Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau khám phá một phần rất thú vị của ngôn ngữ, đó là biệt ngữ xã hội. Biệt ngữ xã hội là những từ ngữ chỉ được dùng trong một nhóm người nhất định, thường mang đặc điểm riêng về nghề nghiệp, lứa tuổi, sở thích… Việc hiểu và phân tích biệt ngữ xã hội không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về văn bản mà còn mở rộng tầm nhìn về sự đa dạng của tiếng Việt và các nhóm người trong xã hội.

Bây giờ, chúng ta hãy cùng nhau giải các bài tập trong sách giáo khoa nhé!

Câu 1 (trang 16 sgk Ngữ văn 8 Tập 1):

Chỉ ra biệt ngữ xã hội ở những câu sau và cho biết dựa vào đâu em khẳng định như vậy. Hãy giải nghĩa các biệt ngữ đó.

a. Năm lên sáu, cung thiếu nhi thành phố có cuộc tuyển “gà” khắp các trường tiểu học, tôi cũng được chọn gửi đến lớp năng khiếu.

                                                                                                                               (Ngô An Kha, Tìm mảnh ghép thiếu)

b. Ôn tập cẩn thận đi em. Em cứ “tủ” như vậy, không trúng đề thì nguy đấy.

Giải bài:

a. Trong câu: “Năm lên sáu, cung thiếu nhi thành phố có cuộc tuyển “gà” khắp các trường tiểu học, tôi cũng được chọn gửi đến lớp năng khiếu.”

        – Biệt ngữ xã hội: “gà”

        – Cơ sở khẳng định: Đây là từ ngữ chỉ được dùng trong một nhóm người cụ thể (những người làm công tác tuyển chọn, đào tạo tài năng trong lĩnh vực nghệ thuật, thể thao…), không phải là từ phổ biến trong giao tiếp hàng ngày của mọi người. Nó dùng để chỉ những người mới bắt đầu, chưa có nhiều kinh nghiệm nhưng có tiềm năng.

        – Giải nghĩa: Trong ngữ cảnh này, “gà” được dùng để chỉ những em nhỏ có tố chất, năng khiếu ban đầu, đang ở giai đoạn “mới nở” và cần được huấn luyện, bồi dưỡng để phát triển tài năng. Từ này mang ý nghĩa tiềm năng, khởi đầu.

b. Trong câu: “Ôn tập cẩn thận đi em. Em cứ “tủ” như vậy, không trúng đề thì nguy đấy.”

        – Biệt ngữ xã hội: “tủ”

        – Cơ sở khẳng định: Từ “tủ” ở đây được dùng chủ yếu trong môi trường học đường, đặc biệt là trong giới học sinh, sinh viên khi chuẩn bị cho các kì thi. Nó không phải là cách diễn đạt phổ biến ngoài môi trường này và người ngoài có thể không hiểu nghĩa.

        – Giải nghĩa: “Tủ” có nghĩa là chỉ ôn tập một số phần kiến thức trọng tâm, có khả năng cao sẽ xuất hiện trong đề thi, thay vì ôn tập toàn bộ kiến thức một cách dàn trải. Cách học này thường mang tính may rủi, trông chờ vào sự phỏng đoán.

Câu 2 (trang 16 sgk Ngữ văn 8 Tập 1):

Cái việc lơ đễnh rất hữu ý đó, cái chuyện bỏ quên hộp thuốc lào vẫn là một ám hiệu của Cai Xanh dùng tới mỗi lúc đi tìm bạn để “đánh một tiếng bạc lớn” nghĩa là cướp một đám to.

                                                                                                   (Nguyễn Tuân, Một đám bất đắc chí)

Vì sao ở câu trên, người kể chuyện phải giải thích cụm từ “đánh một tiếng bạc lớn”? Theo em, tác giả dùng cụm từ đó với mục đích gì?

Giải bài:

a. Vì sao người kể chuyện phải giải thích cụm từ “đánh một tiếng bạc lớn”?

Người kể chuyện phải giải thích cụm từ “đánh một tiếng bạc lớn” vì đây là biệt ngữ xã hội, cụ thể là tiếng lóng của một nhóm người nhất định (ở đây là nhóm cướp, nhóm giang hồ). Nếu không giải thích, người đọc, đặc biệt là những người không thuộc nhóm xã hội đó, sẽ không thể hiểu được ý nghĩa chính xác của cụm từ này, dẫn đến khó khăn trong việc nắm bắt nội dung câu chuyện và ý đồ của tác giả. Việc giải thích giúp đảm bảo thông tin được truyền tải đầy đủ và chính xác đến mọi độc giả.

b. Theo em, tác giả dùng cụm từ đó với mục đích gì?

