Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau “giải mã” một bài tập Ngữ văn rất thú vị và bổ ích, giúp các em hiểu sâu hơn về vẻ đẹp của ngôn ngữ trong thơ ca nhé. Đây là một dạng bài tập rất thường gặp trong chương trình Ngữ văn lớp 6 mới của chúng ta, giúp các em rèn luyện kĩ năng phân tích thơ đó!

Yêu cầu bài tập của chúng ta là:

Tìm và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ trong câu sau:

“Nhớ sao lớp học i tờ
Đồng khuya đuốc sáng những giờ liên hoan
Nhớ sao ngày tháng cơ quan
Gian nan đời vẫn ca vang núi đèo.
Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều
Chày đêm nện cối đều đều suối xa”

—

CÁC BƯỚC PHÂN TÍCH CHI TIẾT (Step-by-step)

Để giải quyết bài tập này một cách hiệu quả, chúng ta sẽ thực hiện theo các bước sau đây, giống như cách chúng ta vẫn học trên lớp nhé:

Bước 1: Đọc kĩ đoạn thơ và cảm nhận nội dung, cảm xúc chính.

Trước hết, các em hãy đọc đi đọc lại đoạn thơ thật chậm rãi, để cảm nhận được giai điệu, nhịp điệu và những cảm xúc mà tác giả muốn gửi gắm.

Khi đọc, chúng ta thấy đoạn thơ này đang nói về những kỉ niệm, những hình ảnh về cuộc sống xưa kia: từ lớp học đầu tiên, những buổi liên hoan đêm, đến những ngày tháng làm việc gian khổ nhưng vẫn lạc quan, và cả những âm thanh quen thuộc của núi rừng. Cảm xúc chủ đạo ở đây chính là nỗi nhớ, sự hoài niệm.

Bước 2: Xác định các dấu hiệu của biện pháp tu từ.

Bây giờ, chúng ta sẽ bắt đầu “soi” từng câu chữ để xem có những từ ngữ, hình ảnh nào được sử dụng đặc biệt không nhé. Các em hãy nhớ lại những biện pháp tu từ mà chúng ta đã học như: điệp ngữ (lặp lại từ/cụm từ), so sánh (có từ “như”, “là”…), nhân hóa (gán hành động của người cho vật), từ láy (từ gợi tả âm thanh, hình ảnh),… Cô gợi ý chúng ta hãy tìm kiếm những điểm sau:

• Các từ ngữ được lặp đi lặp lại có chủ đích.
• Các sự vật, hiện tượng được miêu tả sống động như con người.
• Các từ ngữ gợi tả âm thanh, hình ảnh một cách cụ thể, sinh động.

Sau khi rà soát, chúng ta có thể nhận thấy các biện pháp tu từ nổi bật sau:

1. Điệp ngữ: “Nhớ sao”
2. Nhân hóa: “đời vẫn ca vang núi đèo”
3. Từ láy (từ gợi tả âm thanh): “đều đều”

Bước 3: Phân tích tác dụng của từng biện pháp tu từ.

Đây là bước quan trọng nhất, các em hãy giải thích xem vì sao tác giả lại dùng biện pháp đó, và nó giúp câu thơ trở nên hay hơn, ý nghĩa hơn như thế nào nhé.

a. Biện pháp Điệp ngữ “Nhớ sao”

• Vị trí: Cụm từ “Nhớ sao” được lặp lại ở đầu các dòng thơ (“Nhớ sao lớp học i tờ”, “Nhớ sao ngày tháng cơ quan”, “Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều”).
• Giải thích: Điệp ngữ là biện pháp tu từ lặp đi lặp lại một từ, một cụm từ, hoặc cả một câu nhằm nhấn mạnh ý nghĩa, cảm xúc, hoặc tạo nhịp điệu cho đoạn văn, đoạn thơ. Ở đây, việc lặp lại “Nhớ sao” là một cách rất rõ ràng để nhấn mạnh cảm xúc.
• Tác dụng:
  • Nhấn mạnh cảm xúc: Việc lặp đi lặp lại cụm từ “Nhớ sao” đã nhấn mạnh một cách sâu sắc, da diết và thường trực nỗi nhớ của chủ thể trữ tình (người đang bộc lộ cảm xúc) về những kỉ niệm, hình ảnh đã qua. Nỗi nhớ ấy như thấm đẫm vào từng khoảnh khắc, từng cảnh vật.
  • Tạo nhịp điệu: Điệp ngữ còn góp phần tạo nên một nhịp điệu tha thiết, bâng khuâng, nhẹ nhàng cho đoạn thơ, khiến người đọc dễ dàng cảm nhận được sự hoài niệm.
  • Khẳng định sự trân trọng: Qua điệp ngữ, chúng ta thấy được sự trân trọng, gắn bó sâu sắc của tác giả với những kí ức về tuổi thơ, về cuộc sống lao động, kháng chiến dù gian khó nhưng đầy ý nghĩa.

