đất nước con người Việt Nam.
– Nhà thơ tập trung những giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác và cả cảm giác nữa để quan sát cảnh thiên nhiên.
– Thiên nhiên ngày hè hiện lên với những đặc trưng cụ thể bởi những cảm nhận tinh tế: màu xanh của lá cây, màu đỏ của hoa lựu và hương thơm của hoa sen. Mùa hè có tiếng ve kêu…
– Thiên nhiên càng hiện lên cụ thể bao nhiêu, càng đẹp bao nhiêu thì chứng tỏ tâm hồn nhà thơ càng đẹp bấy nhiêu. Một tâm hồn đẹp đẽ nhất định phải xuất phát từ thế giới quan lành mạnh. Bao trùm lên từ tấm lòng yêu nước, yêu đời của Ức Trai.
Kết bài
Khái quát lại giá trị nội dung và nghệ thuật:
+ Tâm hồn Nguyễn Trãi chan chứa tình yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu nhân dân, đất nước, đặc biệt là tấm lòng ái nước, thương dân của ông.
+ Đồng thời, bài thơ còn để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc bởi ngôn ngữ, hình ảnh thơ giản dị, độc đáo và cách kết thúc bài thơ với câu thơ lục ngôn tạo nên sự dồn nén cảm xúc cho toàn bài.