Chúng ta sẽ cùng nhau giải bài tập sau đây, dựa vào Sách giáo khoa mà chúng ta đang học.

Bài tập:

Xác định nghĩa của từ in nghiêng trong các kết hợp từ dưới đây rồi phân chia các nghĩa ấy thành nghĩa gốc và nghĩa chuyển:
a) Xương sườn, sườn núi, hích vào sườn, sườn nhà, sườn xe đạp, sườn của bản báo cáo, hở sườn, đánh vào sườn địch.
b) Miệng tươi cười, miệng rộng thì sang, há miệng chờ sung, trả nợ miệng, miệng bát, miệng giếng, miệng túi, vết thương đã kín miệng, nhà có 5 miệng ăn.

Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào từng phần, từng bước một nhé.

Phần a) Phân tích từ “sườn”:

Chúng ta sẽ lần lượt xét từng kết hợp từ có chứa từ “sườn”:

1. “Xương sườn”: Ở đây, “sườn” chỉ bộ phận nằm hai bên lồng ngực, có chức năng bảo vệ các nội tạng. Đây là nghĩa đầu tiên, nghĩa cơ bản nhất của từ “sườn” khi nói về cơ thể con người hoặc động vật.
* Nghĩa gốc: Bộ phận của cơ thể người hoặc động vật, nằm hai bên lồng ngực, gồm những xương nhỏ cong ra phía trước.

2. “Sườn núi”: Núi thường có hình dạng cao dần lên. “Sườn núi” chỉ phần mặt nghiêng, dốc của núi, tính từ chân lên đỉnh. Ta thấy có sự liên tưởng từ hình dạng của “sườn” cơ thể sang hình dạng của “sườn” núi.
* Nghĩa chuyển: Mặt nghiêng, mặt dốc của núi.

3. “Hích vào sườn”: Tương tự như “xương sườn”, hành động “hích vào sườn” là tác động lực vào phần bên cạnh của cơ thể.
* Nghĩa gốc: Bộ phận của cơ thể người hoặc động vật, nằm hai bên lồng ngực, gồm những xương nhỏ cong ra phía trước.

4. “Sườn nhà”: Ngôi nhà có các bức tường, và phần tường ở hai bên, hoặc phần mặt nghiêng của mái nhà (trong một số kiến trúc). Từ “sườn” ở đây được dùng để chỉ phần bên của ngôi nhà, giống như phần bên của cơ thể.
* Nghĩa chuyển: Phần bên của một công trình kiến trúc.

5. “Sườn xe đạp”: Khung xe đạp có nhiều bộ phận nối lại với nhau. “Sườn xe đạp” hay còn gọi là khung xe đạp, là bộ phận chính tạo nên hình dáng và kết cấu của chiếc xe. Ta thấy sự liên tưởng đến phần nâng đỡ, phần khung của cơ thể.
* Nghĩa chuyển: Khung xe, phần cốt lõi tạo nên hình dáng và kết cấu của một vật (trong trường hợp này là xe đạp).

6. “Sườn của bản báo cáo”: Một bản báo cáo thường có cấu trúc gồm nhiều phần. “Sườn của bản báo cáo” có thể hiểu là phần cấu trúc chính, các ý chính, các mục lớn của báo cáo. Từ “sườn” ở đây được dùng để chỉ phần bộ khung, phần xương sống của một sự vật không phải là cơ thể.
* Nghĩa chuyển: Cấu trúc chính, những ý cơ bản, cốt lõi của một vấn đề, một bài viết, một công trình.

7. “Hở sườn”: Lại quay về với nghĩa gốc, “hở sườn” chỉ việc phần sườn của cơ thể bị lộ ra, không được che chắn.
* Nghĩa gốc: Bộ phận của cơ thể người hoặc động vật, nằm hai bên lồng ngực, gồm những xương nhỏ cong ra phía trước.

8. “Đánh vào sườn địch”: Trong chiến tranh, “sườn địch” là chỉ phần cánh, phần bên cạnh của đội hình địch. Đây là một cách dùng mang tính ẩn dụ, liên tưởng đến phần bên của cơ thể hoặc của một cấu trúc.
* Nghĩa chuyển: Phần bên cạnh, phần cánh của một đội hình, một tổ chức, hay một lực lượng.

Như vậy, với từ “sườn”, chúng ta có:
* Nghĩa gốc: Bộ phận của cơ thể người hoặc động vật, nằm hai bên lồng ngực, gồm những xương nhỏ cong ra phía trước. (Xuất hiện trong: Xương sườn, hích vào sườn, hở sườn).
* Nghĩa chuyển:
* Mặt nghiêng, mặt dốc của núi. (Xuất hiện trong: Sườn núi).
* Phần bên của một công trình kiến trúc. (Xuất hiện trong: Sườn nhà).
* Khung xe, phần cốt lõi tạo nên hình dáng và kết cấu của một vật. (Xuất hiện trong: Sườn xe đạp).
* Cấu trúc chính, những ý cơ bản, cốt lõi của một vấn đề, một bài viết, một công trình. (Xuất hiện trong: Sườn của bản báo cáo).
* Phần bên cạnh, phần cánh của một đội hình, một tổ chức, hay một lực lượng. (Xuất hiện trong: Đánh vào sườn địch).

Cô thấy các em làm rất tốt! Bây giờ chúng ta sẽ sang phần b) nhé.