b. Biện pháp Nhân hóa “đời vẫn ca vang núi đèo”

• Vị trí: Trong câu thơ “Gian nan đời vẫn ca vang núi đèo”.
• Giải thích: Nhân hóa là biện pháp tu từ gán cho sự vật, hiện tượng, khái niệm trừu tượng những đặc điểm, hành động, tính cách của con người. Ở đây, “đời” (một khái niệm trừu tượng, chỉ cuộc sống) được gán cho hành động “ca vang” (hành động của con người).
• Tác dụng:
  • Gợi hình ảnh sinh động: Biện pháp nhân hóa này giúp người đọc hình dung một cách cụ thể, sống động về cuộc sống. Dù cuộc sống có “gian nan” (khó khăn, vất vả), nhưng nó vẫn hiện lên với hình ảnh “ca vang” (hát vang).
  • Thể hiện tinh thần lạc quan, kiên cường: “Ca vang” là một hành động thể hiện sự vui tươi, hào sảng, mạnh mẽ. Việc “đời vẫn ca vang” dù “gian nan” cho thấy tinh thần lạc quan, yêu đời, ý chí kiên cường, vượt lên mọi hoàn cảnh khó khăn của con người Việt Nam.
  • Làm câu thơ giàu sức gợi: Biện pháp này làm cho câu thơ không chỉ miêu tả thực tế mà còn chứa đựng một thông điệp mạnh mẽ về ý chí sống và sức sống mãnh liệt.

c. Biện pháp Từ láy “đều đều”

• Vị trí: Trong câu thơ “Chày đêm nện cối đều đều suối xa”.
• Giải thích: Từ láy là loại từ được tạo thành bằng cách lặp lại một phần hoặc toàn bộ âm tiết gốc, có tác dụng gợi tả âm thanh, hình ảnh, trạng thái một cách cụ thể, sinh động và giàu cảm xúc. Từ “đều đều” ở đây là một từ láy gợi tả âm thanh và nhịp điệu.
• Tác dụng:
  • Gợi tả âm thanh, nhịp điệu: Từ “đều đều” không chỉ giúp chúng ta nghe rõ hơn tiếng chày nện cối và tiếng suối chảy, mà còn cảm nhận được sự nhịp nhàng, liên tục, không dứt của những âm thanh đó.
  • Tạo không khí yên bình, gần gũi: Những âm thanh “đều đều” trong đêm tối gợi lên một không khí tĩnh lặng nhưng ấm áp, quen thuộc của cuộc sống lao động ở làng quê, núi rừng. Nó làm cho cảnh vật trở nên gần gũi, thân thương hơn.
  • Làm đoạn thơ thêm gợi cảm: Từ láy này giúp người đọc hình dung rõ ràng hơn khung cảnh, âm thanh, từ đó cảm nhận được sự gắn bó, yêu mến của tác giả với những hình ảnh bình dị của cuộc sống.

Bước 4: Tổng kết.

Qua việc sử dụng các biện pháp tu từ như điệp ngữ “Nhớ sao”, nhân hóa “đời vẫn ca vang núi đèo” và từ láy “đều đều”, đoạn thơ không chỉ miêu tả những kỉ niệm, hình ảnh của một thời đã qua mà còn thể hiện một cách sâu sắc, da diết nỗi nhớ, sự trân trọng những giá trị lao động, cuộc sống đầy gian khổ nhưng vẫn tràn đầy niềm tin, sự lạc quan của con người. Những biện pháp này đã làm cho đoạn thơ trở nên giàu tính biểu cảm, sinh động và có sức gợi lớn đối với người đọc.

—

Cô hy vọng với phần hướng dẫn chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về cách tìm và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ trong thơ ca nhé. Hãy luôn nhớ rằng, việc phát hiện và cảm nhận được cái hay của các biện pháp tu từ sẽ giúp chúng ta thêm yêu và hiểu sâu sắc hơn vẻ đẹp của tiếng Việt đấy các em!

Chúc các em học tốt!