Chào các em học sinh thân mến! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về một biện pháp tu từ rất quen thuộc và thú vị trong Ngữ Văn, đó là hoán dụ. Chúng ta sẽ cùng phân tích hoán dụ trong hai câu thơ sau đây dựa trên kiến thức đã học trong Sách giáo khoa lớp 6 nhé.

Trước hết, chúng ta cần nhớ lại khái niệm hoán dụ.

Hoán dụ là một biện pháp tu từ dùng tên của sự vật, hiện tượng này để gọi tên sự vật, hiện tượng khác có quan hệ gần gũi với nó. Có nhiều kiểu quan hệ hoán dụ, nhưng hôm nay chúng ta sẽ tập trung vào những ví dụ quen thuộc.

Bây giờ, chúng ta cùng đi vào phân tích từng câu thơ:

a) Áo chàm đưa buổi phân li – cầm tay nhau biết nói gì hôm nay

Bước 1: Đọc kỹ câu thơ.
Chúng ta đọc câu thơ một cách chậm rãi để cảm nhận.

Bước 2: Xác định những từ ngữ có thể mang nghĩa đặc biệt.
Trong câu thơ này, chúng ta chú ý đến cụm từ “áo chàm”.

Bước 3: Phân tích “áo chàm” trong ngữ cảnh câu thơ.
“Áo chàm” là trang phục truyền thống của người dân tộc Tày, Nùng. Ở đây, tác giả không chỉ nói về chiếc áo mà còn muốn nói đến ai? Áo chàm là biểu tượng cho ai?
À, “áo chàm” ở đây gợi lên hình ảnh của con người, của những người mặc áo chàm.

Bước 4: Xác định mối quan hệ hoán dụ.
Vậy, “áo chàm” được dùng để gọi tên cho những người mặc áo chàm. Mối quan hệ ở đây là gì? Chi tiết (áo chàm) thay thế cho cái toàn thể (con người)? Hay vật thay thế cho người?
Trong trường hợp này, “áo chàm” là một bộ phận, một đặc điểm gắn liền với con người. Vì vậy, mối quan hệ hoán dụ ở đây là lấy bộ phận để gọi toàn thể.

Bước 5: Nêu ý nghĩa của hoán dụ.
Việc sử dụng hoán dụ “áo chàm” để chỉ những người dân tộc Tày, Nùng trong buổi chia ly giúp lời thơ trở nên giàu hình ảnh, gợi cảm và cô đọng. Nó làm nổi bật nét đặc trưng về trang phục của họ, đồng thời gợi lên sự gắn bó, tình cảm sâu sắc trong khoảnh khắc chia ly.

b) Mồ hôi mà đổ xuống đồng – lúa mọc trùng trùng sáng cả đồi nương

Bước 1: Đọc kỹ câu thơ.
Chúng ta đọc câu thơ này.

Bước 2: Xác định những từ ngữ có thể mang nghĩa đặc biệt.
Trong câu thơ này, chúng ta chú ý đến từ “mồ hôi”.

Bước 3: Phân tích “mồ hôi” trong ngữ cảnh câu thơ.
“Mồ hôi” là những giọt nước trên cơ thể do lao động vất vả. Ở đây, tác giả dùng “mồ hôi” để nói về điều gì?
Mồ hôi là kết quả của hành động lao động, của sự làm việc vất vả. Vậy, “mồ hôi” ở đây gợi lên điều gì? Chính là sự lao động, công sức của con người.

Bước 4: Xác định mối quan hệ hoán dụ.
Vậy, “mồ hôi” được dùng để gọi tên cho công sức lao động. Mối quan hệ ở đây là gì?
Mồ hôi là biểu hiện, là kết quả của lao động. Vì vậy, mối quan hệ hoán dụ ở đây là lấy kết quả (mồ hôi) để chỉ nguyên nhân (sự lao động, công sức). Hoặc có thể hiểu là lấy bộ phận để chỉ cái thuộc về nó.

Bước 5: Nêu ý nghĩa của hoán dụ.
Việc sử dụng hoán dụ “mồ hôi” để chỉ công sức lao động của người nông dân làm cho câu thơ trở nên chân thực, sống động. Nó nhấn mạnh sự vất vả, nhọc nhằn mà họ đã bỏ ra để có được những vụ mùa bội thu, làm cho “lúa mọc trùng trùng sáng cả đồi nương”.

Như vậy, qua hai ví dụ trên, chúng ta đã thấy được vẻ đẹp và sức mạnh của hoán dụ trong việc làm cho lời văn, lời thơ thêm sinh động, giàu hình ảnh và ý nghĩa. Các em nhớ ôn lại bài nhé!