Chào các em học sinh lớp 8 thân mến! Hôm nay, cô rất vui được cùng các em tìm hiểu về một phương pháp tách các chất rất hay trong môn Hóa học, đó là phương pháp chiết.

Chúng ta cùng bắt đầu nhé!

1. Phương pháp chiết là gì?

Các em thân mến, trong đời sống hàng ngày, đôi khi chúng ta muốn tách một chất ra khỏi hỗn hợp. Ví dụ, mẹ em có thể muốn lấy dầu ăn từ nước luộc thịt, hoặc chúng ta muốn làm sạch một loại dược liệu để lấy hoạt chất. Phương pháp chiết chính là một trong những cách để thực hiện điều này.

Vậy, phương pháp chiết là gì?

Phương pháp chiết là phương pháp tách một chất ra khỏi hỗn hợp dựa trên sự khác nhau về tính tan của chất đó trong hai dung môi không trộn lẫn vào nhau.

Cô giải thích thêm một chút nhé:

* Hỗn hợp: Là sự trộn lẫn của hai hay nhiều chất với nhau.
* Tính tan: Là khả năng một chất có thể hòa tan được trong một dung môi nào đó.
* Dung môi: Là chất có khả năng hòa tan chất khác để tạo thành dung dịch. Ví dụ: nước, cồn, dầu ăn…
* Hai dung môi không trộn lẫn vào nhau: Nghĩa là khi chúng ta đổ hai dung môi này vào cùng một bình, chúng sẽ tách thành hai lớp riêng biệt, không hòa quyện vào nhau. Ví dụ phổ biến nhất là dầu ăn và nước. Dầu ăn thì không tan trong nước.

Nguyên tắc của phương pháp chiết là gì?
Khi chúng ta cho hỗn hợp cần tách với một dung môi thứ hai mà chất cần tách tan tốt trong dung môi này, còn các chất khác ít tan hoặc không tan, thì chất cần tách sẽ di chuyển sang dung môi mới. Sau đó, do hai dung môi không trộn lẫn vào nhau, chúng ta có thể dễ dàng tách hai lớp dung môi này ra.

2. Lấy ví dụ về phương pháp chiết

Để hiểu rõ hơn, chúng ta cùng xem một ví dụ cụ thể nhé.

Ví dụ: Tách iốt ra khỏi nước bằng cồn.

Giả sử chúng ta có một dung dịch nước có hòa tan một ít iốt. Dung dịch này có màu nâu đặc trưng của iốt. Bây giờ, chúng ta muốn tách iốt ra khỏi nước.

Chúng ta sẽ thực hiện như sau:

* Bước 1: Chuẩn bị
Chúng ta có dung dịch nước chứa iốt.
Chúng ta chuẩn bị thêm một dung môi khác là cồn (etanol).

* Bước 2: Thực hiện chiết
Chúng ta đổ dung dịch nước chứa iốt vào một bình chiết.
Sau đó, chúng ta thêm cồn vào bình chiết. Lượng cồn này đủ để hòa tan tốt iốt.
Lưu ý: Nước và cồn có thể trộn lẫn với nhau, nhưng trong trường hợp này, chúng ta đang dựa vào tính tan của iốt. Có thể có những trường hợp khác, hai dung môi chúng ta dùng là không trộn lẫn, ví dụ dầu ăn và nước. Cô xin lỗi, ví dụ này chưa thật sự rõ nét về “hai dung môi không trộn lẫn”.

Cô xin phép sửa lại ví dụ để phù hợp hơn với định nghĩa nhé.

Ví dụ: Tách dầu ăn ra khỏi hỗn hợp dầu ăn và nước bằng cách sử dụng một dung môi khác mà dầu ăn tan tốt hơn.

Giả sử chúng ta có một hỗn hợp gồm dầu ăn và nước. Dầu ăn và nước không trộn lẫn vào nhau và nổi lên trên mặt nước. Bây giờ, chúng ta muốn tách dầu ăn ra.

* Bước 1: Chuẩn bị
Chúng ta có hỗn hợp dầu ăn và nước.
Chúng ta chuẩn bị một dung môi khác, ví dụ như dung dịch muối ăn bão hòa (nước có hòa tan rất nhiều muối ăn). Dầu ăn tan rất ít trong dung dịch muối ăn bão hòa so với tan trong nước. (Hmm, ví dụ này cũng chưa thật sự hay. Cô xin lỗi vì sự nhầm lẫn này. Việc tách dầu ăn khỏi nước thường không dùng phương pháp chiết mà dùng bình tách riêng hoặc gạn. Cô sẽ tìm một ví dụ khác kinh điển hơn nhé!)

Các em chờ cô một chút, cô sẽ lấy một ví dụ chuẩn sách giáo khoa và dễ hiểu nhất cho các em.

Ví dụ điển hình: Tách iốt ra khỏi hỗn hợp nước và iốt bằng cách sử dụng dung dịch hexan (hoặc benzen).

Chúng ta có một dung dịch nước có hòa tan iốt. Dung dịch này có màu nâu. Chúng ta biết rằng iốt tan rất ít trong nước nhưng lại tan tốt trong một số dung môi hữu cơ như hexan hoặc benzen. Hexan và benzen thì không trộn lẫn với nước.

* Bước 1: Chuẩn bị
Chúng ta có dung dịch nước chứa iốt.
Chúng ta chuẩn bị dung môi hexan (hoặc benzen).

* Bước 2: Thực hiện chiết
Cho dung dịch nước chứa iốt vào một bình chiết.
Thêm một lượng dung môi hexan (hoặc benzen) vào bình chiết.
Đậy chặt nắp bình chiết và lắc đều. Khi lắc, iốt sẽ di chuyển từ lớp nước sang lớp dung môi hexan (vì iốt tan tốt hơn trong hexan).
Lúc này, trong bình chiết sẽ có hai lớp chất lỏng không trộn lẫn vào nhau:
– Lớp trên là dung môi hexan có hòa tan iốt (sẽ có màu nâu đậm hơn).
– Lớp dưới là nước (gần như không còn iốt, màu nhạt hơn hoặc không màu).

* Bước 3: Tách các lớp chất lỏng
Để yên bình chiết cho hai lớp chất lỏng tách hẳn ra.
Chúng ta sử dụng một dụng cụ gọi là bình chiết để tách hai lớp này. Bình chiết có một vòi khóa ở dưới. Chúng ta mở khóa từ từ để cho lớp chất lỏng phía dưới chảy ra ngoài, dừng lại khi lớp chất lỏng phía trên sắp chảy xuống.

Như vậy, chúng ta đã tách được iốt hòa tan trong dung môi hexan ra khỏi nước. Chúng ta có thể tiếp tục chưng cất dung môi hexan để thu hồi lại iốt rắn nếu muốn.

Vậy, tóm lại phương pháp chiết được ứng dụng khi nào?

* Khi cần tách một chất tan ra khỏi dung dịch.
* Chất đó phải tan tốt trong dung môi này nhưng lại tan kém hoặc không tan trong dung môi kia.
* Hai dung môi này phải không trộn lẫn vào nhau.

Đây là một phương pháp rất quan trọng và được ứng dụng rộng rãi trong phòng thí nghiệm cũng như trong công nghiệp.

Các em có câu hỏi nào về phương pháp chiết không? Cô mong rằng các em đã hiểu rõ hơn về phương pháp này.