Phần b) Phân tích từ “miệng”:

Chúng ta sẽ lần lượt xét từng kết hợp từ có chứa từ “miệng”:

1. “Miệng tươi cười”: “Miệng” ở đây chỉ bộ phận cơ thể dùng để nói, ăn, cười. Đây là nghĩa cơ bản nhất của từ “miệng”.
* Nghĩa gốc: Bộ phận trên khuôn mặt người hoặc động vật, dùng để ăn, nói, thở.

2. “Miệng rộng thì sang”: Câu tục ngữ này nói về tướng mạo. “Miệng rộng” chỉ hình dáng của miệng, không phải là bộ phận cơ thể theo nghĩa sinh học nữa, mà là một đặc điểm bên ngoài. Tuy nhiên, nó vẫn giữ mối liên hệ trực tiếp với bộ phận cơ thể.
* Nghĩa gốc: Bộ phận trên khuôn mặt người hoặc động vật, dùng để ăn, nói, thở. (Tuy là nghĩa gốc, nhưng cách dùng này hướng đến hình dáng hơn là chức năng).

3. “Há miệng chờ sung”: Câu này diễn tả sự thụ động, trông chờ vào điều may mắn mà không cần cố gắng. “Miệng” ở đây vẫn chỉ bộ phận cơ thể dùng để ăn, nhưng được dùng trong một hành động ẩn dụ.
* Nghĩa gốc: Bộ phận trên khuôn mặt người hoặc động vật, dùng để ăn, nói, thở.

4. “Trả nợ miệng”: “Nợ miệng” chỉ cái ăn, cái tiêu dùng của con người. “Trả nợ miệng” là làm việc để có tiền nuôi sống bản thân và gia đình. Từ “miệng” ở đây được nhân hóa, dùng để chỉ con người và nhu cầu ăn uống của họ.
* Nghĩa chuyển: Nhu cầu ăn uống, hoặc chỉ người (những người cần ăn).

5. “Miệng bát”: Bát là đồ dùng để đựng thức ăn. “Miệng bát” chỉ phần trên cùng, phần mở ra của cái bát, nơi chúng ta múc thức ăn vào hoặc ra. Đây là sự liên tưởng từ hình dáng, cấu trúc của bộ phận cơ thể con người sang đồ vật.
* Nghĩa chuyển: Phần trên, phần mở của đồ vật có hình dáng tương tự.

6. “Miệng giếng”: Giếng là nơi lấy nước. “Miệng giếng” chỉ phần trên cùng, phần tròn hoặc vuông mà chúng ta nhìn thấy khi giếng đã được đào xong, nơi chúng ta thả gầu xuống lấy nước. Tương tự như “miệng bát”, ta thấy sự liên tưởng về hình dáng và vị trí.
* Nghĩa chuyển: Phần trên, phần mở của đồ vật có hình dáng tương tự.

7. “Miệng túi”: Túi dùng để đựng đồ. “Miệng túi” chỉ phần mở ra của chiếc túi, nơi chúng ta bỏ đồ vào hoặc lấy đồ ra. Lại một lần nữa, ta thấy sự liên tưởng về hình dáng và chức năng (mở ra để cho vào/lấy ra).
* Nghĩa chuyển: Phần trên, phần mở của đồ vật có hình dáng tương tự.

8. “Vết thương đã kín miệng”: “Kín miệng” ở đây chỉ việc vết thương đã liền lại, không còn hở ra nữa. Từ “miệng” được dùng để chỉ phần miệng, phần hở của vết thương, giống như “miệng” của một cái hố hay cái hang.
* Nghĩa chuyển: Chỗ hở, chỗ mở ra của một vật hoặc một vết nứt.

9. “Nhà có 5 miệng ăn”: Cách nói này chỉ số lượng người trong nhà cần được nuôi sống, cần được cho ăn. “Miệng ăn” là một cách nói giảm nói tránh, ám chỉ con người thông qua nhu cầu ăn uống của họ.
* Nghĩa chuyển: Nhu cầu ăn uống, hoặc chỉ người (những người cần ăn).

Vậy là chúng ta đã phân tích xong từ “miệng”:
* Nghĩa gốc: Bộ phận trên khuôn mặt người hoặc động vật, dùng để ăn, nói, thở. (Xuất hiện trong: Miệng tươi cười, miệng rộng thì sang, há miệng chờ sung).
* Nghĩa chuyển:
* Nhu cầu ăn uống, hoặc chỉ người (những người cần ăn). (Xuất hiện trong: Trả nợ miệng, nhà có 5 miệng ăn).
* Phần trên, phần mở của đồ vật có hình dáng tương tự. (Xuất hiện trong: Miệng bát, miệng giếng, miệng túi).
* Chỗ hở, chỗ mở ra của một vật hoặc một vết nứt. (Xuất hiện trong: Vết thương đã kín miệng).

Các em thấy đấy, một từ có thể có rất nhiều nghĩa khác nhau. Nghĩa gốc là nghĩa cơ bản nhất, còn các nghĩa chuyển thì được hình thành dựa trên sự liên tưởng, so sánh với nghĩa gốc. Việc hiểu rõ các nghĩa của từ sẽ giúp chúng ta đọc hiểu tốt hơn và diễn đạt ý của mình một cách chính xác, sinh động hơn.

Các em hãy xem lại bài tập này và ghi nhớ nhé. Cô tin rằng với sự chăm chỉ, các em sẽ ngày càng yêu thích môn Tiếng Việt hơn. Hẹn gặp lại các em trong những bài học tiếp theo!