Chào các em học sinh thân yêu của cô!

Cô rất vui được cùng các em khám phá vẻ đẹp và sự tinh tế của ngôn ngữ qua bài tập thú vị về biện pháp tu từ ẩn dụ này. Đây là một biện pháp mà chúng ta gặp rất nhiều trong đời sống hàng ngày cũng như trong các tác phẩm văn học, giúp lời nói thêm sinh động và giàu cảm xúc.

Dàn ý giải bài tập của chúng ta sẽ gồm các bước sau:

1. Bước 1: Ôn tập ngắn gọn về khái niệm và bản chất của ẩn dụ.

2. Bước 2: Phân tích chi tiết hai ví dụ đề bài đưa ra (“nói ngọt lọt đến xương”, “nói nặng quá”) để xác định kiểu ẩn dụ cụ thể.

3. Bước 3: Tìm thêm các ví dụ ẩn dụ tương tự để củng cố kiến thức.

Bắt đầu thôi nào!

Bước 1: Ôn lại kiến thức cơ bản về ẩn dụ

Các em còn nhớ ẩn dụ là gì không?

• Ẩn dụ là một biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng (giống nhau) với nó, nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời nói, câu văn.

• Nói một cách dễ hiểu, ẩn dụ là cách chúng ta “mượn” một từ ngữ vốn dùng để chỉ một sự vật, hiện tượng, hành động, phẩm chất cụ thể nào đó, để gọi một sự vật, hiện tượng, hành động, phẩm chất khác vì giữa chúng có điểm chung, có sự tương đồng mà chúng ta nhận thấy.

• Có nhiều kiểu ẩn dụ khác nhau, dựa trên các mối liên hệ tương đồng khác nhau (ví dụ: ẩn dụ hình thức, ẩn dụ cách thức, ẩn dụ phẩm chất, ẩn dụ chuyển đổi cảm giác – đây là các kiểu các em đã được học trong sách Ngữ văn lớp 7 mới).

Bước 2: Phân tích và xác định kiểu ẩn dụ trong các ví dụ

Bây giờ, chúng ta sẽ “mổ xẻ” hai ví dụ mà đề bài đã cho nhé!

1. Ví dụ “nói ngọt lọt đến xương”

• Chúng ta hãy tập trung vào từ “ngọt” trước.

• Thông thường, “ngọt” là một từ dùng để chỉ vị giác, tức là một cảm giác mà lưỡi chúng ta cảm nhận được khi ăn uống (ví dụ: đường ngọt, kẹo ngọt, chè ngọt).

• Tuy nhiên, trong cụm từ “nói ngọt”, từ “ngọt” lại không còn chỉ vị giác nữa mà nó dùng để miêu tả tính chất của lời nói. Lời nói thì không có vị, đúng không các em? Ở đây, “ngọt” dùng để diễn tả lời nói êm tai, dễ nghe, dễ chịu, khéo léo, thậm chí là có ý nịnh nọt, mê hoặc, dễ dàng đi vào lòng người.

• Tiếp theo là cụm “lọt đến xương”. “Lọt đến xương” vốn là một cảm giác vật lí (như cái lạnh lọt vào xương) nhưng ở đây lại diễn tả sự tác động mạnh mẽ, sâu sắc của lời nói, khiến người nghe bị thuyết phục hoặc bị ảnh hưởng sâu sắc đến tận tâm can, bản chất.

• Lý do xác định kiểu ẩn dụ: Ở đây, chúng ta thấy có sự chuyển đổi từ cảm giác của vị giác (“ngọt”) sang cảm giác về tác động của lời nói (một khái niệm trừu tượng) đến tâm hồn, tinh thần. Sự tương đồng nằm ở chỗ cả vị ngọt và lời nói ngọt đều mang lại cảm giác dễ chịu ban đầu, và sự tác động “lọt đến xương” thể hiện mức độ ảnh hưởng sâu sắc. Kiểu ẩn dụ này được gọi là ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, tức là lấy cảm giác của giác quan này để miêu tả cảm giác của giác quan khác hoặc một trạng thái tinh thần, thái độ.

2. Ví dụ “nói nặng quá”

• Chúng ta hãy xem xét từ “nặng”.

• Thông thường, “nặng” là một từ dùng để chỉ trọng lượng, khối lượng, tức là một cảm giác của xúc giác hoặc cơ bắp khi chúng ta nâng, vác một vật gì đó (ví dụ: cái cặp nặng, hòn đá nặng, vali nặng).

• Nhưng trong cụm từ “nói nặng”, từ “nặng” lại không chỉ trọng lượng nữa. Lời nói thì không có trọng lượng. Ở đây, “nặng” dùng để diễn tả tính chất của lời nói: lời nói gay gắt, khắc nghiệt, thô tục, mang tính chỉ trích hoặc xúc phạm, gây ra cảm giác khó chịu, tổn thương cho người nghe.