Tác giả Nguyễn Tuân dùng cụm từ “đánh một tiếng bạc lớn” với mục đích:

• Mang lại tính chân thực, sinh động cho nhân vật và bối cảnh câu chuyện: Việc sử dụng biệt ngữ giúp khắc họa rõ nét thế giới ngầm, bản chất công việc và môi trường sống của các nhân vật, khiến câu chuyện trở nên gần gũi, chân thực hơn với độc giả. Nó thể hiện đúng “chất” ngôn ngữ của giới giang hồ.
• Tạo không khí riêng biệt, gợi cảm giác bí ẩn, nguy hiểm: Ngôn ngữ đặc trưng của một nhóm xã hội thường mang theo những sắc thái riêng, ở đây là sự mờ ám, liều lĩnh, phiêu lưu của những kẻ sống ngoài vòng pháp luật, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho tác phẩm.
• Giúp khắc họa tính cách nhân vật: Qua cách dùng từ của nhân vật Cai Xanh, ta hình dung được đây là một người thuộc giới giang hồ, có cách nói năng đặc trưng của tầng lớp mình, cho thấy sự “ngông” và bản lĩnh của họ.

Câu 3 (trang 16 sgk Ngữ văn 8 Tập 1):

Trong phóng sự “Tôi kéo xe” của Tam Lang (viết về những người làm nghề kéo xe chở người thời trước Cách mạng tháng Tám năm 1945), có đoạn hội thoại:

– Mày đã “làm xe” lần nào chưa?

– Bẩm, chúng cháu làm bao giờ cả.

Trong “Cạm bẫy người” của Vũ Trọng Phụng – một tác phẩm vạch trần trò gian xảo, bịp bợm của những kẻ đánh bạc trước năm 1945 – có câu: Tôi rất lấy làm lạ là vì cứ thấy hai con “chim mòng” thắng trận, ù tràn đi mà “nhà đi săn” kia đã phí gần hai mươi “viên đạn”.

Nêu tác dụng của việc sử dụng biệt ngữ xã hội (in đậm) trong các trường hợp trên. Đọc tác phẩm văn học, gặp những biệt ngữ như thế, việc đầu tiên cần làm là gì?

Giải bài:

a. Tác dụng của việc sử dụng biệt ngữ xã hội trong các trường hợp trên:

Trong phóng sự “Tôi kéo xe” của Tam Lang, cụm từ “làm xe” (kéo xe chở người) và trong “Cạm bẫy người” của Vũ Trọng Phụng, các từ “chim mòng”, “nhà đi săn”, “viên đạn” đều là biệt ngữ xã hội (tiếng lóng của giới đánh bạc). Việc sử dụng chúng có các tác dụng sau:

• Tăng tính chân thực, khách quan: Giúp tái hiện một cách sống động, chân thực ngôn ngữ, đời sống của một tầng lớp, một nhóm người cụ thể trong xã hội (người kéo xe, người đánh bạc) ở thời điểm lịch sử đó. Điều này làm cho tác phẩm trở nên đáng tin cậy và gần gũi với hiện thực hơn.
• Góp phần khắc họa nhân vật: Qua cách dùng biệt ngữ, người đọc có thể hình dung rõ hơn về thân phận, công việc, đặc điểm tâm lí của các nhân vật. Ví dụ, việc dùng từ ngữ chuyên biệt trong cờ bạc thể hiện sự chuyên nghiệp, thủ đoạn của những kẻ lừa đảo; từ “làm xe” gợi ra cuộc sống lam lũ của người phu xe.
• Tạo không khí, màu sắc riêng cho tác phẩm: Việc sử dụng biệt ngữ giúp tác phẩm mang đậm dấu ấn của một thời đại, một môi trường xã hội nhất định (thế giới ngầm, xã hội cũ), từ đó tăng sức hấp dẫn và tính nghệ thuật, giúp người đọc đắm chìm vào không gian truyện.
• Thể hiện thái độ, quan điểm của tác giả: Đôi khi, việc sử dụng biệt ngữ kết hợp với ngữ cảnh cụ thể còn giúp tác giả bày tỏ thái độ phê phán, lên án hoặc cảm thông với các nhân vật và thực trạng xã hội.

b. Đọc tác phẩm văn học, gặp những biệt ngữ như thế, việc đầu tiên cần làm là gì?