• Lý do xác định kiểu ẩn dụ: Tương tự như ví dụ trên, ở đây có sự chuyển đổi từ cảm giác về trọng lượng (“nặng”) sang cảm giác về sự khó chịu, áp lực, thậm chí là tổn thương mà lời nói gây ra. Cả “vật nặng” và “lời nói nặng” đều tạo ra cảm giác khó chịu, áp lực hoặc gánh nặng (theo nghĩa đen và nghĩa bóng). Đây cũng là một dạng của ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (từ cảm giác về trọng lượng/sức ép vật lý sang cảm giác về sự khó chịu, gay gắt của lời nói) hoặc cũng có thể hiểu là ẩn dụ lấy cái cụ thể (trọng lượng) để miêu tả cái trừu tượng (tính chất lời nói) dựa trên sự tương đồng về mức độ gây khó chịu, áp lực.

Tóm lại, cả hai ví dụ trên đều là ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, bởi chúng đều lấy cảm giác của một giác quan cụ thể (vị giác, xúc giác) để biểu đạt tính chất, trạng thái của một sự vật, hiện tượng khác, đặc biệt là những khái niệm trừu tượng (như lời nói, cảm xúc) hoặc các cảm giác thuộc giác quan khác. Nét tương đồng ở đây thường là về mặt cảm nhận, mức độ tác động mà chúng gây ra.

Bước 3: Tìm thêm một số ẩn dụ tương tự

Để giúp các em củng cố kiến thức và hiểu sâu hơn về kiểu ẩn dụ này, chúng ta hãy cùng nhau tìm thêm một số ví dụ tương tự nhé. Cô tin rằng các em sẽ thấy rất nhiều trong đời sống hàng ngày và trong các bài thơ, câu chuyện đấy!

Dưới đây là một số ví dụ mà cô gợi ý:

1. Giọng nói ấm áp:

   • “Ấm áp” vốn chỉ cảm giác về nhiệt độ, xúc giác (ví dụ: chăn ấm, bếp lửa ấm).

   • Trong “giọng nói ấm áp”, nó lại dùng để miêu tả giọng nói, gợi cảm giác dễ chịu, gần gũi, thân thiện, mang lại sự an ủi cho người nghe. (Chuyển đổi từ xúc giác sang cảm nhận về âm thanh/tình cảm).

2. Tiếng đàn trong trẻo:

   • “Trong trẻo” vốn chỉ đặc điểm của vật chất (nước trong, không khí trong lành) hoặc thị giác (ánh sáng trong).

   • Trong “tiếng đàn trong trẻo”, nó dùng để tả âm thanh, gợi cảm giác âm thanh cao, rõ ràng, tinh khiết, dễ nghe. (Chuyển đổi từ thị giác/đặc tính vật lý sang cảm nhận về âm thanh).

3. Ánh mắt lạnh lùng:

   • “Lạnh lùng” (lạnh) vốn chỉ cảm giác về nhiệt độ, xúc giác (ví dụ: nước đá lạnh, gió lạnh).

   • Trong “ánh mắt lạnh lùng”, nó dùng để tả ánh mắt, biểu lộ sự thờ ơ, vô cảm, không thân thiện, gây cảm giác khó chịu cho người đối diện. (Chuyển đổi từ xúc giác sang cảm nhận về thái độ/tinh thần qua thị giác).

4. Nét chữ mềm mại:

   • “Mềm mại” vốn chỉ cảm giác của xúc giác (ví dụ: vải mềm, lụa mềm).

   • Trong “nét chữ mềm mại”, nó dùng để tả nét chữ, gợi sự uyển chuyển, thanh thoát, đẹp mắt. (Chuyển đổi từ xúc giác sang cảm nhận về hình thức/thị giác).

5. Lời nói cay độc:

   • “Cay” vốn chỉ vị giác (ví dụ: ớt cay, tiêu cay).

   • Trong “lời nói cay độc”, nó dùng để tả lời nói, gợi sự sắc sảo, chua ngoa, độc địa, gây đau đớn, khó chịu cho người nghe. (Chuyển đổi từ vị giác sang cảm nhận về tác động tiêu cực của lời nói).

6. Nụ cười tươi tắn:

   • “Tươi tắn” vốn chỉ trạng thái của thực vật (ví dụ: hoa tươi, rau tươi).

   • Trong “nụ cười tươi tắn”, nó dùng để tả nụ cười, gợi sự rạng rỡ, đầy sức sống, vui vẻ. (Chuyển đổi từ trạng thái của vật chất sang cảm nhận về sắc thái biểu cảm của con người).

Các em thấy đấy, ẩn dụ nói chung và ẩn dụ chuyển đổi cảm giác nói riêng giúp cho lời ăn tiếng nói của chúng ta trở nên sinh động, giàu hình ảnh và biểu cảm hơn rất nhiều phải không nào? Nó làm cho câu văn, lời nói có sức gợi cảm đặc biệt, giúp người nghe, người đọc dễ dàng hình dung và cảm nhận được điều mà người nói, người viết muốn truyền tải.

Cô mong rằng qua bài học này, các em đã nắm vững hơn về biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác và có thể tự mình tìm thêm nhiều ví dụ khác nữa để làm phong phú thêm vốn từ và khả năng cảm thụ văn học của mình nhé!

Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô nhé!