Khi đọc tác phẩm văn học mà gặp những biệt ngữ như thế, việc đầu tiên cần làm là:

• Cố gắng đoán nghĩa dựa vào ngữ cảnh: Đọc kĩ các câu xung quanh, tình huống giao tiếp, đặc điểm nhân vật để suy luận nghĩa của từ. Ngữ cảnh thường cung cấp những gợi ý quan trọng.
• Tra cứu: Tìm kiếm trong các chú thích của sách giáo khoa (nếu có), từ điển tiếng Việt, từ điển tiếng lóng hoặc tìm hiểu trên internet để hiểu rõ nghĩa chính xác của biệt ngữ đó. Đây là cách hiệu quả nhất để nắm bắt ý nghĩa đầy đủ.

Việc hiểu đúng nghĩa của biệt ngữ sẽ giúp chúng ta nắm bắt đầy đủ nội dung, ý đồ của tác giả và cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của tác phẩm.

Câu 4 (trang 17 sgk Ngữ văn 8 Tập 1):

Chỉ ra biệt ngữ trong các đoạn hội thoại sau và nhận xét về việc sử dụng biệt ngữ của người nói:

a. – Cậu ấy là bạn con đấy à?

– Đúng rồi, bố. Nó lầy quá bố nhỉ?

b. – Nam, dạo này tớ thấy Hoàng buồn buồn, ít nói. Cậu biết vì sao không?

– Tớ cũng hem biết vì sao cậu ơi.

Giải bài:

a. Đoạn hội thoại: “– Cậu ấy là bạn con đấy à? – Đúng rồi, bố. Nó “lầy” quá bố nhỉ?”

        – Biệt ngữ xã hội: “lầy”

        – Nhận xét về việc sử dụng biệt ngữ:

            Từ “lầy” là một biệt ngữ (tiếng lóng) phổ biến trong giới trẻ hiện nay. Nó thường dùng để chỉ người có tính cách vui nhộn, hài hước, đôi khi hơi “lầy lội,” khó đoán, hay làm những trò đùa bất ngờ, hoặc có thể hiểu là kiên trì đến mức “dai dẳng,” “bất chấp” trong một tình huống nào đó. Việc người con sử dụng từ này trong giao tiếp với bố cho thấy sự thoải mái, gần gũi, thiếu đi sự câu nệ trong mối quan hệ gia đình. Đồng thời, nó cũng thể hiện sự ảnh hưởng của ngôn ngữ giới trẻ trong đời sống hàng ngày, đôi khi khiến thế hệ trước khó nắm bắt hoặc cảm thấy lạ lẫm.

b. Đoạn hội thoại: “– Nam, dạo này tớ thấy Hoàng buồn buồn, ít nói. Cậu biết vì sao không? – Tớ cũng “hem” biết vì sao cậu ơi.”

        – Biệt ngữ xã hội: “hem”

        – Nhận xét về việc sử dụng biệt ngữ:

            Từ “hem” là một cách phát âm hoặc viết tắt, biến thể của từ “không”, cũng rất phổ biến trong giao tiếp thân mật, suồng sã của giới trẻ, đặc biệt là trên các nền tảng mạng xã hội. Việc sử dụng “hem” thay vì “không” thể hiện sự gần gũi, trẻ trung, có chút tinh nghịch và rất đời thường trong cách nói chuyện của người bạn. Nó tạo ra một không khí giao tiếp thoải mái, không quá trang trọng giữa những người bạn đồng trang lứa, đồng thời cũng phản ánh xu hướng rút gọn, biến đổi ngôn ngữ trong giao tiếp hiện đại.

—

Cô hy vọng bài giảng này đã giúp các em hiểu rõ hơn về biệt ngữ xã hội và vai trò của nó trong đời sống cũng như trong văn học. Hãy luôn chú ý quan sát ngôn ngữ xung quanh mình để thấy được sự đa dạng và phong phú của tiếng Việt nhé! Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô.

Chúc các em học tốt!